१ सभा-प्रवेशः

सर्वाष् टीकाः
पादटिप्पनी

\* कुछ प्रतियोंमें यहाँ तीन सर्ग और मिलते हैं, जिनपर संस्कृत-टीकाकारोंकी व्याख्या न मिलनेसे इन्हें प्रक्षिप्त बताया गया है । इनमेंसे दो सर्ग उपयोगी होनेके कारण यहाँ अनुवादसहित दिये जा रहे हैं ।

भागसूचना
  1. श्रीरामके द्वारपर कार्यार्थी कुत्तेका आगमन और श्रीरामका उसे दरबारमें लानेका आदेश
विश्वास-प्रस्तुतिः

ततः प्रभाते विमले कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम् ।
धर्मासनगतो राजा रामो राजीवलोचनः ॥ १ ॥
राजधर्मानवेक्षन् वै ब्राह्मणैर्नैगमैः सह ।
पुरोधसा वसिष्ठेन ऋषिणा कश्यपेन च ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततः प्रभाते विमले कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम् ।
धर्मासनगतो राजा रामो राजीवलोचनः ॥ १ ॥
राजधर्मानवेक्षन् वै ब्राह्मणैर्नैगमैः सह ।
पुरोधसा वसिष्ठेन ऋषिणा कश्यपेन च ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तदनन्तर निर्मल प्रभातकालमें पूर्वाह्णकालोचित संध्या-वन्दन आदि नित्यकर्म करके कमलनयन राजा श्रीराम राजधर्मोंका पालन (प्रजाजनोंके विवादका निपटारा) करनेके लिये वेदवेत्ता ब्राह्मणों, पुरोहित वसिष्ठ तथा कश्यप मुनिके साथ राजसभामें उपस्थित हो धर्म (न्याय)-के आसनपर विराजमान हुए ॥ १-२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनन्तर निर्मल प्रभातकालदल्लि सन्ध्या वन्दनादि नित्यकर्म माडि कमलनयन राजा श्रीरामनु राजधर्मगळन्नु पालिसुत्ता वेद वेत्तराद ब्राह्मणरु, पुरोहित वसिष्ठरु हागू कश्यप मुनिगळॊन्दिगॆ राजसभॆयल्लि उपस्थितनागि धर्मानुसार विराजमाननादनु.॥1-2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

मन्त्रिभिर्व्यवहारज्ञैस्तथान्यैर्धर्मपाठकैः ।
नीतिज्ञैरथ सभ्यैश्च राजभिः सा सभा वृता ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

मन्त्रिभिर्व्यवहारज्ञैस्तथान्यैर्धर्मपाठकैः ।
नीतिज्ञैरथ सभ्यैश्च राजभिः सा सभा वृता ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वह सभा व्यवहारका ज्ञान रखनेवाले मन्त्रियों, धर्मशास्त्रोंका पाठ करनेवाले विद्वानों, नीतिज्ञों, राजाओं तथा अन्य सभासदोंसे भरी हुई थी ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ सभा व्यवहारद ज्ञानवुळ्ळ मन्त्रिगळिन्द, धर्मशास्त्र, विद्वांसरिन्द, नीतिज्ञरिन्द, राजरुगळिन्द, इतर सभासदरिन्द आ राजसभॆ तुम्बित्तु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सभा यथा महेन्द्रस्य यमस्य वरुणस्य च ।
शुशुभे राजसिंहस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सभा यथा महेन्द्रस्य यमस्य वरुणस्य च ।
शुशुभे राजसिंहस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ॥ ४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

अनायास ही महान् कर्म करनेवाले राजसिंह श्रीरामकी वह सभा इन्द्र, यम और वरुणकी सभाके समान शोभा पाती थी ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सुलभवागि महाकर्म माडुव राजसिंह श्रीरामन आ सभॆयु इन्द्र, यम, वरुणर सभॆगळन्तॆ शोभिसुत्तित्तु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ रामोऽब्रवीत् तत्र लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
निर्गच्छ त्वं महाबाहो सुमित्रानन्दवर्धन ॥ ५ ॥
कार्यार्थिनश्च सौमित्रे व्याहर्तुं त्वमुपाक्रम ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अथ रामोऽब्रवीत् तत्र लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
निर्गच्छ त्वं महाबाहो सुमित्रानन्दवर्धन ॥ ५ ॥
कार्यार्थिनश्च सौमित्रे व्याहर्तुं त्वमुपाक्रम ।

अनुवाद (हिन्दी)

