सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
कुत्तेके प्रति श्रीरामका न्याय, उसकी इच्छाके अनुसार उसे मारनेवाले ब्राह्मणको मठाधीश बना देना और कुत्तेका मठाधीश होनेका दोष बताना
विश्वास-प्रस्तुतिः
श्रुत्वा रामस्य वचनं लक्ष्मणस्त्वरितस्तदा ।
श्वानमाहूय मतिमान् राघवाय न्यवेदयत् ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
श्रुत्वा रामस्य वचनं लक्ष्मणस्त्वरितस्तदा ।
श्वानमाहूय मतिमान् राघवाय न्यवेदयत् ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
श्रीरामका यह वचन सुनकर बुद्धिमान् लक्ष्मणने तत्काल उस कुत्तेको बुलाया और श्रीरामको उसके आनेकी सूचना दी ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरामन मातन्नु केळि बुद्धिवन्त लक्ष्मणनु कूडले आ नायियन्नु करॆदु, श्रीरामनिगॆ अदु बन्दिरुव सूचनॆ कॊट्टनु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दृष्ट्वा समागतं श्वानं रामो वचनमब्रवीत् ।
विवक्षितार्थं मे ब्रूहि सारमेय न ते भयम् ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दृष्ट्वा समागतं श्वानं रामो वचनमब्रवीत् ।
विवक्षितार्थं मे ब्रूहि सारमेय न ते भयम् ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वहाँ आये हुए कुत्तेकी ओर देखकर श्रीरामने कहा—‘सारमेय! तुम्हें जो कुछ कहना है, उसे मेरे सामने कहो । यहाँ तुम्हें कोई भय नहीं है’ ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अल्लिगॆ बन्दिरुव नायियन्नु नोडि श्रीरामनु हेळिदनु - सारमेय! निनगॆ एनु बेकॆन्दिरुवॆयो अदन्नु नन्न मुन्दॆ हेळु. इल्लि निनगॆ यावुदे भयविल्ल.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथापश्यत तत्रस्थं रामं श्वा भिन्नमस्तकः ।
ततो दृष्ट्वा स राजानं सारमेयोऽब्रवीद् वचः ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथापश्यत तत्रस्थं रामं श्वा भिन्नमस्तकः ।
ततो दृष्ट्वा स राजानं सारमेयोऽब्रवीद् वचः ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
कुत्तेका मस्तक फट गया था । उसने राजसभामें बैठे हुए महाराज श्रीरामकी ओर देखा और देखकर इस प्रकार कहा— ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नायिय तलॆ ऒडॆदुहोगित्तु. अदु राज सभॆयल्लि कुळितिरुव महाराजा श्रीरामन कडॆगॆ नोडि हीगॆ हेळितु.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
राजैव कर्ता भूतानां राजा चैव विनायकः ।
राजा सुप्तेषु जागर्ति राजा पालयति प्रजाः ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
राजैव कर्ता भूतानां राजा चैव विनायकः ।
राजा सुप्तेषु जागर्ति राजा पालयति प्रजाः ॥ ४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजा ही समस्त प्राणियोंका उत्पादक और नायक है । राजा सबके सोते रहनेपर भी जागता है और प्रजाओंका पालन करता है ॥ ४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजने समस्त प्राणिगळ उत्पादक मत्तु नायकनागिद्दानॆ. ऎल्लरू मलगिद्दरू राजनु ऎच्चरवागिद्दु प्रजॆगळन्नु पालिसुत्तानॆ.॥4॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नीत्या सुनीतया राजा धर्मं रक्षति रक्षिता ।
यदा न पालयेद् राजा क्षिप्रं नश्यन्ति वै प्रजाः ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
नीत्या सुनीतया राजा धर्मं रक्षति रक्षिता ।
यदा न पालयेद् राजा क्षिप्रं नश्यन्ति वै प्रजाः ॥ ५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजा सबका रक्षक है । वह उत्तम नीतिका प्रयोग करके सबकी रक्षा करता है । यदि राजा पालन न करे तो समस्त प्रजाएँ शीघ्र नष्ट हो जाती हैं ॥ ५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजनु ऎल्लर रक्षकनागिद्दानॆ. अवनु उत्तम नीतियन्नु प्रयोगिसि ऎल्लरन्नु रक्षिसुत्तानॆ. राजनु पालिसदिद्दरॆ समस्त प्रजॆगळु शीघ्रवागि नाशवागि होगुवुदु.॥5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
राजा कर्ता च गोप्ता च सर्वस्य जगतः पिता ।
राजा कालो युगं चैव राजा सर्वमिदं जगत् ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
राजा कर्ता च गोप्ता च सर्वस्य जगतः पिता ।
राजा कालो युगं चैव राजा सर्वमिदं जगत् ॥ ६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजा कर्ता, राजा रक्षक और राजा सम्पूर्ण जगत् का पिता है । राजा काल और युग है तथा राजा यह सम्पूर्ण जगत् है ॥ ६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजनु कर्ता, रक्षक, समस्त जगत्तिन पितामहनागिद्दानॆ. राजनु काल, युग हागू सम्पूर्ण जगत्तू अवने आगिद्दानॆ.॥6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
धारणाद् धर्ममित्याहुर्धर्मेण विधृताः प्रजाः ।
यस्माद् धारयते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
धारणाद् धर्ममित्याहुर्धर्मेण विधृताः प्रजाः ।
यस्माद् धारयते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘धर्म सम्पूर्ण जगत् को धारण करता है, इसीलिये उसका नाम धर्म है । धर्मने ही समस्त प्रजाको धारण कर रखा है; क्योंकि वही चराचर प्राणियोंसहित सारी त्रिलोकीका आधार है ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
