[सप्तचत्वारिंशः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- लक्ष्मणका सीताजीको नावसे गङ्गाजीके उस पार पहुँचाकर बड़े दुःखसे उन्हें उनके त्यागे जानेकी बात बताना
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथ नावं सुविस्तीर्णां नैषादीं राघवानुजः ।
आरुरोह समायुक्तां पूर्वमारोप्य मैथिलीम् ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथ नावं सुविस्तीर्णां नैषादीं राघवानुजः ।
आरुरोह समायुक्तां पूर्वमारोप्य मैथिलीम् ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
मल्लाहोंकी वह नाव विस्तृत और सुसज्जित थी । लक्ष्मणने उसपर पहले सीताजीको चढ़ाया, फिर स्वयं चढ़े ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बॆस्तर आ दोणियु विस्तृत मत्तु सुसज्जितवागित्तु. लक्ष्मणनु मॊदलु सीतॆयन्नु अदरल्लि हत्तिसि, मत्तॆ तानू हत्तिदनु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सुमन्त्रं चैव सरथं स्थीयतामिति लक्ष्मणः ।
उवाच शोकसन्तप्तः प्रयाहीति च नाविकम् ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सुमन्त्रं चैव सरथं स्थीयतामिति लक्ष्मणः ।
उवाच शोकसन्तप्तः प्रयाहीति च नाविकम् ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उन्होंने रथसहित सुमन्त्रको वहीं ठहरनेके लिये कह दिया और शोकसे संतप्त होकर नाविकसे कहा—‘चलो’ ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवनु रथसहित सुमन्त्रनिगॆ अल्ले निल्लुवन्तॆ हेळि, शोक सन्तप्त नागि अम्बिगनल्लि नडि ऎन्दु हेळिदनु.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततस्तीरमुपागम्य भागीरथ्याः स लक्ष्मणः ।
उवाच मैथिलीं वाक्यं प्राञ्जलिर्बाष्पसंवृतः ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततस्तीरमुपागम्य भागीरथ्याः स लक्ष्मणः ।
उवाच मैथिलीं वाक्यं प्राञ्जलिर्बाष्पसंवृतः ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर भागीरथीके उस तटपर पहुँचकर लक्ष्मणके नेत्रोंमें आँसू भर आये और उन्होंने मिथिलेशकुमारी सीतासे हाथ जोड़कर कहा— ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक भागीरथिय आचॆय दडक्कॆ होदाग लक्ष्मणन कण्णुगळल्लि कम्बनि तुम्बिबन्तु. अवनु मिथिलेशकुमारि सीतॆगॆ कैमुगिदुकॊण्डु हेळिदनु.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
हृद्गतं मे महच्छल्यं यस्मादार्येण धीमता ।
अस्मिन्निमित्ते वैदेहि लोकस्य वचनीकृतः ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
हृद्गतं मे महच्छल्यं यस्मादार्येण धीमता ।
अस्मिन्निमित्ते वैदेहि लोकस्य वचनीकृतः ॥ ४ ॥
हृद्गतं मे महच्छल्यं यस्मादार्येण धीमता ।
अस्मन्निमित्ते वैदेहि लोकस्य वचनीकृतः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘विदेहनन्दिनि! मेरे हृदयमें सबसे बड़ा काँटा यही खटक रहा है कि आज रघुनाथजीने बुद्धिमान् होकर भी मुझे वह काम सौंपा है, जिसके कारण लोकमें मेरी बड़ी निन्दा होगी ॥ ४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
विदेहनन्दिनि! इन्दु रघुनाथनु धीमन्तनागिद्दरू लोकदल्लि नन्न बहळ निन्दॆयागुव कार्यवन्नु ननगॆ ऒप्पिसिरुवनल्ल ऎम्ब शूलवु नन्न मनस्सिगॆ बहळ नाटुत्तिदॆ.॥4॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
श्रेयो हि मरणं मेऽद्य मृत्युर्वा यत्परं भवेत् ।
न चास्मिन्नीदृशे कार्ये नियोज्यो लोकनिन्दिते ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
श्रेयो हि मरणं मेऽद्य मृत्युर्वा यत्परं भवेत् ।
