०४२ सीता-दौर्हृदम्

[द्विचत्वारिंशः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. अशोकवनिकामें श्रीराम और सीताका विहार, गर्भिणी सीताका तपोवन देखनेकी इच्छा प्रकट करना और श्रीरामका इसके लिये स्वीकृति देना
विश्वास-प्रस्तुतिः

स विसृज्य ततो रामः पुष्पकं हेमभूषितम् ।
प्रविवेश महाबाहुरशोकवनिकां तदा ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स विसृज्य ततो रामः पुष्पकं हेमभूषितम् ।
प्रविवेश महाबाहुरशोकवनिकां तदा ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

सुवर्णभूषित पुष्पक विमानको विदा करके महाबाहु श्रीरामने अशोकवनिका (अन्तःपुरके विहार योग्य उपवन) में प्रवेश किया ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सुवर्णभूषित पुष्पक विमानवन्नु बीळ्कॊट्टु महाबाहु श्रीरामनु अशोका वनवन्नु (अन्तःपुरद समीपदल्लिद्द विहार योग्यवाद उपवन) प्रवेशिसिदनु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

चन्दनागुरुचूतैश्च तुङ्गकालेयकैरपि ।
देवदारुवनैश्चापि समन्तादुपशोभिताम् ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

चन्दनागुरुचूतैश्च तुङ्गकालेयकैरपि ।
देवदारुवनैश्चापि समन्तादुपशोभिताम् ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

चन्दन, अगुरु, आम, तुङ्ग (नारियल), कालेयक (रक्तचन्दन) तथा देवदारु-वन सब ओरसे उसकी शोभा बढ़ा रहे थे ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

चन्दन, अगरु, मावु, तॆङ्गु, रक्तचन्दन हागू देवदारु मुन्ताद वृक्षगळिन्द आ अशोकवनद शोभॆयन्नु हॆच्चिसिद्दवु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

चम्पकाशोकपुन्नागमधूकपनसासनैः ।
शोभितां पारिजातैश्च विधूमज्वलनप्रभैः ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

चम्पकाशोकपुन्नागमधूकपनसासनैः ।
शोभितां पारिजातैश्च विधूमज्वलनप्रभैः ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

चम्पा, अशोक, पुंनाग, महुआ, कटहल, असन तथा धूमरहित अग्निके समान प्रकाशित होनेवाले पारिजातसे वह वाटिका सुशोभित थी ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सम्पिगॆ, अशोक, पुन्नाग, हिप्पॆ, हलसु, हॊन्नॆ, हॊगॆयिल्लद अग्नियन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्द पारिजातदिन्द आ वाटिका सुशोभितवागित्तु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

लोध्रनीपार्जुनैर्नागैः सप्तपर्णातिमुक्तकैः ।
मन्दारकदलीगुल्मलताजालसमावृताम् ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

लोध्रनीपार्जुनैर्नागैः सप्तपर्णातिमुक्तकैः ।
मन्दारकदलीगुल्मलताजालसमावृताम् ॥ ४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

लोध, कदम्ब, अर्जुन, नागकेसर, छितवन, अतिमुक्तक, मन्दार, कदली तथा गुल्मों और लताओंके समूह उसमें सब ओर व्याप्त थे ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

लोध्र, नीप, मत्ति, नागकेसर, ऎळॆलॆ बाळॆ, ताळॆ, मन्दार, कदळि मुन्ताद मर-गिडगळु हागू लता समूहगळु अदरल्लि ऎल्लॆडॆ हरडिद्दवु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रियङ्गुभिः कदम्बैश्च तथा च बकुलैरपि ।
जम्बूभिर्दाडिमैश्चैव कोविदारैश्च शोभिताम् ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

प्रियङ्गुभिः कदम्बैश्च तथा च बकुलैरपि ।
जम्बूभिर्दाडिमैश्चैव कोविदारैश्च शोभिताम् ॥ ५ ॥


प्रियङ्गुभिः कदम्बैश्च तथा च वकुलैरपि ।
जम्बूभिर्दाडिमैश्चैव कोविदारैश्च शोभिताम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

प्रियङ्गु, धूलिकदम्ब, बकुल, जामुन, अनार और कोविदार आदि वृक्ष उस उपवनको सुशोभित करते थे ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