धर्मवु समस्त जगत्तन्नु धरिसुत्तदॆ. अदक्कागि अदर हॆसरु धर्मवागिदॆ. धर्मवे प्रजॆयन्नु धरिसिट्टिदॆ; एकॆन्दरॆ अदे चराचर प्राणिगळ सहित त्रिलोकगळ आधारवागिदॆ.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
धारणाद् विद्विषां चैव धर्मेणारञ्जयन् प्रजाः ।
तस्माद् धारणमित्युक्तं स धर्म इति निश्चयः ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
धारणाद् विद्विषां चैव धर्मेणारञ्जयन् प्रजाः ।
तस्माद् धारणमित्युक्तं स धर्म इति निश्चयः ॥ ८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजा अपने द्रोहियोंको भी धारण करता है (अथवा वह दुष्टोंको भी मर्यादामें स्थापित करता है) तथा वह धर्मके द्वारा प्रजाको प्रसन्न रखता है; इसलिये उसके शासनरूप कर्मको धारण कहा गया है और धारण ही धर्म है, यह शास्त्रका सिद्धान्त है ॥ ८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजनु तन्न द्रोहिगळन्नु धरिसुत्तानॆ. (अथवा अवनु दुष्टरन्नु मेरॆयल्लि इडुत्तानॆ) अवनु धर्मदिन्द प्रजॆगळन्नु सन्तोषदल्लिरिसुत्तानॆ. अदक्कागि अवन शासनरूपी कर्मवन्नु धारण ऎन्दु हेळिदॆ. धारणवे धर्मवागिदॆ, इदु शास्त्रद सिद्धान्तवागिदॆ.॥8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एष राजन् परो धर्मः फलवान् प्रेत्य राघव ।
नहि धर्माद् भवेत् किञ्चिद् दुष्प्रापमिति मे मतिः ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एष राजन् परो धर्मः फलवान् प्रेत्य राघव ।
नहि धर्माद् भवेत् किञ्चिद् दुष्प्रापमिति मे मतिः ॥ ९ ॥
एष राजन्परो धर्मः लवान्प्रेत्य राघव ।
न हि धर्माद्भवेत्किञ्चिद्दुष्प्रापमिति मे मतिः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘रघुनन्दन! यह प्रजापालनरूप परम धर्म राजाको परलोकमें उत्तम फल देनेवाला होता है । मेरा तो यह दृढ़ विश्वास है कि धर्मसे कुछ भी दुर्लभ नहीं है ॥ ९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रघुनन्दन! ई प्रजापालनरूपी परम धर्मवु राजनिगॆ परलोकदल्लि उत्तम फल कॊडुवन्तहुदागिदॆ. धर्मदिन्द यावुदू दुर्लभविल्ल ऎम्बुदु नन्न दृढविश्वासवागिदॆ.॥9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दानं दया सतां पूजा व्यवहारेषु चार्जवम् ।
एष राम परो धर्मो रक्षणात् प्रेत्य चेह च ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दानं दया सतां पूजा व्यवहारेषु चार्जवम् ।
एष राम परो धर्मो रक्षणात् प्रेत्य चेह च ॥ १० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘श्रीराम! दान, दया, सत्पुरुषोंका सम्मान और व्यवहारमें सरलता यह परम धर्म है । प्रजाजनोंकी रक्षासे होनेवाला उत्कृष्ट धर्म इहलोक और परलोकमें भी सुख देनेवाला होता है ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरामा! दान, दयॆ, सत्पुरुषर सम्मान, व्यवहारदल्लि सरळदॆ इदे परम धर्मवागिदॆ. प्रजाजनर रक्षणॆयिन्द आगुव उत्कृष्टधर्मवु इहलोकदल्लि मत्तु परलोकदल्लियू सुख कॊडुवुदागिदॆ.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
त्वं प्रमाणं प्रमाणानामसि राघव सुव्रत ।
विदितश्चैव ते धर्मः सद्भिराचरितस्तु वै ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
त्वं प्रमाणं प्रमाणानामसि राघव सुव्रत ।
विदितश्चैव ते धर्मः सद्भिराचरितस्तु वै ॥ ११ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उत्तम व्रतका पालन करनेवाले रघुनन्दन! आप समस्त प्रमाणोंके भी प्रमाण हैं । सत्पुरुषोंने जिस धर्मका आचरण किया है, वह आपको भलीभाँति विदित ही है ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
उत्तम व्रतवन्नु पालिसुव रघुनन्दन! नीनु समस्त प्रमाणगळ प्रमाणवागिरुवॆ. सत्पुरुषरु आचरिसिद धर्मवु निनगॆ चॆन्नागि तिळिदिदॆ.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
धर्माणां त्वं परं धाम गुणानां सागरोपमः ।
अज्ञानाच्च मया राजन्नुक्तस्त्वं राजसत्तम ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
धर्माणां त्वं परं धाम गुणानां सागरोपमः ।
अज्ञानाच्च मया राजन्नुक्तस्त्वं राजसत्तम ॥ १२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजन्! आप धर्मोंके परम धाम और गुणोंके सागर हैं । नृपश्रेष्ठ! मैंने अज्ञानवश ही आपके सामने धर्मकी व्याख्या की है ॥ १२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजने! नीवु धर्मगळ परमधाम मत्तु गुणगळ सागरवागिरुवॆ. नानु अज्ञानवशवागिये निम्म मुन्दॆ धर्मद व्याख्यॆमाडिदॆ.॥12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रसादयामि शिरसा न त्वं क्रोद्धुमिहार्हसि ।
शुनः स वचनं श्रुत्वा राघवो वाक्यमब्रवीत् ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रसादयामि शिरसा न त्वं क्रोद्धुमिहार्हसि ।
शुनः स वचनं श्रुत्वा राघवो वाक्यमब्रवीत् ॥ १३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘इसके लिये मैं आपके चरणोंमें मस्तक रखकर क्षमा चाहता और आपके प्रसन्न होनेके लिये प्रार्थना करता हूँ । आप यहाँ मुझपर कुपित न हों ।’ कुत्तेकी यह बात सुनकर श्रीरघुनाथजी बोले— ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदक्कागि नानु निम्म चरणगळल्लि तलॆयन्निट्टु क्षमॆ इच्छिसुत्तेनॆ, निम्मन्नु प्रसन्नगॊळिसलु प्रार्थिसुत्तेनॆ. नीवु नन्न मेलॆ कुपितरागबेडि. नायिय मातन्नु केळि श्रीरामनु हेळिदनु.॥13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
