[षट्चत्वारिंशः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- लक्ष्मणका सीताको रथपर बिठाकर उन्हें वनमें छोड़नेके लिये ले जाना और गङ्गाजीके तटपर पहुँचना
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो रजन्यां व्युष्टायां लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
सुमन्त्रमब्रवीद् वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो रजन्यां व्युष्टायां लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
सुमन्त्रमब्रवीद् वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥ १ ॥
ततो रजन्यां व्यष्टायां लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
सुमन्त्रमब्रवीद्वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर जब रात बीती और सबेरा हुआ, तब लक्ष्मणने मन-ही-मन दुःखी हो सूखे मुखसे सुमन्त्रसे कहा— ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनन्तर रात्रॆ कळॆद्ढु बॆळगादाग लक्ष्मणनु मनस्सिनल्लि दुःखितनागि बाडिद मुखदिन्द सुमन्त्र नल्लि हेळिदनु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सारथे तुरगान् शीघ्रान् योजयस्व रथोत्तमे ।
स्वास्तीर्णं राजवचनात् सीतायाश्चासनं शुभम् ॥ २ ॥
सीता हि राजवचनादाश्रमं पुण्यकर्मणाम् ।
मया नेया महर्षीणां शीघ्रमानीयतां रथः ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सारथे तुरगान् शीघ्रान् योजयस्व रथोत्तमे ।
स्वास्तीर्णं राजवचनात् सीतायाश्चासनं शुभम् ॥ २ ॥
सीता हि राजवचनादाश्रमं पुण्यकर्मणाम् ।
मया नेया महर्षीणां शीघ्रमानीयतां रथः ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘सारथे! एक उत्तम रथमें शीघ्रगामी घोड़ोंको जोतो और उस रथमें सीताजीके लिये सुन्दर आसन बिछा दो । मैं महाराजकी आज्ञासे सीतादेवीको पुण्यकर्मा महर्षियोंके आश्रमपर पहुँचा दूँगा । तुम शीघ्र रथ ले आओ’ ॥ २-३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सारथिये! ऒन्दु उत्तम रथदल्लि शीघ्रगामि कुदुरॆगळन्नु हूडि, आ रथदल्लि सीतॆगागि सुन्दर आसनवन्नु इरिसु. नानु महाराजर आज्ञॆयन्तॆ सीतादेवियन्नु पुण्यकर्मा महर्षिगळ आश्रमक्कॆ करॆदॊय्यबेकागिदॆ. नीनु बेगने रथवन्नु तॆगॆदुकॊण्डु बा.॥2-3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सुमन्त्रस्तु तथेत्युक्त्वा युक्तं परमवाजिभिः ।
रथं सुरुचिरप्रख्यं स्वास्तीर्णं सुखशय्यया ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सुमन्त्रस्तु तथेत्युक्त्वा युक्तं परमवाजिभिः ।
रथं सुरुचिरप्रख्यं स्वास्तीर्णं सुखशय्यया ॥ ४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तब सुमन्त्र ‘बहुत अच्छा’ कहकर तुरंत ही उत्तम घोड़ोंसे जुता हुआ एक सुन्दर रथ ले आये, जिसपर सुखद शय्यासे युक्त सुन्दर बिछावन बिछा हुआ था ॥ ४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग सुमन्त्रनु हागॆये आगली ऎन्दु हेळि कूडले उत्तम कुदुरॆगळन्नु हूडिद ऒन्दु सुन्दर रथवन्नु तन्दनु. अदरल्लि सुखमय शय्यॆयिन्द कूडिद्दु सुन्दर मेल्हॊदिकॆ हासित्तु.॥4॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
आनीयोवाच सौमित्रिं मित्राणां मानवर्धनम् ।
रथोऽयं समनुप्राप्तो यत्कार्यं क्रियतां प्रभो ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
आनीयोवाच सौमित्रिं मित्राणां मानवर्धनम् ।
