०४८ सीता-विलापः

[अष्टचत्वारिंशः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. सीताका दुःखपूर्ण वचन, श्रीरामके लिये उनका संदेश, लक्ष्मणका जाना और सीताका रोना
विश्वास-प्रस्तुतिः

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दारुणं जनकात्मजा ।
परं विषादमागम्य वैदेही निपपात ह ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दारुणं जनकात्मजा ।
परं विषादमागम्य वैदेही निपपात ह ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

लक्ष्मणजीका यह कठोर वचन सुनकर जनककिशोरी सीताको बड़ा दुःख हुआ । वे मूर्च्छित होकर पृथ्वीपर गिर पड़ीं ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

लक्ष्मणनु हेळिद दारुणवाद मातन्नु केळि वैदेहियु अत्यन्त विषण्णळागि नॆलक्कॆ बिद्दुबिट्टळु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सा मुहूर्तमिवासञ्ज्ञा बाष्पपर्याकुलेक्षणा ।
लक्ष्मणं दीनया वाचा उवाच जनकात्मजा ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सा मुहूर्तमिवासञ्ज्ञा बाष्पपर्याकुलेक्षणा ।
लक्ष्मणं दीनया वाचा उवाच जनकात्मजा ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

दो घड़ीतक उन्हें होश नहीं हुआ । उनके नेत्रोंसे आँसुओंकी अजस्र धारा बहती रही । फिर होशमें आनेपर जनककिशोरी दीन वाणीमें लक्ष्मणसे बोलीं— ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

कम्बनि तुम्बिद कण्णुगळिन्द कूडिद्द सीतादेवियु स्वल्प हॊत्तिन बळिक ऎच्चरगॊण्डु लक्ष्मणनल्लि दैन्य तुम्बिद ई मातन्नु हेळिदळु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

मामिकेयं तनुर्नूनं सृष्टा दुःखाय लक्ष्मण ।
धात्रा यस्यास्तथा मेऽद्य दुःखमूर्तिः प्रदृश्यते ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

मामिकेयं तनुर्नूनं सृष्टा दुःखाय लक्ष्मण ।
धात्रा यस्यास्तथा मेऽद्य दुःखमूर्तिः प्रदृश्यते ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘लक्ष्मण! निश्चय ही विधाताने मेरे शरीरको केवल दुःख भोगनेके लिये ही रचा है । इसीलिये आज सारे दुःखोंका समूह मूर्तिमान् होकर मुझे दर्शन दे रहा है ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

लक्ष्मण! निश्चयवागियू विधातनु नन्न शरीरवन्नु केवल दुःख अनुभविसलॆन्दे सृष्टिसिरुवनु. अदरिन्द इन्दु ऎल्ल दुःखगळु मूर्तिमन्तरागि ननगॆ कण्डु बरुत्तिवॆ.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

किं नु पापं कृतं पूर्वं को वा दारैर्वियोजितः ।
याहं शुद्धसमाचारा त्यक्ता नृपतिना सती ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