न चास्मिन्नीदृशे कार्ये नियोज्यो लोकनिन्दिते ॥ ५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘इस दशामें यदि मुझे मृत्युके समान यन्त्रणा प्राप्त होती अथवा मेरी साक्षात् मृत्यु ही हो जाती तो वह मेरे लिये परम कल्याणकारक होती । परंतु इस लोकनिन्दित कार्यमें मुझे लगाना उचित नहीं था ॥ ५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ननगॆ ईग मरणवे श्रेयस्करवादीतु. मृत्यु विगिन्तलू हॆच्चिनदु बेरॆ यावुदादरू इद्दरॆ अदु ननगॆ श्रेयस्करवे. आदरॆ अण्णनु ई लोकनिन्दित कार्यदल्लि नन्नन्नु नेमिसबारदित्तु.॥5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रसीद च न मे पापं कर्तुमर्हसि शोभने ।
इत्यञ्जलिकृतो भूमौ निपपात स लक्ष्मणः ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रसीद च न मे पापं कर्तुमर्हसि शोभने ।
इत्यञ्जलिकृतो भूमौ निपपात स लक्ष्मणः ॥ ६ ॥
प्रसीद च न मे पापं कर्तुमर्हसि शोभने ।
इत्यञ्जलिकृतो भूवौ निपपात स लक्ष्मणः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘शोभने! आप प्रसन्न हों । मुझे कोई दोष न दें’ ऐसा कहकर हाथ जोड़े हुए लक्ष्मण पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ ६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवी प्रसन्नळागु. नन्नल्लि याव दोषवन्नू ऎणिसबेड. ऎन्दु हेळि कैमुगिदुकॊण्डु लक्ष्मणनु नॆलक्कॆ कुसिदुबिद्दनु.॥6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
रुदन्तं प्राञ्जलिं दृष्ट्वा काङ्क्षन्तं मृत्युमात्मनः ।
मैथिली भृशसंविग्ना लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
रुदन्तं प्राञ्जलिं दृष्ट्वा काङ्क्षन्तं मृत्युमात्मनः ।
मैथिली भृशसंविग्ना लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
लक्ष्मण हाथ जोड़कर रो रहे हैं और अपनी मृत्यु चाह रहे हैं, यह देखकर मिथिलेशकुमारी सीता अत्यन्त उद्विग्न हो उठीं और लक्ष्मणसे बोलीं— ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
लक्ष्मणनु कैमुगिदुकॊण्डु अळुत्तिरुवनु मत्तु तन्न मृत्युवन्नु बयसुत्तिरुवनु. इदन्नु नोडि मिथिलेशकुमारि सीतॆयु अत्यन्त उद्विग्नळागि लक्ष्मणनल्लि केळिदळ.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
किमिदं नावगच्छामि ब्रूहि तत्त्वेन लक्ष्मण ।
पश्यामि त्वां न च स्वस्थमपि क्षेमं महीपतेः ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
किमिदं नावगच्छामि ब्रूहि तत्त्वेन लक्ष्मण ।
पश्यामि त्वां न च स्वस्थमपि क्षेमं महीपतेः ॥ ८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘लक्ष्मण! यह क्या बात है? मैं कुछ समझ नहीं पाती हूँ । ठीक-ठीक बताओ । महाराज कुशलसे तो हैं न । मैं देखती हूँ तुम्हारा मन स्वस्थ नहीं है ॥ ८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
लक्ष्मण! नीनु हेळुवुदु ऒन्दू ननगॆ अर्थवागुत्तिल्ल. यथावत्तागि तिळिसि. महाराजरु क्षेमदिन्द इरुवरल्ल? निन्न मनस्सु स्वस्थवागिल्ल ऎन्दु नानु नोडुत्तिद्देन.॥8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
शापितोऽसि नरेन्द्रेण यत् त्वं सन्तापमागतः ।
तद् ब्रूयाः सन्निधौ मह्यमहमाज्ञापयामि ते ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
शापितोऽसि नरेन्द्रेण यत् त्वं सन्तापमागतः ।