रथोऽयं समनुप्राप्तो यत्कार्यं क्रियतां प्रभो ॥ ५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उसे लाकर वे मित्रोंका मान बढ़ानेवाले सुमित्रा-कुमारसे बोले—‘प्रभो! यह रथ आ गया । अब जो कुछ करना हो कीजिये’ ॥ ५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अदन्नु तन्दु मित्रर मानवन्नु हॆच्चिसुव सुमित्राकुमारनल्लि हेळिदनु - प्रभो! इदो रथ बन्दिदॆ. मुन्दिन कार्यवन्नु माडु.॥5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्तः सुमन्त्रेण राजवेश्मनि लक्ष्मणः ।
प्रविश्य सीतामासाद्य व्याजहार नरर्षभः ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्तः सुमन्त्रेण राजवेश्मनि लक्ष्मणः ।
प्रविश्य सीतामासाद्य व्याजहार नरर्षभः ॥ ६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
सुमन्त्रके ऐसा कहनेपर नरश्रेष्ठ लक्ष्मण राजमहलमें गये और सीताजीके पास जाकर बोले— ॥ ६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुमन्त्रनु हीगॆ हेळिदाग नरश्रेष्ठ लक्ष्मणनु अरमनॆयॊळगॆ होगि सीतॆय बळियल्लि इन्तॆन्दनु-॥6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
त्वया किलैष नृपतिर्वरं वै याचितः प्रभुः ।
नृपेण च प्रतिज्ञातमाज्ञप्तश्चाश्रमं प्रति ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
त्वया किलैष नृपतिर्वरं वै याचितः प्रभुः ।
नृपेण च प्रतिज्ञातमाज्ञप्तश्चाश्रमं प्रति ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘देवि! आपने महाराजसे मुनियोंके आश्रमोंपर जानेके लिये वर माँगा था और महाराजने आपको आश्रमपर पहुँचानेके लिये प्रतिज्ञा की थी ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवि! नीवु महाराजरल्लि मुनिगळ आश्रमगळिगॆ होगुव वर केळिद्दीरल्ल. महाराजरु निम्मन्नु आश्रमक्कॆ कळुहिसिकॊडलु ऒप्पिगॆयन्नु नीडिद्दरु.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
गङ्गातीरे मया देवि ऋषीणामाश्रमान् शुभान् ।
शीघ्रं गत्वा तु वैदेहि शासनात् पार्थिवस्य नः ॥ ८ ॥
अरण्ये मुनिभिर्जुष्टे अपनेया भविष्यसि ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
गङ्गातीरे मया देवि ऋषीणामाश्रमान् शुभान् ।
शीघ्रं गत्वा तु वैदेहि शासनात् पार्थिवस्य नः ॥ ८ ॥
अरण्ये मुनिभिर्जुष्टे अपनेया भविष्यसि ।
गङ्गा तीरे मया देवि ऋषीणामाश्रमान् शुभान् ।
शीघ्रं गत्वा तु वैदेहिशासनात् पार्थिवस्य नः ॥
अरण्ये मुनिभिर्जुष्टे अवनेया भविष्यसि ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘देवि! विदेहनन्दिनि! उस बातचीतके अनुसार मैं राजाकी आज्ञासे शीघ्र ही गङ्गातटपर ऋषियोंके सुन्दर आश्रमोंतक चलूँगा और आपको मुनिजनसेवित वनमें पहुँचाऊँगा’ ॥ ८ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
विदेहनन्दिनि! देवि ! आ मातिगनुसार नानु राजर आज्ञॆयन्तॆ शीघ्रवागि गङ्गातीरद ऋषिगळ सुन्दर आश्रमगळिगॆ निम्मन्नु करॆदुकॊण्डु होगुवॆनु.॥8½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्ता तु वैदेही लक्ष्मणेन महात्मना ॥ ९ ॥
प्रहर्षमतुलं लेभे गमनं चाप्यरोचयत् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्ता तु वैदेही लक्ष्मणेन महात्मना ॥ ९ ॥
प्रहर्षमतुलं लेभे गमनं चाप्यरोचयत् ।
अनुवाद (हिन्दी)
महात्मा लक्ष्मणके ऐसा कहनेपर विदेहनन्दिनी सीताको अनुपम हर्ष प्राप्त हुआ । वे चलनेको तैयार हो गयीं ॥ ९ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महात्मा लक्ष्मणनु हीगॆ हेळिदाग वैदेहि सीतॆगॆ अपार हर्षवायितु. अवळु होगलु सिद्धळादळु.॥9½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च ॥ १० ॥