किं नु पापं कृतं पूर्वं को वा दारैर्वियोजितः ।
याहं शुद्धसमाचारा त्यक्ता नृपतिना सती ॥ ४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘मैंने पूर्वजन्ममें कौन-सा ऐसा पाप किया था अथवा किसका स्त्रीसे विछोह कराया था, जो शुद्ध आचरणवाली होनेपर भी महाराजने मुझे त्याग दिया है ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नानु हिन्दिन जन्मदल्लि याव पाप माडिद्देनो, अथवा यारन्नु पत्नियिन्द बेर्पडिसिद्देनो, नानु शुद्ध आचरणवुळ्ळवळागिद्दरू महाराजरु नन्नन्नु त्यजिसिबिट्टिरुवरु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पुराहमाश्रमे वासं रामपादानुवर्तिनी ।
अनुरुध्यापि सौमित्रे दुःखे च परिवर्तिनी ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पुराहमाश्रमे वासं रामपादानुवर्तिनी ।
अनुरुध्यापि सौमित्रे दुःखे च परिवर्तिनी ॥ ५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘सुमित्रानन्दन! पहले मैंने वनवासके दुःखमें पड़कर भी उसे सहकर श्रीरामके चरणोंका अनुसरण करते हुए आश्रममें रहना पसंद किया था ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सुमित्रानन्दन! मॊदलु नानु वनवासद दुःखदल्लि बिद्दरू अदन्नु सहिसि श्रीरामन चरणगळन्नु अनुसरिसुत्ता आश्रमदल्लि इरलु इच्छिसुत्तिद्दॆ.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सा कथं ह्याश्रमे सौम्य वत्स्यामि विजनीकृता ।
आख्यास्यामि च कस्याहं दुःखं दुःखपरायणा ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सा कथं ह्याश्रमे सौम्य वत्स्यामि विजनीकृता ।
आख्यास्यामि च कस्याहं दुःखं दुःखपरायणा ॥ ६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘किंतु सौम्य! अब मैं अकेली प्रियजनोंसे रहित हो किस तरह आश्रममें निवास करूँगी? और दुःखमें पड़नेपर किससे अपना दुःख कहूँगी ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आदरॆ सौम्य! ईग नानु ऒब्बण्टिगळागि प्रियजनरिन्द अगलि हेगॆ आश्रमदल्लि वासिसलि? नन्न दुःखवन्नु यारल्लि हेळिकॊळ्ळलि.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

किं नु वक्ष्यामि मुनिषु कर्म चासत्कृतं प्रभो ।
कस्मिन् वा कारणे त्यक्ता राघवेण महात्मना ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

किं नु वक्ष्यामि मुनिषु कर्म चासत्कृतं प्रभो ।
कस्मिन् वा कारणे त्यक्ता राघवेण महात्मना ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘प्रभो! यदि मुनिजन मुझसे पूछेंगे कि महात्मा श्रीरघुनाथजीने किस अपराधपर तुम्हें त्याग दिया है तो मैं उन्हें अपना कौन-सा अपराध बताऊँगी ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

प्रभो! महात्मा रघुनाथनु याव अपराधक्कागि निन्नन्नु त्यजिसिरुवनु ऎन्दु मुनिगळु नन्नन्नु केळिदरॆ नानु निम्म याव अपराधवन्नु तिळिसली.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न खल्वद्यैव सौमित्रे जीवितं जाह्नवीजले ।
त्यजेयं राजवंशस्तु भर्तुर्मे परिहास्यते ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न खल्वद्यैव सौमित्रे जीवितं जाह्नवीजले ।
त्यजेयं राजवंशस्तु भर्तुर्मे परिहास्यते ॥ ८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘सुमित्राकुमार! मैं अपने जीवनको अभी गङ्गाजीके जलमें विसर्जन कर देती; किंतु इस समय ऐसा अभी नहीं कर सकूँगी; क्योंकि ऐसा करनेसे मेरे पतिदेवका राजवंश नष्ट हो जायगा ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सुमित्रा कुमार! नानु नन्न शरीरवन्नु गङ्गॆयल्लि विसर्जिसिबिडुवॆनु; आदरॆ ईग हागॆ माडलारॆ; एकॆन्दरॆ हीगॆ माडिदरॆ नन्न पतिदेवन राजवंश नाशवागि होदीतु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथाज्ञं कुरु सौमित्रे त्यज्य मां दुःखभागिनीम् ।
निदेशे स्थीयतां राज्ञः शृणु चेदं वचो मम ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यथाज्ञं कुरु सौमित्रे त्यज्य मां दुःखभागिनीम् ।
निदेशे स्थीयतां राज्ञः शृणु चेदं वचो मम ॥ ९ ॥