तद् ब्रूयाः सन्निधौ मह्यमहमाज्ञापयामि ते ॥ ९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘मैं महाराजकी शपथ दिलाकर पूछती हूँ, जिस बातसे तुम्हें इतना संताप हो रहा है, वह मेरे निकट सच-सच बताओ । मैं इसके लिये तुम्हें आज्ञा देती हूँ’ ॥ ९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नानु महाराजर आणॆयिट्टु केळुत्तिद्देनॆ - निनगॆ इष्टु सन्तापवागुव आ मातन्नु नन्न बळि निजवागि तिळिसु. इदक्कागि नानु निनगॆ आज्ञापिसुत्तिद्देनॆ.॥9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
वैदेह्या चोद्यमानस्तु लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
अवाङ्मुखो बाष्पगलो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
वैदेह्या चोद्यमानस्तु लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
अवाङ्मुखो बाष्पगलो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
विदेहनन्दिनीके इस प्रकार प्रेरित करनेपर लक्ष्मण दुःखी मनसे नीचे मुँह किये अश्रुगद्गद कण्ठद्वारा इस प्रकार बोले— ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
विदेह नन्दिनियु हीगॆ प्रेरेपिसिदाग लक्ष्मणनु दुःखितनागि तलॆतग्गिसिकॊण्डु, अश्रुगद्गदनागि ई प्रकार हेळिदनु.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
श्रुत्वा परिषदो मध्ये ह्यपवादं सुदारुणम् ।
पुरे जनपदे चैव त्वत्कृते जनकात्मजे ॥ ११ ॥
रामः सन्तप्तहृदयो मां निवेद्य गृहं गतः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
श्रुत्वा परिषदो मध्ये ह्यपवादं सुदारुणम् ।
पुरे जनपदे चैव त्वत्कृते जनकात्मजे ॥ ११ ॥
रामः सन्तप्तहृदयो मां निवेद्य गृहं गतः ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘जनकनन्दिनि! नगर और जनपदमें आपके विषयमें जो अत्यन्त भयंकर अपवाद फैला हुआ है, उसे राजसभामें सुनकर श्रीरघुनाथजीका हृदय संतप्त हो उठा और वे मुझसे सब बातें बताकर महलमें चले गये ॥ ११ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
जनकनन्दिनि! नगर मत्तु देशदल्लि निन्न विषयदल्लि हरडिरुव अत्यन्त भयङ्कर अपवादवन्नु राजसभॆयल्लि केळि श्रीरामन हृदय सन्तप्तवागि, नन्नल्लि ऎल्लवन्नु तिळिसि भवनदॊळगॆ नडॆदनु.॥11½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
न तानि वचनीयानि मया देवि तवाग्रतः ॥ १२ ॥
यानि राज्ञा हृदि न्यस्तान्यमर्षात्पृष्ठतः कृतः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
न तानि वचनीयानि मया देवि तवाग्रतः ॥ १२ ॥
यानि राज्ञा हृदि न्यस्तान्यमर्षात्पृष्ठतः कृतः ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘देवि! राजा श्रीरामने जिन अपवादवचनोंको दुःख न सह सकनेके कारण अपने हृदयमें रख लिया है, उन्हें मैं आपके सामने बता नहीं सकता । इसीलिये मैंने उनकी चर्चा छोड़ दी है ॥ १२ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवि! राजारामनु याव अपवाद वचनगळ दुःखवन्नु सहिसदॆ तन्न हृदयदल्लि इरिसिकॊण्डिरुवनो अदन्नु नानु निम्म मुन्दॆ तिळिसलारॆ. अदक्कागि नानु अदर चर्चॆ बिट्टुबिट्टिरुवॆनु.॥12½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सा त्वं त्यक्ता नृपतिना निर्दोषा मम सन्निधौ ॥ १३ ॥
पौरापवादभीतेन ग्राह्यं देवि न तेऽन्यथा ।
आश्रमान्तेषु च मया त्यक्तव्या त्वं भविष्यसि ॥ १४ ॥
राज्ञः शासनमादाय तथैव किल दौर्हृदम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सा त्वं त्यक्ता नृपतिना निर्दोषा मम सन्निधौ ॥ १३ ॥
पौरापवादभीतेन ग्राह्यं देवि न तेऽन्यथा ।
आश्रमान्तेषु च मया त्यक्तव्या त्वं भविष्यसि ॥ १४ ॥