गृहीत्वा तानि वैदेही गमनायोपचक्रमे ।
इमानि मुनिपत्नीनां दास्याम्याभरणान्यहम् ॥ ११ ॥
वस्त्राणि च महार्हाणि धनानि विविधानि च ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च ॥ १० ॥
गृहीत्वा तानि वैदेही गमनायोपचक्रमे ।
इमानि मुनिपत्नीनां दास्याम्याभरणान्यहम् ॥ ११ ॥
वस्त्राणि च महार्हाणि धनानि विविधानि च ।
अनुवाद (हिन्दी)
बहुमूल्य वस्त्र और नाना प्रकारके रत्न लेकर वैदेही सीता वनकी यात्राके लिये उद्यत हो गयीं और लक्ष्मणसे बोलीं—‘ये सब बहुमूल्य वस्त्र, आभूषण और नाना प्रकारके रत्न-धन मैं मुनिपत्नियोंको दूँगी’ ॥ १०-११ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बहुमूल्य वस्त्र मत्तु नाना प्रकारद रत्नगळन्नु ऎत्तिकॊण्डु सीतॆयु वनद यात्रॆगागि उद्युक्तळागि लक्ष्मणनल्लि हेळिदळु - इवॆल्ल बहुमूल्य वस्त्राभूणगळन्नु, नाना रीतिय रत्न, धनगळन्नु नानु मुनिपत्नियरिगॆ कॊडुवॆनु.॥10-11½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सौमित्रिस्तु तथेत्युक्त्वा रथमारोप्य मैथिलीम् ॥ १२ ॥
प्रययौ शीघ्रतुरगं रामस्याज्ञामनुस्मरन् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सौमित्रिस्तु तथेत्युक्त्वा रथमारोप्य मैथिलीम् ॥ १२ ॥
प्रययौ शीघ्रतुरगं रामस्याज्ञामनुस्मरन् ।
अनुवाद (हिन्दी)
लक्ष्मणने ‘बहुत अच्छा’ कहकर मिथिलेशकुमारी सीताको रथपर चढ़ाया और श्रीरघुनाथजीकी आज्ञाको ध्यानमें रखते हुए उस तेज घोड़ोंवाले रथपर चढ़कर वे वनकी ओर चल दिये ॥ १२ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
‘हागॆये आगलि’ ऎन्दु हेळि लक्ष्मणनु मिथिलेश कुमारि सीतॆयन्नु रथदल्लि कुळ्ळिरिसि श्रीरामन आज्ञॆयन्नु गमनदल्लिट्टु, वेगवागि ओडुव कुदुरॆगळुळ्ळ रथदल्लि हत्ति वनद कडॆगॆ हॊरटनु.॥12½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अब्रवीच्च तदा सीता लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ १३ ॥
अशुभानि बहून्येव पश्यामि रघुनन्दन ।
नयनं मे स्फुरत्यद्य गात्रोत्कम्पश्च जायते ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अब्रवीच्च तदा सीता लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ १३ ॥
अशुभानि बहून्येव पश्यामि रघुनन्दन ।
नयनं मे स्फुरत्यद्य गात्रोत्कम्पश्च जायते ॥ १४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उस समय सीताने लक्ष्मीवर्धन लक्ष्मणसे कहा ‘रघुनन्दन! मुझे बहुत-से अपशकुन दिखायी देते हैं । आज मेरी दायीं आँख फड़कती है और मेरे शरीरमें कम्प हो रहा है ॥ १३-१४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग सीतॆयु लक्ष्मीवर्धन लक्ष्मणनल्लि हेळिदळु - रघुनन्दन! ननगॆ अनेक अपशकुनगळु कण्डु बरुत्तिवॆ. इन्दु नन्न बलगण्णु हारुत्तिदॆ. शरीर नडुगुत्तिदॆ.॥13-14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
हृदयं चैव सौमित्रे अस्वस्थमिव लक्षये ।
औत्सुक्यं परमं चापि अधृतिश्च परा मम ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
हृदयं चैव सौमित्रे अस्वस्थमिव लक्षये ।
औत्सुक्यं परमं चापि अधृतिश्च परा मम ॥ १५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘सुमित्राकुमार! मैं अपने हृदयको अस्वस्थ-सा देख रही हूँ । मनमें बड़ी उत्कण्ठा हो रही है और मेरी अधीरता पराकाष्ठाको पहुँची हुई है ॥ १५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुमित्रा कुमार! नन्न मनस्सु अस्वस्थदन्तागिदॆ. मनस्सिनल्लि भारी उत्कण्ठतॆ उण्टागिदॆ. नन्न अधीरतॆ पराकाष्ठॆगॆ मुट्टिदॆ.॥15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