यथाज्ञं कुरु सौमित्रे त्यज मां दुःखभागिनीम् ।
निदेशे स्थीयतां राज्ञः शृणु चेदं वचो मम ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘किंतु सुमित्रानन्दन! तुम तो वही करो, जैसी महाराजने तुम्हें आज्ञा दी है । तुम मुझ दुःखियाको यहाँ छोड़कर महाराजकी आज्ञाके पालनमें ही स्थिर रहो और मेरी यह बात सुनो— ॥ ९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आदरॆ सुमित्रानन्दन! महा राजरु आज्ञापिसिदन्तॆ नीनु माडु. दुःखितॆयाद नन्नन्नु इल्ले बिट्टु नीनु महाराजर आज्ञापालनॆ यल्लि स्थिरवागिरु हागू नन्न ई मातन्नु केळु.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

श्वश्रूणामविशेषेण प्राञ्जलिप्रग्रहेण च ।
शिरसा वन्द्य चरणौ कुशलं ब्रूहि पार्थिवम् ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

श्वश्रूणामविशेषेण प्राञ्जलिप्रग्रहेण च ।
शिरसा वन्द्य चरणौ कुशलं ब्रूहि पार्थिवम् ॥ १० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘मेरी सब सासुओंको समानरूपसे हाथ जोड़कर मेरी ओरसे उनके चरणोंमें प्रणाम करना । साथ ही महाराजके भी चरणोंमें मस्तक नवाकर मेरी ओरसे उनकी कुशल पूछना ॥ १० ॥

अनुवाद (कन्नड)

नन्न ऎल्ल अत्तॆयरिगॆ कैमुगिदु नन्न परवागि अवर चरणगळल्लि वन्दिसु. जॊतॆगॆ महाराजर चरणगळल्लि मस्तक चाचि नन्न कडॆयिन्द अवर कुशल विचारिसु.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

शिरसाभिनतो ब्रूयाः सर्वासामेव लक्ष्मण ।
वक्तव्यश्चापि नृपतिर्धर्मेषु सुसमाहितः ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

शिरसाभिनतो ब्रूयाः सर्वासामेव लक्ष्मण ।
वक्तव्यश्चापि नृपतिर्धर्मेषु सुसमाहितः ॥ ११ ॥


शिरसाभिनतो ब्रूयाः सर्वासामेव लक्ष्मण ।
वक्तव्यश्चापि नृपतिधर्मेषु सुसमाहितः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘लक्ष्मण! तुम अन्तःपुरकी सभी वन्दनीया स्त्रियोंको मेरी ओरसे प्रणाम करके मेरा समाचार उन्हें सुना देना तथा जो सदा धर्मपालनके लिये सावधान रहते हैं, उन महाराजको भी मेरा यह संदेश सुना देना ॥ ११ ॥

अनुवाद (कन्नड)

लक्ष्मण! नीनु अन्तःपुरद ऎल्ल वन्दनीय स्त्रीयरिगॆ नन्न कडॆयिन्द प्रणाम माडि नन्न समाचार अवरिगॆ तिळिसु हागू सदा धर्मपालनॆयल्लि तत्परराद महाराजरिगॆ नन्न ई सन्देशवन्नु तिळिसु.॥11॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

जानासि च यथा शुद्धा सीता तत्त्वेन राघव ।
भक्त्या च परया युक्ता हिता च तव नित्यशः ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

जानासि च यथा शुद्धा सीता तत्त्वेन राघव ।
भक्त्या च परया युक्ता हिता च तव नित्यशः ॥ १२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘रघुनन्दन । वास्तवमें तो आप जानते ही हैं कि सीता शुद्धचरित्रा है । सर्वदा ही आपके हितमें तत्पर रहती है और आपके प्रति परम प्रेमभक्ति रखनेवाली है ॥ १२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