वहाँ बैठे हुए भगवान् श्रीरामने शुभलक्षणसम्पन्न लक्ष्मणसे कहा—‘माता सुमित्राका आनन्द बढ़ानेवाले महाबाहु वीर! तुम बाहर निकलो और देखो कि कौन-कौन-से कार्यार्थी उपस्थित हैं । सुमित्राकुमार! तुम उन कार्यार्थियोंको बारी-बारीसे बुलाना आरम्भ करो’ ॥ ५ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लि कुळितिरुव भगवान् श्रीरामनु शुभलक्षणसम्पन्न लक्ष्मणनल्लि हेळिदनु-मातॆ सुमित्रानन्दवर्धन महा बाहु वीरने! नीनु हॊरगॆ होगि यारु-यारु कार्यार्थिगळु उपस्थितरागिद्दारॆ ऎन्दु नोडु. सुमित्राकुमार! नीनु आ कार्यार्थिगळन्नु ऒब्बॊब्बरागि करॆयलु प्रारम्भिसु.॥5½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

रामस्य भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः शुभलक्षणः ॥ ६ ॥
द्वारदेशमुपागम्य कार्यिणश्चाह्वयत् स्वयम् ।
न कश्चिदब्रवीत् तत्र मम कार्यमिहाद्य वै ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

रामस्य भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः शुभलक्षणः ॥ ६ ॥
द्वारदेशमुपागम्य कार्यिणश्चाह्वयत् स्वयम् ।
न कश्चिदब्रवीत् तत्र मम कार्यमिहाद्य वै ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीरामचन्द्रजीका यह आदेश सुनकर शुभलक्षण लक्ष्मणने द्वारदेशपर आकर स्वयं ही कार्यार्थियोंको पुकारा, परंतु कोई भी वहाँ यह न कह सका कि मुझे यहाँ कोई कार्य है ॥ ६-७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामन आदेशवन्नु केळि शुभलक्षण लक्ष्मणनु महाद्वारक्कॆ बन्दु कार्यार्थिगळन्नु करॆदनु, आदरॆ ननगॆ इल्लि यावुदो कार्यविदॆ ऎन्दु हेळुववरु यारू इरलिल्ल.॥6-7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

नाधयो व्याधयश्चैव रामे राज्यं प्रशासति ।
पक्वसस्या वसुमती सर्वौषधिसमन्विता ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