शून्यामेव च पश्यामि पृथिवीं पृथुलोचन ।
अपि स्वस्ति भवेत् तस्य भ्रातुस्ते भ्रातृवत्सल ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
शून्यामेव च पश्यामि पृथिवीं पृथुलोचन ।
अपि स्वस्ति भवेत् तस्य भ्रातुस्ते भ्रातृवत्सल ॥ १६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘विशाललोचन लक्ष्मण! मुझे पृथ्वी सूनी-सी ही दिखायी देती है । भ्रातृवत्सल! तुम्हारे भाई कुशलसे रहें ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
विशाललोचन लक्ष्मण! भूमियु बरिदागिरुवन्तॆ ननगॆ तोरुत्तदॆ. भ्रातृवत्सल! निन्न अण्ण कुशलरागि इरलि.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
श्वश्रूणां चैव मे वीर सर्वासामविशेषतः ।
पुरे जनपदे चैव कुशलं प्राणिनामपि ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
श्वश्रूणां चैव मे वीर सर्वासामविशेषतः ।
पुरे जनपदे चैव कुशलं प्राणिनामपि ॥ १७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘वीर! मेरी सब सासुएँ समान रूपसे सानन्द रहें । नगर और जनपदमें भी समस्त प्राणी सकुशल रहें’ ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
वीरने! नन्न ऎल्ल अत्तॆयन्दिरु आनन्दवागिरलि. नगर मत्तु देशद ऎल्ल प्राणिगळु क्षेमदिन्द इरलि.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
इत्यञ्जलिकृता सीता देवता अभ्ययाचत ।
लक्ष्मणोऽर्थं ततः श्रुत्वा शिरसा वन्द्य मैथिलीम् ॥ १८ ॥
शिवमित्यब्रवीद्हृष्टो हृदयेन विशुष्यता ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
इत्यञ्जलिकृता सीता देवता अभ्ययाचत ।
लक्ष्मणोऽर्थं ततः श्रुत्वा शिरसा वन्द्य मैथिलीम् ॥ १८ ॥
शिवमित्यब्रवीद्हृष्टो हृदयेन विशुष्यता ।
इत्यञ्जलिकृता सीता देवता अभ्ययाचत ।
लक्ष्मणोऽर्थं ततः श्रुत्वा शिरसा वन्द्य मैथिलीम् ॥
शिवमित्यब्रवीद्धृष्टो हृदयेन विशुष्यता ।
अनुवाद (हिन्दी)
ऐसा कहती हुई सीताने हाथ जोड़कर देवताओंसे प्रार्थना की । सीताकी बात सुनकर लक्ष्मणने सिर झुकाकर उन्हें प्रणाम किया और ऊपरसे प्रसन्न हो मुर्झाये हुए हृदयसे कहा—‘सबका कल्याण हो’ ॥ १८ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ हेळुत्ता सीतॆयु कैमुगिदु देवतॆगळल्लि प्रार्थिसिदळु. सीतॆय मातन्नु केळि लक्ष्मणनु तलॆबागि आकॆगॆ नमस्करिसि, हॊरगिनिन्द प्रसन्ननागि, कमरिद हृदयदिन्द हेळिदनु - ऎल्लर कल्याणवागलि.॥18½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो वासमुपागम्य गोमतीतीर आश्रमे ॥ १९ ॥
प्रभाते पुनरुत्थाय सौमित्रिः सूतमब्रवीत् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो वासमुपागम्य गोमतीतीर आश्रमे ॥ १९ ॥
प्रभाते पुनरुत्थाय सौमित्रिः सूतमब्रवीत् ।
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर गोमतीके तटपर पहुँचकर एक आश्रममें उन सबने रात बितायी । फिर प्रातःकाल उठकर सुमित्राकुमारने सारथिसे कहा— ॥ १९ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनन्तर गोमतिय तीरक्कॆ होगि ऒन्दु आश्रमदल्लि इरुळन्नु कळॆदु, मत्तॆ प्रातःकाल ऎद्दु सुमित्रा कुमारनु सारथियल्लि हेळिदनु.॥19½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
योजयस्व रथं शीघ्रमद्य भागीरथीजलम् ॥ २० ॥