प्रियङ्गु, कदम्ब, वकुल, नेरळॆ, दाळिम्बॆ, कोविदार मुन्ताद वृक्षगळु आ उपवनवन्नु सुशोभित गॊळिसुत्तिद्दवु.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सर्वदा कुसुमै रम्यैः फलवद्भिर्मनोरमैः ।
दिव्यगन्धरसोपेतैस्तरुणाङ्कुरपल्लवैः ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सर्वदा कुसुमै रम्यैः फलवद्भिर्मनोरमैः ।
दिव्यगन्धरसोपेतैस्तरुणाङ्कुरपल्लवैः ॥ ६ ॥


सर्वदा कुसुमै रम्यैः फलवद्भिर्मनोरमैः ।
दिव्यगन्धरसोपैतैस्तरुणाङ्कुरपल्लवैः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

सदा फूल और फल देनेवाले रमणीय, मनोरम, दिव्य रस और गन्धसे युक्त तथा नूतन अङ्कुर-पल्लवोंसे अलंकृत वृक्ष भी उस अशोकवनिकाकी शोभा बढ़ा रहे थे ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सदाकाल हूवु -हण्णु कॊडुव रमणीय, मनोरम, दिव्यरस मत्तु सुगन्धयुक्त हागू नव पल्लवगळिन्द अलङ्कृत वृक्षगळू आ अशोक वनद शोभॆयन्नु हॆच्चिसिद्दवु.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथैव तरुभिर्दिव्यैः शिल्पिभिः परिकल्पितैः ।
चारुपल्लवपुष्पाढ्यैर्मत्तभ्रमरसङ्कुलैः ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तथैव तरुभिर्दिव्यैः शिल्पिभिः परिकल्पितैः ।
चारुपल्लवपुष्पाढ्यैर्मत्तभ्रमरसङ्कुलैः ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वृक्ष लगानेकी कलामें कुशल मालियोंद्वारा तैयार किये गये दिव्य वृक्ष, जिनमें मनोहर पल्लव तथा पुष्प शोभा पाते थे और जिनके ऊपर मतवाले भ्रमर छा रहे थे, उस उपवनकी श्रीवृद्धि कर रहे थे ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

वृक्षगळन्नु नॆडुवुदरल्लि कुशल मालिगळिन्द बॆळॆसल्पट्ट दिव्य वृक्षगळल्लि मनोहर पल्लव हागू पुष्पगळिन्द शोभिसुव, मत्तु भृङ्गगळु हाराडुत्तिद्द मरगळु आ उपवनद शोभॆयन्नु वृद्धिगॊळिसुत्तिद्दवु.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च नानावर्णैश्च पक्षिभिः ।
शोभितां शतशश्चित्रां चूतवृक्षावतंसकैः ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च नानावर्णैश्च पक्षिभिः ।
शोभितां शतशश्चित्रां चूतवृक्षावतंसकैः ॥ ८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

कोकिल, भृङ्गराज आदि रंग-बिरंगे सैकड़ों पक्षी उस वाटिकाकी शोभा थे, जो आम्रकी डालियोंके अग्रभागपर बैठकर वहाँ विचित्र सुषुमाकी सृष्टि कर रहे थे ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

कोगिलॆ, भृङ्गराज मुन्ताद बण्ण-बण्णद नूरारु पक्षिगळु आ वाटिकॆय शोभॆयागित्तु. अवु माविन चिगुरुगळल्लि कुळितु चित्र-विचित्रवागि शोभिसुत्ता वाटिकॆय अन्दवन्नु हॆच्चिसिद्दवु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

शातकुम्भनिभाः केचित् केचिदग्निशिखोपमाः ।
नीलाञ्जननिभाश्चान्ये भान्ति तत्र स्म पादपाः ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

शातकुम्भनिभाः केचित् केचिदग्निशिखोपमाः ।
नीलाञ्जननिभाश्चान्ये भान्ति तत्र स्म पादपाः ॥ ९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

कोई वृक्ष सुवर्णके समान पीले, कोई अग्निशिखाके समान उज्ज्वल और कोई नीले अञ्जनके समान श्याम थे, जो स्वयं सुशोभित होकर उस उपवनकी शोभा बढ़ाते थे ॥ ९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