नाधयो व्याधयश्चैव रामे राज्यं प्रशासति ।
पक्वसस्या वसुमती सर्वौषधिसमन्विता ॥ ८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीरामके राज्य-शासन करते समय न तो कहीं किसीको शारीरिक रोग होते थे और न मानसिक चिन्ताएँ ही सताती थीं । पृथ्वीपर सब प्रकारकी ओषधियाँ (अन्न-फल आदि) उत्पन्न होती थीं और पकी हुई खेती शोभा पाती थी ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामन आळ्विकॆयल्लि ऎल्लियू यारिगू शारीरिक रोगगळिरलिल्ल, मानसिक चिन्तॆगळु सतायिसुत्तिरलिल्ल. पृथिवियल्लि ऎल्ल रीतिय औषधिगळु (अन्न-फलादिगळु) उत्पन्नवागि, बॆळॆदु निन्त हॊलगळु ऎल्लॆडॆ शोभिसुत्तिद्दवु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न बालो म्रियते तत्र न युवा न च मध्यमः ।
धर्मेण शासितं सर्वं न च बाधा विधीयते ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न बालो म्रियते तत्र न युवा न च मध्यमः ।
धर्मेण शासितं सर्वं न च बाधा विधीयते ॥ ९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीरामके राज्यमें न तो बालककी मृत्यु होती थी न युवककी और न मध्यम अवस्थाके पुरुषकी ही । सबका धर्मपूर्वक शासन होता था । किसीके सामने कभी कोई बाधा नहीं आती थी ॥ ९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीराम राज्यदल्लि बालकर, युवकर, नडुवयस्सिनवर मृत्यु आगुत्तिरलिल्ल. ऎल्लर शासन धर्मपूर्वक नडॆयुत्तित्तु. यारिगू यावुदे बाधॆगळु इदिरागुत्तिरलिल्ल.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दृश्यते न च कार्यार्थी रामे राज्यं प्रशासति ।
लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा रामायैवं न्यवेदयत् ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दृश्यते न च कार्यार्थी रामे राज्यं प्रशासति ।
लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा रामायैवं न्यवेदयत् ॥ १० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीरामके राज्य-शासनकालमें कभी कोई कार्यार्थी (अभियोग लेकर आनेवाला पुरुष) दिखायी नहीं देता था । लक्ष्मणने हाथ जोड़कर श्रीरामचन्द्रजीको राज्यकी ऐसी स्थिति बतायी ॥ १० ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामन शासनकालदल्लि ऎन्दू यारे कार्यार्थिगळु कण्डु बरुत्तिरलिल्ल. लक्ष्मणनु कैमुगिदुकॊण्डु श्रीरामचन्द्रनल्लि राज्यद इन्तह स्थितियन्नु तिळिसिदनु.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ रामः प्रसन्नात्मा सौमित्रिमिदमब्रवीत् ।
भूय एव तु गच्छ त्वं कार्यिणः प्रविचारय ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अथ रामः प्रसन्नात्मा सौमित्रिमिदमब्रवीत् ।
भूय एव तु गच्छ त्वं कार्यिणः प्रविचारय ॥ ११ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तदनन्तर प्रसन्नचित्त हुए श्रीरामने सुमित्राकुमारसे पुनः इस प्रकार कहा—‘लक्ष्मण! तुम फिर जाओ और कार्यार्थी पुरुषोंका पता लगाओ ॥ ११ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनन्तर प्रसन्नचित्तनाद श्रीरामनु सुमित्राकुमारनल्लि पुनः हीगॆ हेळिदनु-लक्ष्मण! नीनु पुनः होगि कार्यार्थिगळन्नु हुडुकु.॥11॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सम्यक्प्रणीतया नीत्या नाधर्मो विद्यते क्वचित् ।
तस्माद् राजभयात् सर्वे रक्षन्तीह परस्परम् ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सम्यक्प्रणीतया नीत्या नाधर्मो विद्यते क्वचित् ।
तस्माद् राजभयात् सर्वे रक्षन्तीह परस्परम् ॥ १२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘भलीभाँति उत्तम नीतिका प्रयोग करनेसे राज्यमें कहीं अधर्म नहीं रह जाता है । अतः सभी लोग राजाके भयसे यहाँ एक-दूसरेकी रक्षा करते हैं ॥ १२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

चॆन्नागि उत्तम नीतियन्नु प्रयोगिसुवुदरिन्द राज्यदल्लि ऎल्लियू अधर्म उळियुवुदिल्ल. आद्दरिन्द ऎल्ल जनरु राजन भयदिन्द इल्लि ऒब्बरु मत्तॊब्बरन्नु रक्षिसुत्तिद्दरु.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

बाणा इव मया मुक्ता इह रक्षन्ति मे प्रजाः ।
तथापि त्वं महाबाहो प्रजा रक्षस्व तत्परः ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

बाणा इव मया मुक्ता इह रक्षन्ति मे प्रजाः ।
तथापि त्वं महाबाहो प्रजा रक्षस्व तत्परः ॥ १३ ॥


बाणा इव मया मुक्ता इह रक्षन्ती मे प्रजाः ।
तथापि त्वम्महाबाहो प्रजा रक्षस्व तत्परः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘यद्यपि राजकर्मचारी मेरे छोड़े हुए बाणोंके समान यहाँ प्रजाकी रक्षा करते हैं, तथापि महाबाहो! तुम स्वयं भी तत्पर रहकर प्रजाका पालन किया करो’ ॥ १३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राजसेवकरादरो नानु बिट्ट बाणदन्तॆ इल्लि प्रजॆगळन्नु रक्षिसुत्तिद्दरू महाबाहो! नीनु स्वतः तत्परनागिद्दु प्रजॆय पालनॆयन्नु माडु.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्तस्तु सौमित्रिर्निर्जगाम नृपालयात् ।
अपश्यद् द्वारदेशे वै श्वानं तावदवस्थितम् ॥ १४ ॥
तमेव वीक्षमाणं वै विक्रोशन्तं मुहुर्मुहुः ।
दृष्ट्वाथ लक्ष्मणस्तं वै स पप्रच्छाथ वीर्यवान् ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्तस्तु सौमित्रिर्निर्जगाम नृपालयात् ।
अपश्यद् द्वारदेशे वै श्वानं तावदवस्थितम् ॥ १४ ॥
तमेव वीक्षमाणं वै विक्रोशन्तं मुहुर्मुहुः ।
दृष्ट्वाथ लक्ष्मणस्तं वै स पप्रच्छाथ वीर्यवान् ॥ १५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीरामके ऐसा कहनेपर सुमित्राकुमार लक्ष्मण राजभवनसे बाहर निकले । बाहर आकर उन्होंने देखा, द्वारपर एक कुत्ता खड़ा है, जो उन्हींकी ओर देखता हुआ बारंबार भूँक रहा है । उसे इस प्रकार देखकर पराक्रमी लक्ष्मणने उससे पूछा— ॥ १४-१५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामनु हीगॆ हेळिदाग सौमित्रियु राज्य भवनदिन्द हॊरगॆ हॊरटनु. हॊरगॆ बन्दु नोडिदरॆ द्वारदल्लि ऒन्दु नायि निन्तित्तु, अदु अवनन्नु नोडि पदे-पदे बॊगळुत्तित्तु. इदन्नु नोडि पराक्रमि लक्ष्मणनु अदरल्लि केळिदनु.॥14-15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