शिरसा धारयिष्यामि त्रियम्बक इवौजसा ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
योजयस्व रथं शीघ्रमद्य भागीरथीजलम् ॥ २० ॥
शिरसा धारयिष्यामि त्रियम्बक इवौजसा ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘सारथे! जल्दी रथ जोतो । आज मैं भागीरथीके जलको उसी प्रकार सिरपर धारण करूँगा; जैसे भगवान् शङ्करने अपने तेजसे उसे मस्तकपर धारण किया था’ ॥ २० १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सारथिये! बेगने रथ सिद्धगॊळिसु. भागीरथियन्नु भगवान् शङ्करनु तन्न तेजदिन्द मस्तकदल्लि धरिसिदन्तॆये, इन्दु नानू गङ्गॆयन्नु तलॆयल्लि धरिसुवॆनु.॥20½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सोऽश्वान् विचारयित्वा तु रथे युक्तान् मनोजवान् ॥ २१ ॥
आरोहस्वेति वैदेहीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सोऽश्वान् विचारयित्वा तु रथे युक्तान् मनोजवान् ॥ २१ ॥
आरोहस्वेति वैदेहीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
अनुवाद (हिन्दी)
सारथिने मनके समान वेगशाली चारों घोड़ोंको टहलाकर रथमें जोता और विदेहनन्दिनी सीतासे हाथ जोड़कर कहा—‘देवि! रथपर आरूढ़ होइये’ ॥ २१ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सारथियु मनोवेगदन्तॆ वेगशालि कुदुरॆगळन्नु रथक्कॆ हूडिदनु मत्तॆ विदेहनन्दिनी सीतॆयल्लि कैमुगिदु हेळिदनु-देवि! रथारूढरागिरि.॥21½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सा तु सूतस्य वचनादारुरोह रथोत्तमम् ॥ २२ ॥
सीता सौमित्रिणा सार्धं सुमन्त्रेण च धीमता ।
आससाद विशालाक्षी गङ्गां पापविनाशिनीम् ॥ २३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सा तु सूतस्य वचनादारुरोह रथोत्तमम् ॥ २२ ॥
सीता सौमित्रिणा सार्धं सुमन्त्रेण च धीमता ।
आससाद विशालाक्षी गङ्गां पापविनाशिनीम् ॥ २३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
सूतके कहनेसे देवी सीता उस उत्तम रथपर सवार हुईं । इस प्रकार सुमित्राकुमार लक्ष्मण और बुद्धिमान् सुमन्त्रके साथ विशाललोचना सीतादेवी पापनाशिनी गङ्गाके तटपर जा पहुँचीं ॥ २२-२३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सूतनु हेळिदाग देवी सीतॆयु आ उत्तम रथवन्नु हत्तिदळु. हीगॆ लक्ष्मण मत्तु बुद्धिवन्त सुमन्त्ररॊन्दिगॆ विशाललोचनॆ सीतादेवियु पापनाशिनी गङ्गातीरक्कॆ तलुपिदळु.॥22-23॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथार्धदिवसे गत्वा भागीरथ्या जलाशयम् ।
निरीक्ष्य लक्ष्मणो दीनः प्ररुरोद महास्वनः ॥ २४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथार्धदिवसे गत्वा भागीरथ्या जलाशयम् ।
निरीक्ष्य लक्ष्मणो दीनः प्ररुरोद महास्वनः ॥ २४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
दोपहरके समय भागीरथीकी जलधारातक पहुँचकर लक्ष्मण उसकी ओर देखते हुए दुःखी हो उच्च स्वरसे फूट-फूटकर रोने लगे ॥ २४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मध्याह्न भागीरथिय प्रवाहदवरॆगॆ तलुपि लक्ष्मणनु अदन्नु नोडुत्ता दुःखितनागि गट्टियागि बिक्कि-बिक्कि अळतॊडगिदनु.॥24॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सीता तु परमायत्ता दृष्ट्वा लक्ष्मणमातुरम् ।
उवाच वाक्यं धर्मज्ञा किमिदं रुद्यते त्वया ॥ २५ ॥
जाह्नवीतीरमासाद्य चिराभिलषितं मम ।
हर्षकाले किमर्थं मां विषादयसि लक्ष्मण ॥ २६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सीता तु परमायत्ता दृष्ट्वा लक्ष्मणमातुरम् ।