रघुनन्दन! सीतॆयु शुद्धचरित्रा आगिरुवुदु नीवु वास्तववागि तिळिदिरुवरु. सर्वदा निम्म हितदल्ले तत्परळागिद्दु, निम्म कुरितु परम प्रेम भक्ति इरिसुववळु नानु.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अहं त्यक्ता च ते वीर अयशोभीरुणा जने ।
यच्च ते वचनीयं स्यादपवादः समुत्थितः ॥ १३ ॥
मया च परिहर्तव्यं त्वं हि मे परमा गतिः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अहं त्यक्ता च ते वीर अयशोभीरुणा जने ।
यच्च ते वचनीयं स्यादपवादः समुत्थितः ॥ १३ ॥
मया च परिहर्तव्यं त्वं हि मे परमा गतिः ।


अहं त्यक्ता त्वया वीर अयशोभीरुणा जने ।
यच्च ते वचनीयं स्यादपवादः समुत्थितः ॥
मया च परिहर्तव्यं त्वं हि मे परमा गतिः ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘वीर! आपने अपयशसे डरकर ही मुझे त्यागा है; अतः लोगोंमें आपकी जो निन्दा हो रही है अथवा मेरे कारण जो अपवाद फैल रहा है, उसे दूर करना मेरा भी कर्तव्य है; क्योंकि मेरे परम आश्रय आप ही हैं ॥ १३ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

वीर! नीवु अपयशक्कॆ हॆदरिये नन्नन्नु त्यजिसिरुविरि; आद्दरिन्द लोकदल्लि आगुत्तिरुव निम्म निन्दॆ अथवा नन्न कारणदिन्दागि हरडिद अपवादवन्नु दूरगॊळिसुवुदु नन्न कर्तव्यवू आगिदॆ; एकॆन्दरॆ नीवु ननगॆ परमाश्रयरागिरुविरि.॥13½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

वक्तव्यश्चैव नृपतिर्धर्मेण सुसमाहितः ॥ १४ ॥
यथा भ्रातृषु वर्तेथास्तथा पौरेषु नित्यदा ।
परमो ह्येष धर्मस्ते तस्मात् कीर्तिरनुत्तमा ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

वक्तव्यश्चैव नृपतिर्धर्मेण सुसमाहितः ॥ १४ ॥
यथा भ्रातृषु वर्तेथास्तथा पौरेषु नित्यदा ।
परमो ह्येष धर्मस्ते तस्मात् कीर्तिरनुत्तमा ॥ १५ ॥


वक्तव्यश्चैव नृपतिधर्मेण सुसमाहितः ॥ यथा भ्रातृषु वर्तेथास्तथा पौरेषुनित्यदा ।
परमो ह्येषधर्मस्ते तस्मात्कीर्तिरनुत्तमा ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘लक्ष्मण! तुम महाराजसे कहना कि आप धर्मपूर्वक बड़ी सावधानीसे रहकर पुरवासियोंके साथ वैसा ही बर्ताव करें, जैसा अपने भाइयोंके साथ करते हैं । यही आपका परम धर्म है और इसीसे आपको परम उत्तम यशकी प्राप्ति हो सकती है ॥ १४-१५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