किं ते कार्यं करोम्यद्य ब्रूहि विस्रब्ध मा चिरम् ।
रामस्य वचनं श्रुत्वा सारमेयोऽब्रवीदिदम् ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
किं ते कार्यं करोम्यद्य ब्रूहि विस्रब्ध मा चिरम् ।
रामस्य वचनं श्रुत्वा सारमेयोऽब्रवीदिदम् ॥ १४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तुम निर्भय होकर बताओ । आज मैं तुम्हारा कौन-सा कार्य सिद्ध करूँ । अपना काम बतानेमें विलम्ब न करो ।’ श्रीरामकी यह बात सुनकर कुत्ता बोला— ॥ १४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नीनु निर्भयवागि तिळिसु. इन्दु नानु निन्न याव कार्यवन्नु सिद्धगॊळिसलि? तन्न कार्यवन्नु तिळिसलु विळम्ब माडबेड. श्रीरामन मातन्नु केळि नायियु हेळितु.॥14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
धर्मेण राष्ट्रं विन्देत धर्मेणैवानुपालयेत् ।
धर्माच्छरण्यतां याति राजा सर्वभयापहः ॥ १५ ॥
इदं विज्ञाय यत् कृत्यं श्रूयतां मम राघव ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
धर्मेण राष्ट्रं विन्देत धर्मेणैवानुपालयेत् ।
धर्माच्छरण्यतां याति राजा सर्वभयापहः ॥ १५ ॥
इदं विज्ञाय यत् कृत्यं श्रूयतां मम राघव ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘रघुनन्दन! राजा धर्मसे ही राज्य प्राप्त करे और धर्मसे ही निरन्तर उसका पालन करे । धर्मसे ही राजा सबको शरण देनेवाला और सबका भय दूर करनेवाला होता है । ऐसा जानकर आप मेरा जो कार्य है, उसे सुनिये ॥ १५ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रघुनन्दन! राजनु धर्मदिन्दले राज्य पडॆयलि हागू धर्मदिन्दले निरन्तर अदन्नु पालिसलि. धर्मदिन्दले राजनु ऎल्लरिगॆ शरणुकॊडुत्तानॆ मत्तु ऎल्लर भयदूर माडुववनागुत्तानॆ. हीगॆ तिळिदु नन्न कार्यवन्नु केळिरि.॥15½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
भिक्षुः सर्वार्थसिद्धश्च ब्राह्मणावसथे वसन् ॥ १६ ॥
तेन दत्तः प्रहारो मे निष्कारणमनागसः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
भिक्षुः सर्वार्थसिद्धश्च ब्राह्मणावसथे वसन् ॥ १६ ॥
तेन दत्तः प्रहारो मे निष्कारणमनागसः ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘प्रभो! सर्वार्थसिद्ध नामसे प्रसिद्ध एक भिक्षु है, जो ब्राह्मणोंके घरमें रहा करता है । उसने आज अकारण मुझपर प्रहार किया है । मैंने उसका कोई अपराध नहीं किया था’ ॥ १६ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
प्रभो! सर्वार्थसिद्ध ऎम्ब ऒम्ब प्रसिद्ध भिक्षु इद्दानॆ. अवनु ब्राह्मणर मनॆयल्लि इरुत्तानॆ. अवनु इन्दु कारणविल्लदॆ ननगॆ हॊडॆदनु. नानु अवन याव अपराधवन्नु माडलिल्ल.॥16½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतच्छ्रुत्वा तु रामेण द्वाःस्थः सम्प्रेषितस्तदा ॥ १७ ॥
आनीतश्च द्विजस्तेन सर्वसिद्धार्थकोविदः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतच्छ्रुत्वा तु रामेण द्वाःस्थः सम्प्रेषितस्तदा ॥ १७ ॥
आनीतश्च द्विजस्तेन सर्वसिद्धार्थकोविदः ।
अनुवाद (हिन्दी)
कुत्तेकी यह बात सुनकर श्रीरामने तत्काल एक द्वारपाल भेजा और उस सर्वार्थसिद्ध नामक विद्वान् भिक्षु ब्राह्मणको बुलवाया ॥ १७ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नायिय ई मातन्नु केळि श्रीरामनु कूडले ओर्व द्वारपालकनन्नु कळिसि, आ सर्वार्थसिद्धनॆम्ब विद्वान् भिक्षुवन्नु करॆसिदनु.॥17½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथ द्विजवरस्तत्र रामं दृष्ट्वा महाद्युतिः ॥ १८ ॥
किं ते कार्यं मया राम तद् ब्रूहि त्वं ममानघ ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथ द्विजवरस्तत्र रामं दृष्ट्वा महाद्युतिः ॥ १८ ॥
किं ते कार्यं मया राम तद् ब्रूहि त्वं ममानघ ।
अनुवाद (हिन्दी)
श्रीरामको देखकर उस महातेजस्वी श्रेष्ठ ब्राह्मणने पूछा—‘निष्पाप रघुनन्दन! मुझसे आपको क्या काम है?’ ॥ १८ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरामनन्नु नोडि आ महातेजस्वी श्रेष्ठ ब्राह्मणनु केळिदनु - निष्पाप रघुनन्दन! नन्नल्लि निनगॆ याव कार्यविदॆ.॥18½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्तस्तु विप्रेण रामो वचनमब्रवीत् ॥ १९ ॥
त्वया दत्तः प्रहारोऽयं सारमेयस्य वै द्विज ।
किं तवापकृतं विप्र दण्डेनाभिहतो यतः ॥ २० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्तस्तु विप्रेण रामो वचनमब्रवीत् ॥ १९ ॥
त्वया दत्तः प्रहारोऽयं सारमेयस्य वै द्विज ।
किं तवापकृतं विप्र दण्डेनाभिहतो यतः ॥ २० ॥
एवमुक्तस्तुनिप्रेण रामो वचनमब्रवीत् ॥
त्वया दत्तः प्रहारोऽयं सारमेयस्य वै द्विज ।
किं तवापकृतं विप्र दण्डेनाभिहतो यतः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
ब्राह्मणके इस प्रकार पूछनेपर श्रीराम बोले—‘ब्रह्मन्! आपने इस कुत्तेके सिरपर जो यह प्रहार किया है, उसका क्या कारण है? विप्रवर! इसने आपका क्या अपराध किया था, जिसके कारण आपने इसे डंडा मारा है? ॥ १९-२० ॥