कॆलवु वृक्षगळु सुवर्णदन्तॆ हळदियागि, कॆलवु अग्निशिखॆ यन्तॆ उज्वल मत्तु कॆलवु नीलवाद काडिगॆयन्तॆ श्यामलवर्णदिन्द सुशोभितवागिद्दु, आ उप वनवन्नु बॆळगुत्तिद्दवु.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सुरभीणि च पुष्पाणि माल्यानि विविधानि च ।
दीर्घिका विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सुरभीणि च पुष्पाणि माल्यानि विविधानि च ।
दीर्घिका विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा ॥ १० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वहाँ अनेक प्रकारके सुगन्धित पुष्प और गुच्छ दृष्टिगोचर होते थे । उत्तम जलसे भरी हुई भाँति-भाँतिकी बावड़ियाँ देखी जाती थीं ॥ १० ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लि अनेक प्रकारद सुगन्धित पुष्पगुच्छगळु कण्डुबरुत्तिद्द हागू स्वच्छवाद नीरिनिन्द तुम्बिद, विध-विधवाद आकारद पुष्करिणिगळु शोभिसुत्तिद्दवु.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

माणिक्यकृतसोपानाः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः ।
फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपशोभिताः ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

माणिक्यकृतसोपानाः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः ।
फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपशोभिताः ॥ ११ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

जिनमें माणिक्यकी सीढ़ियाँ बनी थीं । सीढ़ियोंके बाद कुछ दूरतक जलके भीतरकी भूमि स्फटिक मणिसे बँधी हुई थी । उन बावड़ियोंके भीतर खिले हुए कमल और कुमुदोंके समूह शोभा पाते थे, चक्रवाक भी उनकी शोभा बढ़ा रहे थे ॥ ११ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवुगळल्लि माणिक्यद मॆट्टलुगळिद्दु, नीरॊळगिन नॆल स्फटिकमणिगळिन्द निर्मिसिद्दरु. आ कॊळगळल्लि अरळिद कमल, नैदिलॆगळिन्द शोभिसुत्तिद्दवु. चक्रवाकगळू अदरल्लि विहरिसुत्तिद्दवु.॥11॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दात्यूहशुकसङ्घुष्टा हंससारसनादिताः ।
तरुभिः पुष्पशबलैस्तीरजैरुपशोभिताः ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दात्यूहशुकसङ्घुष्टा हंससारसनादिताः ।
तरुभिः पुष्पशबलैस्तीरजैरुपशोभिताः ॥ १२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

पपीहे और तोते वहाँ मीठी बोली बोल रहे थे । हंसों और सारसोंके कलरव गूँज रहे थे । फूलोंसे चितकबरे दिखायी देनेवाले तटवर्ती वृक्ष उन्हें शोभासम्पन्न बना रहे थे ॥ १२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

कोगिलॆगळू, गिळिगळु, हंस, सारसगळ कलरववु प्रतिध्वनिसुत्तित्तु. हूवुगळ बण्ण-बण्णगळिन्द कण्डुबरुव तटद वृक्षगळिन्द आ सरोवरगळु शोभिसुत्तिद्दवु.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्राकारैर्विविधाकारैः शोभिताश्च शिलातलैः ।
तत्रैव च वनोद्देशे वैदूर्यमणिसन्निभैः ॥ १३ ॥
शाद्वलैः परमोपेतां पुष्पितद्रुमकाननाम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

प्राकारैर्विविधाकारैः शोभिताश्च शिलातलैः ।
तत्रैव च वनोद्देशे वैदूर्यमणिसन्निभैः ॥ १३ ॥
शाद्वलैः परमोपेतां पुष्पितद्रुमकाननाम् ।


प्राकारैर्विविधाकारैः शोभिताश्च शिलातलैः ।
तत्रैव च वनोद्देशे वैडूर्यमणिसन्निभैः ॥
शाद्वलैः परमोपेतां पुष्पितद्रुमकाननाम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

वे भाँति-भाँतिके परकोटों और शिलाओंसे भी सुशोभित थीं । वहीं वनप्रान्तमें नीलमके समान रंगवाली हरी-हरी घासें उस वाटिकाका शृङ्गार कर रही थीं । वहाँके वृक्षोंका समुदाय फूलोंके भारसे लदा हुआ था ॥ १३ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

वाटिकॆयु बगॆ-बगॆ प्राकारगळिन्दलू, शिलॆगळिन्दलू सुशोभितवागित्तु. आ वनप्रान्तवु वैडूर्यमणिगळन्ति रुव हरिसु हुल्लिनिन्द शृङ्गरिसल्पट्टित्तु. अल्लिय वृक्षगळु हूवुगळ भारदिन्द बागिहोगिद्दवु.॥13½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्र सङ्घर्षजातानां वृक्षाणां पुष्पशालिनाम् ॥ १४ ॥
प्रस्तराः पुष्पशबला नभस्तारागणैरिव ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तत्र सङ्घर्षजातानां वृक्षाणां पुष्पशालिनाम् ॥ १४ ॥
प्रस्तराः पुष्पशबला नभस्तारागणैरिव ।