लक्ष्मण! नीनु महाराजरल्लि हेळु - नीवु धर्मदिन्द ऎच्चरवागि इद्दु पुरवासिगळॊन्दिगॆ तम्म सहोदररन्तॆ वर्तिसिरि. इदे निम्म परम धर्मवागिद्दु, इदरिन्दले निम्म परमोत्तम यशद प्राप्तियागबल्लदु.॥14-15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यत्तु पौरजने राजन् धर्मेण समवाप्नुयात् ।
अहं तु नानुशोचामि स्वशरीरं नरर्षभ ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यत्तु पौरजने राजन् धर्मेण समवाप्नुयात् ।
अहं तु नानुशोचामि स्वशरीरं नरर्षभ ॥ १६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘राजन्! पुरवासियोंके प्रति धर्मानुकूल आचरण करनेसे जो पुण्य प्राप्त होगा, वही आपके लिये उत्तम धर्म और कीर्ति है । पुरुषोत्तम! मुझे अपने शरीरके लिये कुछ भी चिन्ता नहीं है ॥ १६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राजन्! पुरवासिगळ कुरितु धर्मानुकूल आचरण माडुवुदरिन्द प्राप्तवागुव पुण्यवे निमगॆ उत्तम धर्म मत्तु कीर्तियागिदॆ. पुरुषोत्तम! ननगॆ नन्न शरीरद बग्गॆ कॊञ्चवू चिन्तॆ इल्ल.॥16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथापवादं पौराणां तथैव रघुनन्दन ।
पतिर्हि देवता नार्याः पतिर्बन्धुः पतिर्गुरुः ॥ १७ ॥
प्राणैरपि प्रियं तस्माद् भर्तुः कार्यं विशेषतः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यथापवादं पौराणां तथैव रघुनन्दन ।
पतिर्हि देवता नार्याः पतिर्बन्धुः पतिर्गुरुः ॥ १७ ॥
प्राणैरपि प्रियं तस्माद् भर्तुः कार्यं विशेषतः ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘रघुनन्दन! जिस तरह पुरवासियोंके अपवादसे बचकर रहा जा सके, उसी तरह आप रहें । स्त्रीके लिये तो पति ही देवता है, पति ही बन्धु है, पति ही गुरु है । इसलिये उसे प्राणोंकी बाजी लगाकर भी विशेषरूपसे पतिका प्रिय करना चाहिये ॥ १७ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

रघुनन्दन! पुरवासिगळु अपवादगळिन्द तप्पिसिकॊळ्ळलु साध्यवागुवन्तॆ नीवु व्यवहरिसिरि. स्त्रीयळिगागि पतिये देवतॆ, बन्धु, गुरु आगिरुवनु इदक्कागि प्राण पणवागिट्टुकॊण्डु नानु विशेषवागि पतिय प्रियवन्ने माडलु बयसुत्तेनॆ.॥17½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इति मद्वचनाद् रामो वक्तव्यो मम सङ्ग्रहः ॥ १८ ॥
निरीक्ष्य माद्य गच्छ त्वमृतुकालातिवर्तिनीम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इति मद्वचनाद् रामो वक्तव्यो मम सङ्ग्रहः ॥ १८ ॥
निरीक्ष्य माद्य गच्छ त्वमृतुकालातिवर्तिनीम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘मेरी ओरसे सारी बातें तुम श्रीरघुनाथजीसे कहना और आज तुम भी मुझे देख जाओ । मैं इस समय ऋतुकालका उल्लङ्घन करके गर्भवती हो चुकी हूँ’ ॥ १८ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नन्न परवागि ऎल्ल मातुगळन्नु नीनु श्रीरामनिगॆ तिळिसु हागू इन्दु नीनू नन्नन्नु नोडिकॊण्डु होगु. नानीग ऋतुकालवन्नु दाटि गर्भिणियागिरुवॆनु.॥18½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं ब्रुवन्त्यां सीतायां लक्ष्मणो दीनचेतनः ॥ १९ ॥
शिरसा वन्द्य धरणीं व्याहर्तुं न शशाक ह ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं ब्रुवन्त्यां सीतायां लक्ष्मणो दीनचेतनः ॥ १९ ॥
शिरसा वन्द्य धरणीं व्याहर्तुं न शशाक ह ।


एवं ब्रुवत्यां सीतायां लक्ष्मणो दीनचेतनः ॥
शिरसा वन्द्य धरणीं व्याहर्तुं न शशाक ह ।

अनुवाद (हिन्दी)