अनुवाद (कन्नड)
ब्राह्मणनु हीगॆ केळिदाग श्रीरामनु हेळिदनु- ब्रह्मन्! नीनु ई नायिय तलॆगॆ हॊडॆद कारण वेनु? विप्रवर! नीनु दॊण्णॆयिन्द हॊडॆयलु इदु एनु अपराध माडित्तु.॥19-20॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
क्रोधः प्राणहरः शत्रुः क्रोधो मित्रमुखो रिपुः ।
क्रोधो ह्यसिर्महातीक्ष्णः सर्वं क्रोधोऽपकर्षति ॥ २१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
क्रोधः प्राणहरः शत्रुः क्रोधो मित्रमुखो रिपुः ।
क्रोधो ह्यसिर्महातीक्ष्णः सर्वं क्रोधोऽपकर्षति ॥ २१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘क्रोध प्राणहारी शत्रु है । क्रोधको मित्रमुख* शत्रु बताया गया है । क्रोध अत्यन्त तीखी तलवार है तथा क्रोध सारे सद्गुणोंको खींच लेता है ॥ २१ ॥
\* जो ऊपरसे मित्र जान पड़े किंतु परिणाममें शत्रु सिद्ध हो, वह ‘मित्रमुख’ शत्रु है । क्रोध अपने प्रतिद्वन्द्वीको सतानेमें सहायक-सा बनकर आता है, इसीलिये इसे मित्रमुख कहा गया है ।
अनुवाद (कन्नड)
क्रोधवु प्राणाहारी शत्रुवागिदॆ. क्रोधवन्नु मित्रमुख शत्रु* ऎन्दु हेळिदॆ. क्रोधवु अत्यन्त हरितवाद खड्गवागिदॆ. क्रोधवु ऎल्ल सद्गुणगळन्नु ऎळॆदुकॊळ्ळुत्तदॆ.॥21॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तपते यजते चैव यच्च दानं प्रयच्छति ।
क्रोधेन सर्वं हरति तस्मात् क्रोधं विसर्जयेत् ॥ २२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तपते यजते चैव यच्च दानं प्रयच्छति ।
क्रोधेन सर्वं हरति तस्मात् क्रोधं विसर्जयेत् ॥ २२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘मनुष्य जो तप करता, यज्ञ करता और दान देता है, उन सबके पुण्यको वह क्रोधके द्वारा नष्ट कर देता है । इसलिये क्रोधको त्याग देना चाहिये ॥ २२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मनुष्यनु माडुव तपस्सु, यज्ञ, दान मुन्तादवुगळ पुण्यवन्नु क्रोधवु नाशमाडिबिडुत्तदॆ. अदरिन्द क्रोधवन्नु त्यजिसबेकु.॥22॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
इन्द्रियाणां प्रदुष्टानां हयानामिव धावताम् ।
कुर्वीत धृत्या सारथ्यं संहृत्येन्द्रियगोचरम् ॥ २३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
इन्द्रियाणां प्रदुष्टानां हयानामिव धावताम् ।
कुर्वीत धृत्या सारथ्यं संहृत्येन्द्रियगोचरम् ॥ २३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘दुष्ट घोड़ोंकी तरह विषयोंकी ओर दौड़नेवाली इन्द्रियोंको उन विषयोंकी ओरसे हटाकर धैर्यपूर्वक उन्हें नियन्त्रणमें रखे ॥ २३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
दुष्टवाद कुदुरॆगळन्तॆ विषयगळ ओडुत्तिरुव इन्द्रियगळन्नु आ विषयगळिन्द हिम्मॆट्टिसि धैर्यदिन्द हतोटियल्लिरिसिकॊळ्ळबेकु.॥23॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मनसा कर्मणा वाचा चक्षुषा च समाचरेत् ।
श्रेयो लोकस्य चरतो न द्वेष्टि न च लिप्यते ॥ २४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मनसा कर्मणा वाचा चक्षुषा च समाचरेत् ।
श्रेयो लोकस्य चरतो न द्वेष्टि न च लिप्यते ॥ २४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘मनुष्यको चाहिये कि वह अपने पास विचरनेवाले लोगोंकी मन, वाणी, क्रिया और दृष्टिद्वारा भलाई ही करे । किसीसे द्वेष न रखे । ऐसा करनेसे वह पापसे लिप्त नहीं होता ॥ २४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मनुष्यनु तन्न बळि सुळियुव जनरिगॆ मन, वाणि, क्रियॆ, दृष्टियिन्द ऒळ्ळॆयदन्ने माडबेकु. यारन्नू द्वेषिसबारदु. हीगॆ माडुवुदरिन्द अवनु पापदिन्द लिप्तनागुवुदिल्ल.॥24॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
न तत् कुर्यादसिस्तीक्ष्णः सर्पो वा व्याहतः पदा ।
अरिर्वा नित्यसङ्क्रुद्धो यथाऽऽत्मा दुरनुष्ठितः ॥ २५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
न तत् कुर्यादसिस्तीक्ष्णः सर्पो वा व्याहतः पदा ।
अरिर्वा नित्यसङ्क्रुद्धो यथाऽऽत्मा दुरनुष्ठितः ॥ २५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘अपना दुष्ट मन जो अनिष्ट या अनर्थ कर सकता है, वैसा तीखी तलवार, पैरों तले कुचला हुआ सर्प अथवा सदा क्रोधसे भरा रहनेवाला शत्रु भी नहीं कर सकता ॥ २५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नम्म दुष्ट मनस्सु अनिष्ट अथवा अनर्थमाडुत्तदो, हागॆ हरितवाद खड्ग, काल कॆळगॆ तुळिद हावु, सदाक्रोध तुम्बिद शत्रुवू कूड माडलारनु.॥25॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
विनीतविनयस्यापि प्रकृतिर्न विधीयते ।
प्रकृतिं गूहमानस्य निश्चयेन कृतिर्ध्रुवा ॥ २६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
विनीतविनयस्यापि प्रकृतिर्न विधीयते ।
प्रकृतिं गूहमानस्य निश्चयेन कृतिर्ध्रुवा ॥ २६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘जिसे विनयकी शिक्षा मिली हो, उसकी भी प्रकृति नयी नहीं बनती है । कोई अपनी दुष्ट प्रकृतिको कितना ही क्यों न छिपाये, उसके कार्यमें उसकी दुष्टता निश्चय ही प्रकट हो जाती है’ ॥ २६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