अनुवाद (हिन्दी)

वहाँ मानो परस्पर होड़ लगाकर खिले हुए पुष्पशाली वृक्षोंके झड़े हुए फूलोंसे काले-काले प्रस्तर उसी तरह चितकबरे दिखायी देते थे, जैसे तारोंके समुदायसे अलंकृत आकाश ॥ १४ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पुष्पभरितवाद वृक्षगळु आगाग गाळिय बडितक्कॆ सङ्घर्षिसुत्तिद्दु, कॆळक्कॆ बीळुत्तिद्द पुष्पगळिन्द मुच्चल्पट्ट कल्लु बण्डॆगळु, नक्षत्रगळिन्द निबिडवाद आकाशदन्तॆ काणुत्तित्तु.॥14½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

नन्दनं हि यथेन्द्रस्य ब्राह्मं चैत्ररथं यथा ॥ १५ ॥
तथाभूतं हि रामस्य काननं सन्निवेशनम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

नन्दनं हि यथेन्द्रस्य ब्राह्मं चैत्ररथं यथा ॥ १५ ॥
तथाभूतं हि रामस्य काननं सन्निवेशनम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

जैसे इन्द्रका नन्दन और ब्रह्माजीका बनाया हुआ कुबेरका चैत्ररथ वन सुशोभित होता है, उसी प्रकार सुन्दर भवनोंसे विभूषित श्रीरामका वह क्रीडा-कानन शोभा पा रहा था ॥ १५ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इन्द्रन नन्दनवनदन्तॆ, ब्रह्मनु निर्मिसिद कुबेरन चैत्ररथदन्तॆ अदु शोभिसुत्तित्तु. सुन्दर भवनगळिन्द विभूषितवागि श्रीरामन क्रीडाकाननवु शोभा सम्पन्नवागित्तु.॥15½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

बह्वासनगृहोपेतां लतागृहसमावृताम् ॥ १६ ॥
अशोकवनिकां स्फीतां प्रविश्य रघुनन्दनः ।
आसने च शुभाकारे पुष्पप्रकरभूषिते ॥ १७ ॥
कुथास्तरणसंस्तीर्णे रामः सन्निषसाद ह ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

बह्वासनगृहोपेतां लतागृहसमावृताम् ॥ १६ ॥
अशोकवनिकां स्फीतां प्रविश्य रघुनन्दनः ।
आसने च शुभाकारे पुष्पप्रकरभूषिते ॥ १७ ॥
कुथास्तरणसंस्तीर्णे रामः सन्निषसाद ह ।

अनुवाद (हिन्दी)

वहाँ अनेक ऐसे भवन बने थे, जिनके भीतर बैठनेके लिये बहुत-से आसन सजाये गये थे । वह वाटिका अनेक लतामण्डपोंसे सम्पन्न दिखायी देती थी । उस समृद्धिशालिनी अशोकवनिकामें प्रवेश करके रघुकुलनन्दन श्रीराम पुष्पराशिसे विभूषित एक सुन्दर आसनपर बैठे, जिसपर कालीन बिछा था ॥ १६-१७ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लि ऒळगॆ कुळितुकॊळ्ळलु अनेक आसनगळिद्द भवनगळु बहळष्टु इद्दवु. आ वाटिकॆयु अनेक लतामण्टपगळिन्द सुन्दरवागि काणुत्तित्तु. आ समृद्धशाली अशोकवनदल्लि प्रवेशिसिद श्रीरामनु पुष्पराशिगळिन्द विभूषिकत रत्नगम्बळि हासिद ऒन्दु सुन्दर आसनदल्लि कुळितनु.॥16½-17½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सीतामादाय हस्तेन मधु मैरेयकं शुचि ॥ १८ ॥
पाययामास काकुत्स्थः शचीमिव पुरन्दरः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सीतामादाय हस्तेन मधु मैरेयकं शुचि ॥ १८ ॥
पाययामास काकुत्स्थः शचीमिव पुरन्दरः ।

अनुवाद (हिन्दी)

जैसे देवराज इन्द्र शचीको सुधापान कराते हैं, उसी प्रकार ककुत्स्थकुलभूषण श्रीरामने अपने हाथसे पवित्र पेय मधु लेकर सीताजीको पिलाया ॥ १८ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