सीताके इस प्रकार कहनेपर लक्ष्मणका मन बहुत दुःखी हो गया । उन्होंने धरतीपर माथा टेककर प्रणाम किया । उस समय उनके मुखसे कोई भी बात नहीं निकल सकी ॥ १९ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सीतॆयु हीगॆ हेळिदाग लक्ष्मणन मनस्सिगॆ बहळ दुःखवायितु. अवनु दण्डवत् सीतॆगॆ नमस्करिसिदनु. आग अवन बायियिन्द याव मातू हॊरडलिल्ल.॥19½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रदक्षिणं च तां कृत्वा रुदन्नेव महास्वनः ॥ २० ॥
ध्यात्वा मुहूर्तं तामाह किं मां वक्ष्यसि शोभने ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

प्रदक्षिणं च तां कृत्वा रुदन्नेव महास्वनः ॥ २० ॥
ध्यात्वा मुहूर्तं तामाह किं मां वक्ष्यसि शोभने ।

अनुवाद (हिन्दी)

उन्होंने जोर-जोरसे रोते हुए ही सीता माताकी परिक्रमा की और दो घड़ीतक सोच-विचारकर उनसे कहा—‘शोभने! आप यह मुझसे क्या कह रही हैं? ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवनु गट्टियागि अळुत्ता सीतामातॆगॆ प्रदक्षिणॆ माडि ऎरडु गळिगॆ विचार माडि हेळिदनु - शोभने! नीवु इदन्नु नन्नल्लि एकॆ हेळुत्तिरुवि.॥20½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दृष्टपूर्वं न ते रूपं पादौ दृष्टौ तवानघे ॥ २१ ॥
कथमत्र हि पश्याम रामेण रहितां वने ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दृष्टपूर्वं न ते रूपं पादौ दृष्टौ तवानघे ॥ २१ ॥
कथमत्र हि पश्याम रामेण रहितां वने ।


दृष्टपूर्वं न ते रूपं पादौ दृष्टौ तवानघे ॥
कथमत्र हि पश्यामि रामेण रहितां वने ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘निष्पाप पतिव्रते! मैंने पहले भी आपका सम्पूर्ण रूप कभी नहीं देखा है । केवल आपके चरणोंके ही दर्शन किये हैं । फिर आज यहाँ वनके भीतर श्रीरामचन्द्रजीकी अनुपस्थितिमें मैं आपकी ओर कैसे देख सकता हूँ’ ॥ २१ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पुण्यात्म पतिव्रतॆये! नानु मॊदलू निम्म सम्पूर्णरूप ऎन्दू नोडिल्ल. केवल निम्म चरणगळन्ने दर्शिसिद्दॆ. मत्तॆ इन्दु वनदॊळगॆ श्रीरामन अनुपस्थितियल्लि निम्म कडॆ हेगॆ नोडलि.॥21½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इत्युक्त्वा तां नमस्कृत्य पुनर्नावमुपारुहत् ॥ २२ ॥
आरुरोह पुनर्नावं नाविकं चाभ्यचोदयत् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इत्युक्त्वा तां नमस्कृत्य पुनर्नावमुपारुहत् ॥ २२ ॥
आरुरोह पुनर्नावं नाविकं चाभ्यचोदयत् ।

अनुवाद (हिन्दी)

यह कहकर उन्होंने सीताजीको पुनः प्रणाम किया और फिर वे नावपर चढ़ गये । नावपर चढ़कर उन्होंने मल्लाहको उसे चलानेकी आज्ञा दी ॥ २२ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ हेळि सीतॆगॆ पुनः नमस्कार माडिदनु हागू दोणियन्नु हत्तिदनु. दोणियन्नेरि बॆस्तनिगॆ नडॆसुवन्तॆ हेळिदनु.॥22½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स गत्वा चोत्तरं तीरं शोकभारसमन्वितः ॥ २३ ॥
सम्मूढ इव दुःखेन रथमध्यारुहद् द्रुतम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स गत्वा चोत्तरं तीरं शोकभारसमन्वितः ॥ २३ ॥
सम्मूढ इव दुःखेन रथमध्यारुहद् द्रुतम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