विनयद शिक्षण दॊरकिदवन प्रकृतियू हॊसदागि आगुवुदिल्ल. यारे तन्न दुष्ट प्रकृतियन्नु ऎष्टे अडगिसिट्टिद्दरू, अवन कार्यदल्लि आ दुष्टतॆ खण्डितवागि प्रकटवागुत्तदॆ.॥26॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्तः स विप्रो वै रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
द्विजः सर्वार्थसिद्धस्तु अब्रवीद् रामसन्निधौ ॥ २७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्तः स विप्रो वै रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
द्विजः सर्वार्थसिद्धस्तु अब्रवीद् रामसन्निधौ ॥ २७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
क्लेशरहित कर्म करनेवाले श्रीरामके ऐसा कहनेपर सर्वार्थसिद्ध नामक ब्राह्मणने उनके निकट इस प्रकार कहा— ॥ २७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
क्लेशरहित कर्ममाडुव श्रीरामनु हीगॆ हेळिदाग सर्वार्थसिद्ध ऎम्ब ब्राह्मणनु अवनल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥27॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मया दत्तप्रहारोऽयं क्रोधेनाविष्टचेतसा ।
भिक्षार्थमटमानेन काले विगतभैक्षके ॥ २८ ॥
रथ्यास्थितस्त्वयं श्वा वै गच्छ गच्छेति भाषितः ।
अथ स्वैरेण गच्छंस्तु रथ्यान्ते विषमं स्थितः ॥ २९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मया दत्तप्रहारोऽयं क्रोधेनाविष्टचेतसा ।
भिक्षार्थमटमानेन काले विगतभैक्षके ॥ २८ ॥
रथ्यास्थितस्त्वयं श्वा वै गच्छ गच्छेति भाषितः ।
अथ स्वैरेण गच्छंस्तु रथ्यान्ते विषमं स्थितः ॥ २९ ॥
मया दत्तप्रहारोऽयं क्रोधेनाविष्टचेतसा ।
भिक्षार्थमटमानेन काले विगतभैक्षके ॥
रथ्यास्थितस्त्वयं श्वा वै गच्छ गच्छेति भाषितः ।
अथ स्वैरेण गच्छंस्तु रथान्ते विषमं स्थितः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘प्रभो! मेरा मन क्रोधसे भर गया था, इसलिये मैंने इसे डंडेसे मारा है । भिक्षाका समय बीत चुका था, तथापि भूखे रहनेके कारण भिक्षा माँगनेके लिये मैं द्वार-द्वार घूम रहा था । यह कुत्ता बीच रास्तेमें खड़ा था । मैंने बार-बार कहा—‘तुम रास्तेसे हट जाओ, हट जाओ’ फिर यह अपनी मौजसे चला और सड़कके बीचमें बेढंगे खड़ा हो गया ॥ २८-२९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
प्रभो ! नन्न मनस्सिनल्लि क्रोध तुम्बित्तु, अदरिन्द नानु इदन्नु दॊण्णॆयिन्द हॊडॆदॆ. भिक्षॆय समय मीरि होगित्तु, हसिवॆयिन्द भिक्षॆ बेडलु नानु मनॆ-मनॆ तिरुगुत्तिद्दॆ. ई नायि नडुदारियल्लि निन्तित्तु. नानु पदे-पदे ‘दारि बिडु’ ऎन्दु हेळिदरू स्वेच्छॆयिन्द नडुदारियल्ले निन्तित्तु.॥28-29॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
क्रोधेन क्षुधयाविष्टस्ततो दत्तोऽस्य राघव ।
प्रहारो राजराजेन्द्र शाधि मामपराधिनम् ॥ ३० ॥
त्वया शस्तस्य राजेन्द्र नास्ति मे नरकाद्भयम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
क्रोधेन क्षुधयाविष्टस्ततो दत्तोऽस्य राघव ।
प्रहारो राजराजेन्द्र शाधि मामपराधिनम् ॥ ३० ॥
त्वया शस्तस्य राजेन्द्र नास्ति मे नरकाद्भयम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘मैं भूखा तो था ही, क्रोध चढ़ आया । राजाधिराज रघुनन्दन! उस क्रोधसे ही प्रेरित होकर मैंने इसके सिरपर डंडा मार दिया । मैं अपराधी हूँ । आप मुझे दण्ड दीजिये । राजेन्द्र! आपसे दण्ड मिल जानेपर मुझे नरकमें पड़नेका डर नहीं रहेगा’ ॥ ३० १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नानु हसिदिद्दॆ, क्रोधवू बन्दित्तु. श्रीरामा! आ क्रोधदिन्द प्रेरितनागि इदर तलॆगॆ दॊण्णॆयिन्द हॊडॆदॆ. नानु अपराधियागिद्देनॆ. नीनु ननगॆ शिक्षॆ कॊडु. निन्न शिक्षॆयिन्द ननगॆ नरकद भयविरुवुदिल्ल.॥30½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथ रामेण सम्पृष्टाः सर्व एव सभासदः ॥ ३१ ॥
किं कार्यमस्य वै ब्रूत दण्डो वै कोऽस्य पात्यताम् ।
सम्यक्प्रणिहिते दण्डे प्रजा भवति रक्षिता ॥ ३२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथ रामेण सम्पृष्टाः सर्व एव सभासदः ॥ ३१ ॥
किं कार्यमस्य वै ब्रूत दण्डो वै कोऽस्य पात्यताम् ।
सम्यक्प्रणिहिते दण्डे प्रजा भवति रक्षिता ॥ ३२ ॥
अथ रामेण संसृष्टाः सर्व एव सभासदः ॥
किं कार्यमस्य वै ब्रूत दण्डो वै कोऽस्य पात्यताम् ।
सम्यक्प्रणिहिते दण्डे प्रजा भवति रक्षिता ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तब श्रीरामने सभी सभासदोंसे पूछा—‘आपलोग बतावें, इसके लिये क्या करना चाहिये? इसे कौन-सा दण्ड दिया जाय! क्योंकि भलीभाँति दण्डका प्रयोग होनेपर प्रजा सुरक्षित रहती है’ ॥ ३१-३२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग श्रीरामनु ऎल्ल सभासदरल्लि केळिदनु - इदक्कागि एनु माडबेकॆम्बुदन्नु नीवु तिळिसिरि. इवनिगॆ याव शिक्षॆ कॊडलागुवुदु? एकॆन्दरॆ सरियाद शिक्षॆय प्रयोगवादाग प्रजॆ सुरक्षितवागिरुत्तदॆ. ॥31-32॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
भृग्वाङ्गिरसकुत्साद्या वसिष्ठश्च सकाश्यपः ।
धर्मपाठकमुख्याश्च सचिवा नैगमास्तथा ॥ ३३ ॥
एते चान्ये च बहवः पण्डितास्तत्र सङ्गताः ।
अवध्यो ब्राह्मणो दण्डैरिति शास्त्रविदो विदुः ॥ ३४ ॥
ब्रुवते राघवं सर्वे राजधर्मेषु निष्ठिताः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