देवेन्द्रनु शचिगॆ सुधापान माडिसिदन्तॆये काकुत्स्थकुलभूषण श्रीरामनु तन्न कैयिन्द पवित्र मधुपेयवन्नु ऎत्तिकॊण्डु सीतॆगॆ कुडिसिदनु.॥18½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

मांसानि च सुमृष्टानि फलानि विविधानि च ॥ १९ ॥
रामस्याभ्यवहारार्थं किङ्करास्तूर्णमाहरन् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

मांसानि च सुमृष्टानि फलानि विविधानि च ॥ १९ ॥
रामस्याभ्यवहारार्थं किङ्करास्तूर्णमाहरन् ।

अनुवाद (हिन्दी)

सेवकगण श्रीरामके भोजनके लिये वहाँ तुरंत ही राजोचित भोग्य पदार्थ (भाँति-भाँतिकी रसोई) तथा नाना प्रकारके फल ले आये ॥ १९ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सेवकरु श्रीरामन भोजनार्थ राजोचित भोज्य पदार्थ (बगॆ-बगॆय अडिगॆ) हागू नाना प्रकारद फलगळन्नु कूडले तन्दिरिसिदरु.॥19½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

उपानृत्यंश्च राजानं नृत्यगीतविशारदाः ॥ २० ॥
अप्सरोरगसङ्घाश्च किन्नरीपरिवारिताः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

उपानृत्यंश्च राजानं नृत्यगीतविशारदाः ॥ २० ॥
अप्सरोरगसङ्घाश्च किन्नरीपरिवारिताः ।

अनुवाद (हिन्दी)

उस समय राजा रामके समीप नृत्य और गीतकी कलामें निपुण अप्सराएँ और नागकन्याएँ किन्नरियोंके साथ मिलकर नृत्य करने लगीं ॥ २० १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग राजारामन ऎदुरिगॆ गीत-नृत्यदल्लि परिणित अप्सरॆयरु, नागकन्यॆयरु, किन्नरियरॊन्दिगॆ सेरि नृत्य माडतॊडगिदरु.॥20½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दक्षिणा रूपवत्यश्च स्त्रियः पानवशं गताः ॥ २१ ॥
उपानृत्यन्त काकुत्स्थं नृत्यगीतविशारदाः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दक्षिणा रूपवत्यश्च स्त्रियः पानवशं गताः ॥ २१ ॥
उपानृत्यन्त काकुत्स्थं नृत्यगीतविशारदाः ।


दक्षिणा रूपवत्यश्च स्त्रियः पानवशं गताः ॥
उपनृत्यन्त काकुत्स्थं नृत्यगीतविशारदाः ।

अनुवाद (हिन्दी)

नाचने-गानेमें कुशल और चतुर बहुत-सी रूपवती स्त्रियाँ मधुपानजनित मदके वशीभूत हो श्रीरामचन्द्रजीके निकट अपनी नृत्य-कलाका प्रदर्शन करने लगीं ॥ २१ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नृत्य-गीतदल्लि कुशल मत्तु चतुरराद अनेक रूपवती स्त्रीयरु मधुपानदिन्द उन्मत्तरागि श्रीरामचन्द्रन बळियल्लि तम्म नृत्यकलॆयन्नु प्रदर्शिसिदरु.॥21½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

मनोऽभिरामा रामास्ता रामो रमयतां वरः ॥ २२ ॥
रमयामास धर्मात्मा नित्यं परमभूषिताः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

मनोऽभिरामा रामास्ता रामो रमयतां वरः ॥ २२ ॥
रमयामास धर्मात्मा नित्यं परमभूषिताः ।

अनुवाद (हिन्दी)

दूसरोंके मनको रमानेवाले पुरुषोंमें श्रेष्ठ धर्मात्मा श्रीराम सदा उत्तम वस्त्राभूषणोंसे भूषित हुई उन मनोऽभिराम रमणियोंको उपहार आदि देकर संतुष्ट रखते थे ॥ २२ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

बेरॆयवर मनस्सन्नु रमिसुव पुरुषश्रेष्ठ धर्मात्मा श्रीरामनु सदा उत्तम वस्त्राभूषणगळिन्द अलङ्कृतराद आ मनोभिराम रमणियरिगॆ उडुगॊरॆयन्नु कॊट्टु सन्तोषपडिसुत्तिद्दनु.॥22½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स तया सीतया सार्धमासीनो विरराज ह ॥ २३ ॥
अरुन्धत्या इवासीनो वसिष्ठ इव तेजसा ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स तया सीतया सार्धमासीनो विरराज ह ॥ २३ ॥
अरुन्धत्या इवासीनो वसिष्ठ इव तेजसा ।