उवाच वाक्यं धर्मज्ञा किमिदं रुद्यते त्वया ॥ २५ ॥
जाह्नवीतीरमासाद्य चिराभिलषितं मम ।
हर्षकाले किमर्थं मां विषादयसि लक्ष्मण ॥ २६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
लक्ष्मणको शोकसे आतुर देख धर्मज्ञा सीता अत्यन्त चिन्तित हो उनसे बोलीं—‘लक्ष्मण! यह क्या? तुम रोते क्यों हो! गङ्गाके तटपर आकर तो मेरी चिरकालकी अभिलाषा पूर्ण हुई है । इस हर्षके समय तुम रोकर मुझे दुःखी क्यों करते हो? ॥ २५-२६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
लक्ष्मणनु शोकातुरनादुदन्नु नोडि धर्मज्ञा सीतॆयु अत्यन्त चिन्तितळागि आतनल्लि हेळिदळु - लक्ष्मण! इदेनु? नीनु अळुत्तिरुवॆ. गङ्गातीरक्कॆ बन्दु नन्न चिरकालद अभिलाषॆ पूर्णवागिदॆ. ई हर्षद समयदल्लि नीनु अळुत्ता नन्नन्नु दुःखितॆयन्नागि एकॆ माडुत्तिरुवॆ.॥25-26॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नित्यं त्वं रामपार्श्वेषु वर्तसे पुरुषर्षभ ।
कच्चिद् विनाकृतस्तेन द्विरात्रं शोकमागतः ॥ २७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
नित्यं त्वं रामपार्श्वेषु वर्तसे पुरुषर्षभ ।
कच्चिद् विनाकृतस्तेन द्विरात्रं शोकमागतः ॥ २७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘पुरुषप्रवर! श्रीरामके पास तो तुम सदा ही रहते हो । क्या दो दिनतक उनसे बिछुड़ जानेके कारण तुम इतने शोकाकुल हो गये हो? ॥ २७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
पुरुषप्रवर! श्रीरामन बळियल्ले नीनु सदा इरुत्तीयॆ. ऎरडु दिन अवनिन्द अगलिदुदक्कॆ नीनु इष्टु शोकाकुलनादॆयेनु.॥27॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ममापि दयितो रामो जीवितादपि लक्ष्मण ।
न चाहमेवं शोचामि मैवं त्वं बालिशो भव ॥ २८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ममापि दयितो रामो जीवितादपि लक्ष्मण ।
न चाहमेवं शोचामि मैवं त्वं बालिशो भव ॥ २८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘लक्ष्मण! श्रीराम तो मुझे भी अपने प्राणोंसे बढ़कर प्रिय हैं; परंतु मैं तो इस प्रकार शोक नहीं कर रही हूँ । तुम ऐसे नादान न बनो ॥ २८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
लक्ष्मण! श्रीरामनादरो ननगू प्राणक्किन्त हॆच्चु प्रियनागिद्दानॆ; आदरॆ नानु हीगॆ शोकिसुवुदिल्ल. नीनु हीगॆ एकॆ बेसरगॊण्डिरुवॆ.॥28॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तारयस्व च मां गङ्गां दर्शयस्व च तापसान् ।
ततो मुनिभ्यो वासांसि दास्याम्याभरणानि च ॥ २९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तारयस्व च मां गङ्गां दर्शयस्व च तापसान् ।
ततो मुनिभ्यो वासांसि दास्याम्याभरणानि च ॥ २९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘मुझे गङ्गाके उस पार ले चलो और तपस्वी मुनियोंके दर्शन कराओ । मैं उन्हें वस्त्र और आभूषण दूँगी ॥ २९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नन्नन्नु गङ्गॆय आचॆ दण्डक्कॆ कॊण्डु होगु हागू तपस्वी मुनिगळ दर्शन माडिसु. नानु अवरिगॆ वसा भूषणगळन्नु कॊडुवॆनु.॥29॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः कृत्वा महर्षीणां यथार्हमभिवादनम् ।
तत्र चैकां निशामुष्य यास्यामस्तां पुरीं पुनः ॥ ३० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः कृत्वा महर्षीणां यथार्हमभिवादनम् ।