भृग्वाङ्गिरसकुत्साद्या वसिष्ठश्च सकाश्यपः ।
धर्मपाठकमुख्याश्च सचिवा नैगमास्तथा ॥ ३३ ॥
एते चान्ये च बहवः पण्डितास्तत्र सङ्गताः ।
अवध्यो ब्राह्मणो दण्डैरिति शास्त्रविदो विदुः ॥ ३४ ॥
ब्रुवते राघवं सर्वे राजधर्मेषु निष्ठिताः ।
भृग्वङ्गिरसकुत्साद्या वसिष्ठश्च सकाश्यपः ।
धर्मपाठकमुख्याश्च सचिवा नैगमास्तथा ॥
एते चान्ये च बहवः पण्डितास्तत्र सङ्गताः ।
अवध्यो ब्राह्मणो दण्डैरिति शास्त्र विदो विदुः ॥
ब्रुवते राघवं सर्वे राजधर्मेषु निष्ठिताः ।
अनुवाद (हिन्दी)
उस सभामें भृगु, आङ्गिरस, कुत्स, वसिष्ठ और काश्यप आदि मुनि थे । धर्मशास्त्रोंका पाठ करनेवाले मुख्य-मुख्य विद्वान् उपस्थित थे । मन्त्री और महाजन मौजूद थे—ये तथा और बहुत-से पण्डित वहाँ एकत्र हुए थे । राजधर्मोंके ज्ञानमें परिनिष्ठित वे सभी विद्वान् श्रीरघुनाथजीसे बोले—‘भगवन्! ब्राह्मण दण्डद्वारा अवध्य है, उसे शारीरिक दण्ड नहीं मिलना चाहिये, यही समस्त शास्त्रज्ञोंका मत है’ ॥ ३३-३४ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ सभॆयल्लि भृगु, अङ्गिरा, कुत्स, वसिष्ठ, काश्यप मॊदलाद मुनिगळिद्दरु. धर्मशास्त्रवन्नु बल्ल मुख्य-मुख्य विद्वांसरु उपस्थितरागिद्दरु. मन्त्रिगळू महाजनरू इद्दरु. इन्नु अनेक पण्डितरु अल्लि सेरिद्दरु. राजधर्मगळ परिनिष्ठितराद आ ऎल्ल विद्वांसरु श्रीरामनल्लि हेळिदरु- भगवन्ता! ब्राह्मणनु दण्डनॆयिन्द अवध्यनागिद्दानॆ. अवनिगॆ शारीरिक दण्डनॆ सिगबारदु. इदॆ समस्त शास्त्रज्ञर मतवागिदॆ.॥33-34½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथ ते मुनयः सर्वे राममेवाब्रुवंस्तदा ॥ ३५ ॥
राजा शास्ता हि सर्वस्य त्वं विशेषेण राघव ।
त्रैलोक्यस्य भवान् शास्ता देवो विष्णुः सनातनः ॥ ३६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथ ते मुनयः सर्वे राममेवाब्रुवंस्तदा ॥ ३५ ॥
राजा शास्ता हि सर्वस्य त्वं विशेषेण राघव ।
त्रैलोक्यस्य भवान् शास्ता देवो विष्णुः सनातनः ॥ ३६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर वे सब मुनि उस समय श्रीरामसे ही बोले—‘रघुनन्दन! राजा सबका शासक होता है । विशेषतः आप तो तीनों लोकोंपर शासन करनेवाले साक्षात् सनातन देवता भगवान् विष्णु हैं’ ॥ ३५-३६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनन्तर आ मुनिगळु श्रीरामनल्लि हेळिदरु - रघुनन्दन! राजनु ऎल्लर शासकनागिरुत्तानॆ. विशेष वागि नीनादरो मूरुलोकगळ मेलॆ शासन माडुव साक्षात् सनातन विष्णुवे आगिरुवॆ.॥35-36॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्ते तु तैः सर्वैः श्वा वै वचनमब्रवीत् ।
यदि तुष्टोऽसि मे राम यदि देयो वरो मम ॥ ३७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्ते तु तैः सर्वैः श्वा वै वचनमब्रवीत् ।
यदि तुष्टोऽसि मे राम यदि देयो वरो मम ॥ ३७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उन सबके ऐसा कहनेपर कुत्ता बोला—‘श्रीराम! यदि आप मुझपर संतुष्ट हैं, यदि आपको मुझे इच्छानुसार वर देना है, तो मेरी बात सुनिये ॥ ३७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवरॆल्लरू हेळिदाग नायि नुडियितु - श्रीरामा! नीनु नन्न मेलॆ सन्तुष्टनागिद्दरॆ, निनगॆ नन्न इच्छानुसार वर कॊडबेकॆन्दिद्दरॆ, नन्न मातन्नु केळु.॥37॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रतिज्ञातं त्वया वीर किं करोमीति विश्रुतम् ।
प्रयच्छ ब्राह्मणस्यास्य कौलपत्यं नराधिप ॥ ३८ ॥
कालञ्जरे महाराज कौलपत्यं प्रदीयताम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रतिज्ञातं त्वया वीर किं करोमीति विश्रुतम् ।
प्रयच्छ ब्राह्मणस्यास्य कौलपत्यं नराधिप ॥ ३८ ॥
कालञ्जरे महाराज कौलपत्यं प्रदीयताम् ।
प्रतिज्ञान्तं त्वया वीर किं करोमीतिविश्रुतम् ।
प्रयच्छ ब्राह्मणस्यास्य कौलपत्यं नराधिप ॥
कालञ्जरे महाराज कौलपत्यं प्रदीयताम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘वीर नरेश्वर! आपने प्रतिज्ञापूर्वक पूछा है कि मैं आपका कौन-सा कार्य सिद्ध करूँ । इस प्रकार आप मेरी इच्छा पूर्ण करनेको प्रतिज्ञाबद्ध हो चुके हैं । अतः मैं कहता हूँ कि इस ब्राह्मणको कुलपति (महन्त) बना दीजिये । महाराज! इसे कालञ्जरमें एक मठका आधिपत्य (वहाँकी महन्थी) प्रदान कर दीजिये’ ॥ ३८ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
वीर नरेश्वर! नानु निन्न याव कार्य सिद्धगॊळिसलि ऎन्दु नीनु प्रतिज्ञापूर्वक हेळिद्दॆ. हीगॆ नीनु नन्न इच्छॆ पूर्णगॊळिसलु प्रतिज्ञा बद्धरागिद्दीयॆ. आद्दरिन्द नानु हेळुत्तेनॆ - ई ब्राह्मणनन्नु ऒन्दु मठद कुलपतियागिसु. कालञ्जर नगरदल्लि इवनिगॆ मठाधिपत्य वहिसिकॊडु.॥38½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतच्छ्रुत्वा तु रामेण कौलपत्येऽभिषेचितः ॥ ३९ ॥
प्रययौ ब्राह्मणो हृष्टो गजस्कन्धेन सोऽर्चितः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतच्छ्रुत्वा तु रामेण कौलपत्येऽभिषेचितः ॥ ३९ ॥
प्रययौ ब्राह्मणो हृष्टो गजस्कन्धेन सोऽर्चितः ।
एतच्छ्रुत्वा तु रामेण कौलपत्येऽभिशेचितः ॥
प्रययौ ब्राह्मणो हृष्टो गजस्कन्धेन सोऽर्चितः ।
अनुवाद (हिन्दी)