शोकके भारसे दबे हुए लक्ष्मण गङ्गाजीके उत्तरी तटपर पहुँचकर दुःखके कारण अचेत-से हो गये और उसी अवस्थामें जल्दीसे रथपर चढ़ गये ॥ २३ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

शोकभारदिन्द कुग्गिद लक्ष्मणनु गङ्गॆयन्नु दाटि दुःखदिन्दागि निश्चेष्टितनन्तागि, अदे स्थितियल्लि अवसरवागि रथवन्नेरिदनु.॥23½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

मुहुर्मुहुः परावृत्य दृष्ट्वा सीतामनाथवत् ॥ २४ ॥
चेष्टन्तीं परतीरस्थां लक्ष्मणः प्रययावथ ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

मुहुर्मुहुः परावृत्य दृष्ट्वा सीतामनाथवत् ॥ २४ ॥
चेष्टन्तीं परतीरस्थां लक्ष्मणः प्रययावथ ।

अनुवाद (हिन्दी)

सीता गङ्गाजीके दूसरे तटपर अनाथकी तरह रोती हुई धरतीपर लोट रही थीं । लक्ष्मण बार-बार मुँह घुमाकर उनकी ओर देखते हुए चल दिये ॥ २४ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सीतॆयु गङ्गातीरदल्लि अनाथळन्तॆ अळुत्ता नॆलदल्लि मलगिद्दळु. लक्ष्मणनु पदे-पदे हिन्तिरुगि नोडुत्ता हॊरटुहोदनु.॥24½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दूरस्थं रथमालोक्य लक्ष्मणं च मुहुर्मुहुः ।
निरीक्ष्यमाणां तूद्विग्नां सीतां शोकः समाविशत् ॥ २५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दूरस्थं रथमालोक्य लक्ष्मणं च मुहुर्मुहुः ।
निरीक्ष्यमाणां तूद्विग्नां सीतां शोकः समाविशत् ॥ २५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

रथ और लक्ष्मण क्रमशः दूर होते गये । सीता उनकी ओर बारम्बार देखकर उद्विग्न हो उठीं । उनके अदृश्य होते ही उनपर गहरा शोक छा गया ॥ २५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

रथ मत्तु लक्ष्मण क्रमवागि दूरवागुत्तिरुवन्तॆ, सीतॆयु अवन कडॆगॆ मत्तॆ-मत्तॆ नोडुत्ता उद्विग्नळादळु. अवनु कण्णिगॆ काणदादाग गाढशोकक्कॆ ऒळगादळु.॥25॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सा दुःखभारावनता यशस्विनी
यशोधरा नाथमपश्यती सती ।
रुरोद सा बर्हिणनादिते वने
महास्वनं दुःखपरायणा सती ॥ २६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सा दुःखभारावनता यशस्विनी
यशोधरा नाथमपश्यती सती ।
रुरोद सा बर्हिणनादिते वने
महास्वनं दुःखपरायणा सती ॥ २६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

अब उन्हें कोई भी अपना रक्षक नहीं दिखायी दिया । अतः यशको धारण करनेवाली वे यशस्विनी सती सीता दुःखके भारी भारसे दबकर चिन्तामग्न हो मयूरोंके कलनादसे गूँजते हुए उस वनमें जोर-जोरसे रोने लगीं ॥

अनुवाद (कन्नड)

ईग आकॆगॆ यारू रक्षकरु काणुत्तिरलिल्ल. आद्दरिन्द यशस्विनी सती सीतॆयु दुःखभारदिन्द अदुमल्पट्टु चिन्तामग्नळागि मयूर कूजनदिन्द प्रतिध्वनितवाद आ वनदल्लि जोरागि अळतॊडगिदळु.॥26॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें अड़तालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४८ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि नलवत्तॆण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥48॥