राज्ञः शासनमादाय तथैव किल दौर्हृदम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘आप मेरे सामने निर्दोष सिद्ध हो चुकी हैं तो भी महाराजने लोकापवादसे डरकर आपको त्याग दिया है । देवि! आप कोई और बात न समझें । अब महाराजकी आज्ञा मानकर तथा आपकी भी ऐसी ही इच्छा समझकर मैं आश्रमोंके पास ले जाकर आपको वहीं छोड़ दूँगा ॥ १३-१४ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नीवु नन्न मुन्दॆ निर्दोषळॆन्दु सिद्धवागित्तु. आदरू महाराजरु लोकापवादक्कॆ हॆदरि निम्मन्नु त्यजिसिरुवरु. देवि! नीवु अन्यथा एनन्नु भाविसबेडि. ईग महाराजर आज्ञॆयन्नु मन्निसि, निम्म इच्छॆयू हीगॆ ऎन्दु तिळिदु नानु आश्रमगळ बळिगॆ करॆदुकॊण्डु होगि निम्मन्नु अल्ले बिट्टुबिडुवॆनु.॥13-14½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तदेतज्जाह्नवीतीरे ब्रह्मर्षीणां तपोवनम् ॥ १५ ॥
पुण्यं च रमणीयं च मा विषादं कृथाः शुभे ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तदेतज्जाह्नवीतीरे ब्रह्मर्षीणां तपोवनम् ॥ १५ ॥
पुण्यं च रमणीयं च मा विषादं कृथाः शुभे ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘शुभे! यह रहा गङ्गाजीके तटपर ब्रह्मर्षियोंका पवित्र एवं रमणीय तपोवन । आप विषाद न करें ॥ १५ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
शुभाङ्गिये! इदो गङ्गॆय तीरदल्लिरुव ब्रह्मर्षिगळ पवित्र हागू रमणीय तपोवनवागिदॆ. नीवु विषादपड बेडिरि.॥15½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
राज्ञो दशरथस्यैव पितुर्मे मुनिपुङ्गवः ॥ १६ ॥
सखा परमको विप्रो वाल्मीकिः सुमहायशाः ।
पादच्छायामुपागम्य सुखमस्य महात्मनः ।
उपवासपरैकाग्रा वस त्वं जनकात्मजे ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
राज्ञो दशरथस्यैव पितुर्मे मुनिपुङ्गवः ॥ १६ ॥
सखा परमको विप्रो वाल्मीकिः सुमहायशाः ।
पादच्छायामुपागम्य सुखमस्य महात्मनः ।
उपवासपरैकाग्रा वस त्वं जनकात्मजे ॥ १७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘यहाँ मेरे पिता राजा दशरथके घनिष्ठ मित्र महायशस्वी ब्रह्मर्षि मुनिवर वाल्मीकि रहते हैं, आप उन्हीं महात्माके चरणोंकी छायाका आश्रय ले यहाँ सुखपूर्वक रहें । जनकात्मजे! आप यहाँ उपवासपरायण और एकाग्र हो निवास करें ॥ १६-१७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इल्लि नम्म तन्दॆ दशरथराजर घनिष्ठ मित्रराद महायशस्वी ब्रह्मर्षि वाल्मीकिगळु इरुत्तारॆ. नीवु आ महात्मर चरणछायॆयन्नु आश्रयिसि इल्लि सुखवागि इरि. जनकात्मजॆ! नीवु इल्लि उपवास परायण हागू एकाग्रचित्तरागि वासिसिरि.॥16-17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
पतिव्रतात्वमास्थाय रामं कृत्वा सदा हृदि ।
श्रेयस्ते परमं देवि तथा कृत्वा भविष्यति ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
पतिव्रतात्वमास्थाय रामं कृत्वा सदा हृदि ।
श्रेयस्ते परमं देवि तथा कृत्वा भविष्यति ॥ १८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘देवि! आप सदा श्रीरघुनाथजीको हृदयमें रखकर पातिव्रत्यका अवलम्बन करें । ऐसा करनेसे आपका परम कल्याण होगा’ ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवि! नीवु सदा श्रीरघुनाथनन्नु हृदयदल्लि इट्टुकॊण्डु पातिव्रत्यवन्नु अवलम्बिसिरि. इदरिन्द निम्म परम श्रेयस्सागबहुदु.॥18॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें सैंतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४७ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि नलवत्तेळनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥47॥