अनुवाद (हिन्दी)

उस समय भगवान् श्रीराम सीतादेवीके साथ सिंहासनपर विराजमान हो अपने तेजसे अरुन्धतीके साथ बैठे हुए वसिष्ठजीके समान शोभा पाते थे ॥ २३ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग भगवान् श्रीरामनु सीतादेवियॊन्दिगॆ सिंहासनदल्लि विराजिसुत्ता, तन्न तेजदिन्द अरुन्धतियॊन्दिगॆ कुळितिरुव वसिष्ठरन्तॆ शोभिसुत्तिद्दनु.॥23½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं रामो मुदा युक्तः सीतां सुरसुतोपमाम् ॥ २४ ॥
रमयामास वैदेहीमहन्यहनि देववत् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं रामो मुदा युक्तः सीतां सुरसुतोपमाम् ॥ २४ ॥
रमयामास वैदेहीमहन्यहनि देववत् ।

अनुवाद (हिन्दी)

यों श्रीराम प्रतिदिन देवताके समान आनन्दित रहकर देवकन्याके समान सुन्दरी विदेहनन्दिनी सीताके साथ रमण करते थे ॥ २४ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ श्रीरामनु प्रतिदिन देवतॆगळन्तॆ आनन्दितनागिद्दु, देवकन्यॆयन्तिरुव सुन्दरि वैदेहि सीतॆयॊन्दिगॆ रमिसुत्तिद्दनु.॥24½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा तयोर्विहरतोः सीताराघवयोश्चिरम् ॥ २५ ॥
अत्यक्रामच्छुभः कालः शैशिरो भोगदः सदा ।
प्राप्तयोर्विविधान् भोगानतीतः शिशिरागमः ॥ २६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तथा तयोर्विहरतोः सीताराघवयोश्चिरम् ॥ २५ ॥
अत्यक्रामच्छुभः कालः शैशिरो भोगदः सदा ।
प्राप्तयोर्विविधान् भोगानतीतः शिशिरागमः ॥ २६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इस प्रकार सीता और रघुनाथजी चिरकालतक विहार करते रहे । इतनेहीमें सदा भोग प्रदान करनेवाला शिशिरऋतुका सुन्दर समय व्यतीत हो गया । भाँति-भाँतिके भोगोंका उपभोग करते हुए उन राजदम्पतिका वह शिशिरकाल बीत गया ॥ २५-२६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ई प्रकार सीतारामरु चिरकाल विहरिसुत्तिद्दरु. अष्टरल्लि सदा भोगप्रदान माडुव शिशिर ऋतुविन सुन्दर समय कळॆदुहोयितु. बगॆ-बगॆय भोगगळन्नु अनुभवि सुत्ता राजदम्पतिगळ आ शिशिरकाल मुगिदु होयितु.॥25-26॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पूर्वाह्णे धर्मकार्याणि कृत्वा धर्मेण धर्मवित् ।
शेषं दिवसभागार्धमन्तःपुरगतोऽभवत् ॥ २७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पूर्वाह्णे धर्मकार्याणि कृत्वा धर्मेण धर्मवित् ।
शेषं दिवसभागार्धमन्तःपुरगतोऽभवत् ॥ २७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

धर्मज्ञ श्रीराम दिनके पूर्वभागमें धर्मके अनुसार धार्मिक कृत्य करते थे और शेष आधे दिन अन्तःपुरमें रहते थे ॥ २७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

धर्मज्ञ श्रीराम पूर्वाह्णदल्लि धर्मक्कनुसार धार्मिक कृत्य माडुत्तिद्दनु मत्तु उळिद अर्धदिन अन्तःपुरदल्लि इरुत्तिद्दनु.॥27॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सीतापि देवकार्याणि कृत्वा पौर्वाह्णिकानि वै ।
श्वश्रूणामकरोत् पूजां सर्वासामविशेषतः ॥ २८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सीतापि देवकार्याणि कृत्वा पौर्वाह्णिकानि वै ।
श्वश्रूणामकरोत् पूजां सर्वासामविशेषतः ॥ २८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