यह सुनकर श्रीरामने उसका कुलपतिके पदपर अभिषेक कर दिया । इस प्रकार पूजित हुआ वह ब्राह्मण हाथीकी पीठपर बैठकर बड़े हर्षके साथ वहाँसे चला गया ॥ ३९ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदन्नु केळि श्रीरामनु अवनन्नु मठद कुलपति यागि नेमिसिदनु. हीगॆ पूजितनाद आ ब्राह्मणनु आनॆय मेलॆ कुळितु अल्लिन्द हॊरटु होदनु.॥39½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथ ते रामसचिवाः स्मयमाना वचोऽब्रुवन् ॥ ४० ॥
वरोऽयं दत्त एतस्य नायं शापो महाद्युते ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथ ते रामसचिवाः स्मयमाना वचोऽब्रुवन् ॥ ४० ॥
वरोऽयं दत्त एतस्य नायं शापो महाद्युते ।
अनुवाद (हिन्दी)
तब श्रीरामचन्द्रजीके मन्त्री मुसकराते हुए बोले—‘महातेजस्वी महाराज! यह तो इसे वर दिया गया है, शाप या दण्ड नहीं’ ॥ ४० १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग श्रीरामन मन्त्रिगळु मुगुळ्नगुत्ता हेळिदरु - महातेजस्वी महाराजा! इदादरो इवनिगॆ वरवे कॊडलायितु. शाप अथवा शिक्षॆयल्लि.॥40½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्तस्तु सचिवै रामो वचनमब्रवीत् ॥ ४१ ॥
न यूयं गतितत्त्वज्ञाः श्वा वै जानाति कारणम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्तस्तु सचिवै रामो वचनमब्रवीत् ॥ ४१ ॥
न यूयं गतितत्त्वज्ञाः श्वा वै जानाति कारणम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘मन्त्रियोंके ऐसा कहनेपर श्रीरामने कहा—‘किस कर्मका क्या परिणाम होता है अथवा उससे जीवकी कैसी गति होती है, इसका तत्त्व तुमलोग नहीं जानते । ब्राह्मणको मठाधीशका पद क्यों दिया गया? इसका कारण यह कुत्ता जानता है’ ॥ ४१ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मन्त्रिगळु हीगॆ हेळिदाग श्रीरामनॆन्द - याव कर्मद याव परिणामवागुत्तदॆ, अथवा अदरिन्द जीविय गति ऎन्तहदागुत्तदॆ इदर तत्त्व नीवु तिळिदिल्ल. ब्राह्मणनिगॆ मठाधिपत्य एकॆ कॊडलागिदॆ? इदर कारण ई नायि तिळिदिदॆ.॥41½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथ पृष्टस्तु रामेण सारमेयोऽब्रवीदिदम् ॥ ४२ ॥
अहं कुलपतिस्तत्र आसं शिष्टान्नभोजनः ।
देवद्विजातिपूजायां दासीदासेषु राघव ॥ ४३ ॥
संविभागी शुभरतिर्देवद्रव्यस्य रक्षिता ।
विनीतः शीलसम्पन्नः सर्वसत्त्वहिते रतः ॥ ४४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथ पृष्टस्तु रामेण सारमेयोऽब्रवीदिदम् ॥ ४२ ॥
अहं कुलपतिस्तत्र आसं शिष्टान्नभोजनः ।
देवद्विजातिपूजायां दासीदासेषु राघव ॥ ४३ ॥
संविभागी शुभरतिर्देवद्रव्यस्य रक्षिता ।
विनीतः शीलसम्पन्नः सर्वसत्त्वहिते रतः ॥ ४४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तत्पश्चात् श्रीरामके पूछनेपर कुत्तेने इस प्रकार कहा—‘रघुनन्दन! मैं पहले जन्ममें कालञ्जरके मठमें कुलपति (मठाधीश) था । वहाँ यज्ञशिष्ट अन्नका भोजन करता, देवता और ब्राह्मणोंकी पूजामें तत्पर रहता, दास-दासियोंको उनका न्यायोचित भाग बाँट देता, शुभ कर्मोंमें अनुरक्त रहता, देवसम्पत्तिकी रक्षा करता तथा विनय और शीलसे सम्पन्न होकर समस्त प्राणियोंके हित-साधनमें संलग्न रहता था ॥ ४२—४४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक श्रीरामनु केळिदाग नायियु हेळितु - रघुनन्दन! नानु हिन्दिन जम्मदल्लि कालञ्जरद मठदल्लि मठाधीशनागिद्दॆ. अल्लि यज्ञशिष्ट अन्नवन्नु तिन्नुत्ता, देव ब्राह्मणर पूजॆयल्लि तत्परनागिद्दॆ, दास-दासियरिगॆ अदन्नु न्यायवागि हञ्चुत्तिद्दॆ. शुभकर्मगळल्लि अनुरक्तनागिद्दु, देव सम्पत्तन्नु रक्षिसुत्ता, विनय, शीलसम्पन्ननागि समस्त प्राणिगळ हित साधनॆयल्लि आसक्तनागिद्दॆ.॥42-44॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सोऽहं प्राप्त इमां घोरामवस्थामधमां गतिम् ।
एवं क्रोधान्वितो विप्रस्त्यक्तधर्माहिते रतः ॥ ४५ ॥
क्रुद्धो नृशंसः परुष अविद्वांश्चाप्यधार्मिकः ।
कुलानि पातयत्येव सप्त सप्त च राघव ॥ ४६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सोऽहं प्राप्त इमां घोरामवस्थामधमां गतिम् ।
एवं क्रोधान्वितो विप्रस्त्यक्तधर्माहिते रतः ॥ ४५ ॥
क्रुद्धो नृशंसः परुष अविद्वांश्चाप्यधार्मिकः ।
कुलानि पातयत्येव सप्त सप्त च राघव ॥ ४६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तो भी मुझे यह घोर अवस्था एवं अधम गति प्राप्त हुई । फिर जो ऐसा क्रोधी है, धर्मको छोड़ चुका है, दूसरोंके अहितमें लगा हुआ है तथा क्रोध करनेवाला, क्रूर, कठोर, मूर्ख और अधर्मी है, वह ब्राह्मण तो मठाधीश होकर अपने साथ ही ऊपर और नीचेकी सात-सात पीढ़ियोंको भी नरकमें गिराकर ही रहेगा ॥ ४५-४६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगिद्दरू ननगॆ ई घोर स्थिति हागू अधमगति प्राप्तवायितु. हीगिरुवाग इन्तह क्रुद्धनाद, धर्मबाहिरनाद, इतरर अहितदल्लि तॊडगिरुव, क्रूर, कठोर, मूर्ख मत्तु अधर्मि, आ ब्राह्मणनु मठाधीशनागि तन्नॊन्दिगॆ हिन्दिन - मुन्दिन एळेळु तलॆमारुगळन्नु नरकदल्लि कॆडहुत्तानॆ, इदु निश्चय.॥45-46॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्मात् सर्वास्ववस्थासु कौलपत्यं न कारयेत् ।
यमिच्छेन्नरकं नेतुं सपुत्रपशुबान्धवम् ॥ ४७ ॥
देवेष्वधिष्ठितं कुर्याद् गोषु च ब्राह्मणेषु च ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्मात् सर्वास्ववस्थासु कौलपत्यं न कारयेत् ।