तत्र चैकां निशामुष्य यास्यामस्तां पुरीं पुनः ॥ ३० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तत्पश्चात् उन महर्षियोंका यथायोग्य अभिवादन करके वहाँ एक रात ठहरकर हम पुनः अयोध्यापुरीको लौट चलेंगे ॥ ३० ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनन्तर आ महर्षिगळिगॆ यथायोग्य अभिवादन माडि, अल्लि ऒन्दु रात्रॆ उळिदु, नावु पुनः अयोध्यापुरिगॆ मरळि होगुव.॥30॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ममापि पद्मपत्राक्षं सिंहोरस्कं कृशोदरम् ।
त्वरते हि मनो द्रष्टुं रामं रमयतां वरम् ॥ ३१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ममापि पद्मपत्राक्षं सिंहोरस्कं कृशोदरम् ।
त्वरते हि मनो द्रष्टुं रामं रमयतां वरम् ॥ ३१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘मेरा मन भी सिंहके समान वक्षःस्थल, कृश उदर और कमलके समान नेत्रवाले श्रीरामको, जो मनको रमानेवालोंमें सबसे श्रेष्ठ हैं, देखनेके लिये उतावला हो रहा है’ ॥ ३१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सिंहदन्तॆ वक्षःस्थळवुळ्ळ, कृश उदार मत्तु कमलदन्तॆ नेत्रवुळ्ळ, मनस्सन्नु रमिसुवुदरल्लि ऎल्लरिगिन्त श्रेष्ठनाद श्रीरामनन्नु नोड बेकॆन्दु नन्न मनस्सू कूड आतुरवागिदॆ.॥31॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा प्रमृज्य नयने शुभे ।
नाविकानाह्वयामास लक्ष्मणः परवीरहा ।
इयं स सज्जा नौश्चेति दाशाः प्राञ्जलयोऽब्रुवन् ॥ ३२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा प्रमृज्य नयने शुभे ।
नाविकानाह्वयामास लक्ष्मणः परवीरहा ।
इयं स सज्जा नौश्चेति दाशाः प्राञ्जलयोऽब्रुवन् ॥ ३२ ॥
तस्यास्तद्वचनंश्रुत्वा प्रमृज्य नयने शुभे ।
नाविकानाह्वयामास लक्ष्मणः परवीरहा ।
इयं च सज्जा नौश्चेति दाशाः प्राञ्जलयोब्रुवन् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
सीताजीका यह वचन सुनकर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले लक्ष्मणने अपनी दोनों सुन्दर आँखें पोंछ लीं और नाविकोंको बुलाया । उन मल्लाहोंने हाथ जोड़कर कहा—‘प्रभो! यह नाव तैयार है’ ॥ ३२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सीतॆय मातन्नु केळि शत्रुवीररन्नु संहरिसुव लक्ष्मणनु तन्न ऎरडू सुन्दर कण्णुगळन्नु ऒरॆसिकॊण्डु, अम्बिगरन्नु करॆदु कैमुगिदु नावॆ सिद्धगॊळिसुवन्तॆ हेळिदनु. स्वामि! दोणि सिद्धवागिदॆ ऎन्दु हेळिदरु.॥32॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तितीर्षुर्लक्ष्मणो गङ्गां शुभां नावमुपारुहत् ।
गङ्गां सन्तारयामास लक्ष्मणस्तां समाहितः ॥ ३३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तितीर्षुर्लक्ष्मणो गङ्गां शुभां नावमुपारुहत् ।
गङ्गां सन्तारयामास लक्ष्मणस्तां समाहितः ॥ ३३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
लक्ष्मण गङ्गाजीको पार करनेके लिये सीताजीके साथ उस सुन्दर नौकापर बैठे और बड़ी सावधानीके साथ उन्होंने सीताको गङ्गाजीके उस पार पहुँचाया ॥ ३३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
लक्ष्मणनु गङ्गॆयन्नु दाटलु सीतॆयॊन्दिगॆ आ सुन्दर दोणियल्लि कुळितु, बहळ ऎच्चरिकॆयिन्द अवनु सीतॆयन्नु गङ्गॆ दाटिसिदनु.॥33॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः ॥ ४६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें छियालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४६ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि नलवत्तारनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥46॥