सीताजी भी पूर्वाह्णकालमें देवपूजन आदि करके सब सासुओंकी समानरूपसे सेवा-पूजा करती थीं ॥ २८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सीतॆयू कूड पूर्वाह्णदल्लि देवपूजादिगळन्नु माडि, ऎल्ल अत्तॆयरिगॆ समानरूपदिन्द सेवॆ-पूजॆ माडुत्तिद्दळु.॥28॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अभ्यगच्छत् ततो रामं विचित्राभरणाम्बरा ।
त्रिविष्टपे सहस्राक्षमुपविष्टं यथा शची ॥ २९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अभ्यगच्छत् ततो रामं विचित्राभरणाम्बरा ।
त्रिविष्टपे सहस्राक्षमुपविष्टं यथा शची ॥ २९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तत्पश्चात् विचित्र वस्त्राभूषणोंसे विभूषित हो श्रीरामचन्द्रजीके पास चली जाती थीं । ठीक उसी तरह, जैसे स्वर्गमें शची सहस्राक्ष इन्द्रकी सेवामें उपस्थित होती हैं ॥ २९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनन्तर स्वर्गदल्लि शचियु सहस्राक्ष इन्द्रन सेवॆयल्लि उपस्थितळागुवन्तॆ, सीतॆयु चित्रित वस्त्रभूषणगळिन्द अलङ्कृतळागि श्रीरामचन्द्रन बळिगॆ बरुत्तिद्दळु.॥29॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दृष्ट्वा तु राघवः पत्नीं कल्याणेन समन्विताम् ।
प्रहर्षमतुलं लेभे साधुसाध्विति चाब्रवीत् ॥ ३० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दृष्ट्वा तु राघवः पत्नीं कल्याणेन समन्विताम् ।
प्रहर्षमतुलं लेभे साधुसाध्विति चाब्रवीत् ॥ ३० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इन्हीं दिनों श्रीरामचन्द्रजीने अपनी पत्नीको गर्भके मङ्गलमय चिह्नसे युक्त देखकर अनुपम हर्ष प्राप्त किया और कहा—‘बहुत अच्छा, बहुत अच्छा’ ॥ ३० ॥

अनुवाद (कन्नड)

आगले श्रीरामचन्द्रनु तन्न पत्निय गर्भिणिय मङ्गलमय चिह्नॆगळन्नु नोडि, अनुपम हर्षितनागि - ‘बहळ ऒळ्ळॆयदु, बहळ उत्तम’ ऎन्दु नुडिदनु.॥30॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अब्रवीच्च वरारोहां सीतां सुरसुतोपमाम् ।
अपत्यलाभो वैदेहि त्वय्ययं समुपस्थितः ॥ ३१ ॥
किमिच्छसि वरारोहे कामः किं क्रियतां तव ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अब्रवीच्च वरारोहां सीतां सुरसुतोपमाम् ।
अपत्यलाभो वैदेहि त्वय्ययं समुपस्थितः ॥ ३१ ॥
किमिच्छसि वरारोहे कामः किं क्रियतां तव ।

अनुवाद (हिन्दी)

फिर वे देवकन्याके समान सुन्दरी सीतासे बोले—‘विदेहनन्दिनि! तुम्हारे गर्भसे पुत्र प्राप्त होनेका यह समय उपस्थित है । वरारोहे! बताओ, तुम्हारी क्या इच्छा है? मैं तुम्हारा कौन-सा मनोरथ पूर्ण करूँ?’ ॥ ३१ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मत्तॆ अवनु देवकन्यॆयन्तॆ सुन्दरी सीतॆयल्लि हेळिदनु - वैदेहि! निन्न गर्भदिन्द पुत्रप्राप्तवागुव समय ईग उपस्थितवागिदॆ. वरारोहे! निनगेनु इच्छॆ इदॆ? तिळिसु. नानु निन्न याव मनोरथ पूर्णगॊळिसलि.॥31½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्मितं कृत्वा तु वैदेही रामं वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ३२ ॥
तपोवनानि पुण्यानि द्रष्टुमिच्छामि राघव ।
गङ्गातीरोपविष्टानामृषीणामुग्रतेजसाम् ॥ ३३ ॥
फलमूलाशिनां देव पादमूलेषु वर्तितुम् ।
एष मे परमः कामो यन्मूलफलभोजिनाम् ॥ ३४ ॥
अप्येकरात्रिं काकुत्स्थ निवसेयं तपोवने ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स्मितं कृत्वा तु वैदेही रामं वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ३२ ॥
तपोवनानि पुण्यानि द्रष्टुमिच्छामि राघव ।
गङ्गातीरोपविष्टानामृषीणामुग्रतेजसाम् ॥ ३३ ॥
फलमूलाशिनां देव पादमूलेषु वर्तितुम् ।
एष मे परमः कामो यन्मूलफलभोजिनाम् ॥ ३४ ॥
अप्येकरात्रिं काकुत्स्थ निवसेयं तपोवने ।