यमिच्छेन्नरकं नेतुं सपुत्रपशुबान्धवम् ॥ ४७ ॥
देवेष्वधिष्ठितं कुर्याद् गोषु च ब्राह्मणेषु च ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘इसलिये किसी भी दशामें मठाधीशका पद नहीं ग्रहण करना चाहिये । जिसे पुत्र, पशु और बन्धु-बान्धवोंसहित नरकमें गिरा देनेकी इच्छा हो, उसे देवताओं, गौओं और ब्राह्मणोंका अधिष्ठाता बना दे ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदिरन्द यावुदे स्थितियल्लि मठाधीशनागबारदु. यारन्नादरू, पुत्र, पशु, बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ नरकक्कॆ कळिसुव इच्छॆ इद्दरॆ अवनन्नु देवता, गोवु, ब्राह्मणर अधिपतियन्नागि माडु.॥47½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ब्रह्मस्वं देवताद्रव्यं स्त्रीणां बालधनं च यत् ॥ ४८ ॥
दत्तं हरति यो भूय इष्टैः सह विनश्यति ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ब्रह्मस्वं देवताद्रव्यं स्त्रीणां बालधनं च यत् ॥ ४८ ॥
दत्तं हरति यो भूय इष्टैः सह विनश्यति ।
ब्रह्मस्वं देवताद्रव्यं स्त्रीणां बालधनं च यत् ॥
दत्तं हरति यो भूय इष्टः सह विनश्यति ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘जो ब्राह्मणका, देवताका, स्त्रियोंका और बालकोंका धन हर लेता है तथा जो अपनी दान की हुई सम्पत्तिको फिर वापस ले लेता है, वह इष्टजनोंसहित नष्ट हो जाता है ॥ ४८ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
यारु ब्राह्मणर, देवतॆय, स्त्रीयर, बालकर धनवन्नु अपहरिसुवनो, यारु तान दान कॊट्ट सम्पत्तन्नु हिन्दक्कॆ पडॆयुत्तानो, अवनु इष्ट जनर सहित नाशवागि होगुत्तानॆ.॥48½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ब्राह्मणद्रव्यमादत्ते देवानां चैव राघव ॥ ४९ ॥
सद्यः पतति घोरे वै नरकेऽवीचिसञ्ज्ञके ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ब्राह्मणद्रव्यमादत्ते देवानां चैव राघव ॥ ४९ ॥
सद्यः पतति घोरे वै नरकेऽवीचिसञ्ज्ञके ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘रघुनन्दन! जो ब्राह्मणों और देवताओंका द्रव्य हड़प लेता है, वह शीघ्र ही अवीचि नामक घोर नरकमें गिर जाता है ॥ ४९ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रघुनन्दन! ब्राह्मणर, देवतॆगळ द्रव्यवन्नु नुङ्गि हाकुववनु बेगने अवीचि ऎम्ब घोर नरकदल्लि बीळुत्तानॆ.॥49½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मनसापि हि देवस्वं ब्रह्मस्वं च हरेत्तु यः ॥ ५० ॥
निरयान्निरयं चैव पतत्येव नराधमः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मनसापि हि देवस्वं ब्रह्मस्वं च हरेत्तु यः ॥ ५० ॥
निरयान्निरयं चैव पतत्येव नराधमः ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘जो देवता और ब्राह्मणकी सम्पत्तिको हर लेनेका विचार भी मनमें लाता है, वह नराधम निश्चय ही एक नरकसे दूसरे नरकमें गिरता रहता है’ ॥ ५० १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवता, ब्राह्मणर सम्पत्तन्नु अपहरिसुव विचार मनस्सिनल्लि माडिदरू, आ नराधमनु निश्चयवागि ऒन्दु नरकदिन्द इन्नॊन्दु नरकक्कॆ बीळुत्ता इरुत्तानॆ.॥50½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तच्छ्रुत्वा वचनं रामो विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ ५१ ॥
श्वाप्यगच्छन्महातेजा यत एवागतस्ततः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तच्छ्रुत्वा वचनं रामो विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ ५१ ॥
श्वाप्यगच्छन्महातेजा यत एवागतस्ततः ।
तच्छ्रुत्वा वचनं रामो विस्मयात्फुल्ललोचनः ॥
श्वाप्यगच्छन्महातेजा यत एवागतस्ततः ।
अनुवाद (हिन्दी)
कुत्तेका यह वचन सुनकर श्रीरामचन्द्रजीके नेत्र आश्चर्यसे खिल उठे और वह महातेजस्वी कुत्ता भी जिधरसे आया था, उधर ही चला गया ॥ ५१ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नायिय ई मातन्नु केळि श्रीरामचन्द्रनु आश्चर्यचकित नादनु हागू आ महातेजस्वी नायियू तानु बन्दद्दल्लिगॆ हॊरटु होयितु.॥51½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मनस्वी पूर्वजात्या स जातिमात्रोऽपदूषितः ।
वाराणस्यां महाभागः प्रायं चोपविवेश ह ॥ ५२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मनस्वी पूर्वजात्या स जातिमात्रोऽपदूषितः ।
वाराणस्यां महाभागः प्रायं चोपविवेश ह ॥ ५२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वह पूर्वजन्ममें बड़ा मनस्वी था, परंतु इस जन्ममें वह कुत्तेकी योनिमें उत्पन्न होनेके कारण दूषित हो गया था । उस महाभाग कुत्तेने काशीमें जाकर प्रायोपवेशन कर लिया (अन्न-जल छोड़कर अपने प्राण त्याग दिये) ॥ ५२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अदु हिन्दिन जन्मदल्लि महात्मनागित्तु, आदरू अदु नायिय योनियल्लि हुट्टिद कारण दूषित वागित्तु. आ महाभाग नायियु काशिगॆ होगि प्रायोपवेशमाडि प्राणत्यजिसितु.॥52॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे प्रक्षिप्तः सर्गः ॥ २ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें प्रक्षिप्त सर्ग पूरा हुआ ॥ २ ॥