स्मितं कृत्वा तु वैदेही रामं वाक्यमथाब्रवीत् ॥ तपोवनानि पुण्यानि द्रष्टुमिच्छामि राघव ।
गङ्गातीरोपविष्टानामृषीणामुग्रतेजसाम् ॥ लमूलाशिनां देव पादमूलेषु वर्तितुम् ।
एष मे परमः कामो यन्मूललभोजिनाम् ॥
अप्येकरात्रिं काकुत्स्थ निवसेयं तपोवने ।

अनुवाद (हिन्दी)

इसपर सीताजीने मुसकराकर श्रीरामचन्द्रजीसे कहा—‘रघुनन्दन! मेरी इच्छा एक बार उन पवित्र तपोवनोंको देखनेकी हो रही है । देव! गङ्गातटपर रहकर फल-मूल खानेवाले जो उग्र तेजस्वी महर्षि हैं, उनके समीप (कुछ दिन) रहना चाहती हूँ । काकुत्स्थ! फल-मूलका आहार करनेवाले महात्माओंके तपोवनमें एक रात निवास करूँ, यही मेरी इस समय सबसे बड़ी अभिलाषा है’ ॥ ३२—३४ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अदक्कॆ सीतॆयु मुगुळ्नक्कु श्रीरामनल्लि हेळिदळु- रघुनन्दन ! ननगॆ ऒम्मॆ आ पवित्र तपोवनगळन्नु नोडबेकॆम्ब बयकॆ इदॆ. देव! गङ्गातीरदल्लि इद्दु फल-मूल तिन्नुव उग्र तेजस्वी महर्षिगळ बळियल्लि कॆल दिन इरलु बयसुत्तिरुवॆनु. काकुत्स्थने ! फल-मूल भुञ्जिसुव महात्मर तपोवनदल्लि ऒन्दु रात्रॆ कळॆयबेकॆम्बुदे ईग नन्न अभिलाषॆयागिदॆ.॥32-34½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथेति च प्रतिज्ञातं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
विस्रब्धा भव वैदेहि श्वो गमिष्यस्यसंशयम् ॥ ३५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तथेति च प्रतिज्ञातं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
विस्रब्धा भव वैदेहि श्वो गमिष्यस्यसंशयम् ॥ ३५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

अनायास ही महान् कर्म करनेवाले श्रीरामने सीताकी इस इच्छाको पूर्ण करनेकी प्रतिज्ञा की और कहा—‘विदेहनन्दिनि! निश्चिन्त रहो । कल ही वहाँ जाओगी, इसमें संशय नहीं है’ ॥ ३५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आयासविल्लदॆ महाकार्य माडुव श्रीरामनु सीतॆय ई इच्छॆयन्नु पूर्णगॊळिसलु प्रतिज्ञॆ माडि हेळिदनु - विदेहनन्दिनी! निश्चिन्तळागिरु. नाळॆये अल्लिगॆ होगुवॆ. इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥35॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो मैथिलीं जनकात्मजाम् ।
मध्यकक्षान्तरं रामो निर्जगाम सुहृद‍्वृतः ॥ ३६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो मैथिलीं जनकात्मजाम् ।
मध्यकक्षान्तरं रामो निर्जगाम सुहृद‍्वृतः ॥ ३६ ॥


एवमुक्त्वातु काकुत्स्थो मैथिलीं जनकात्मजाम् ।
मध्यकक्षान्तरं रामो निर्जगाम सुहृद्वतः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

मिथिलेशकुमारी जानकीसे ऐसा कहकर ककुत्स्थकुलनन्दन श्रीराम अपने मित्रोंके साथ बीचके खण्डमें चले गये ॥ ३६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मिथिलेश कुमारि जानकियल्लि हीगॆ हेळि श्रीरामनु तन्न मित्ररॊन्दिगॆ वाटिकॆय नडुविन स्थळक्कॆ हॊरटुहोदनु.॥36॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें बयालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४२ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि नलवत्तॆरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥42॥