किं ते कार्यं महाभाग ब्रूहि विस्रब्धमानसः ।
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा सारमेयोऽभ्यभाषत ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

किं ते कार्यं महाभाग ब्रूहि विस्रब्धमानसः ।
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा सारमेयोऽभ्यभाषत ॥ १६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘महाभाग! तुम निर्भय होकर बताओ, तुम्हारा क्या काम है?’ लक्ष्मणका यह वचन सुनकर कुत्तेने कहा— ॥ १६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाभाग! निनगॆ एनु कॆलसविदॆ? निर्भयवागि तिळिसु. लक्ष्मणन मातन्नु केळि नायियु हेळितु-॥16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सर्वभूतशरण्याय रामायाक्लिष्टकर्मणे ।
भयेष्वभयदात्रे च तस्मै वक्तुं समुत्सहे ॥ १७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सर्वभूतशरण्याय रामायाक्लिष्टकर्मणे ।
भयेष्वभयदात्रे च तस्मै वक्तुं समुत्सहे ॥ १७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘जो समस्त भूतोंको शरण देनेवाले और क्लेशरहित कर्म करनेवाले हैं, जो भयके अवसरोंपर भी अभय देते हैं, उन भगवान् श्रीरामके समक्ष ही मैं अपना काम बता सकता हूँ’ ॥ १७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

यारु समस्त प्राणिगळिगॆ शरणु कॊडुवनो, क्लेशरहित कर्म माडुवनो, भयदल्लि अभय कॊडुवनो आ भगवान् श्रीरामन मुन्दॆये नन्न कार्यवन्नु हेळबल्लॆ.॥17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतच्छ्रुत्वा च वचनं सारमेयस्य लक्ष्मणः ।
राघवाय तदाख्यातुं प्रविवेशालयं शुभम् ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एतच्छ्रुत्वा च वचनं सारमेयस्य लक्ष्मणः ।
राघवाय तदाख्यातुं प्रविवेशालयं शुभम् ॥ १८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

कुत्तेका यह कथन सुनकर लक्ष्मणने श्रीरघुनाथजीको इसकी सूचना देनेके लिये सुन्दर राजभवनमें प्रवेश किया ॥

अनुवाद (कन्नड)

नायिय मातन्नु केळि लक्ष्मणनु श्रीरामनिगॆ इदन्नु सूचिसलु सुन्दर राजभवनदल्लि प्रवेशिसिदनु.॥18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

निवेद्य रामस्य पुनर्निर्जगाम नृपालयात् ।
वक्तव्यं यदि ते किञ्चित् तत्त्वं ब्रूहि नृपाय वै ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

निवेद्य रामस्य पुनर्निर्जगाम नृपालयात् ।
वक्तव्यं यदि ते किञ्चित् तत्त्वं ब्रूहि नृपाय वै ॥ १९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीरामको उसकी बात बताकर लक्ष्मण पुनः राजभवनसे बाहर निकल आये और उससे बोले—‘यदि तुम्हें कुछ कहना है तो चलकर राजासे ही कहो’ ॥ १९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामनिगॆ नायिय मातन्नु तिळिसि लक्ष्मणनु पुनः राजद्वारक्कॆ बन्दु अदरल्लि हेळिदनु - निनगॆ एनादरू हेळुवुदिद्दरॆ होगि राजनल्ले तिळिसु.॥19॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा सारमेयोऽभ्यभाषत ।
देवागारे नृपागारे द्विजवेश्मसु वै तथा ॥ २० ॥
वह्निः शतक्रतुश्चैव सूर्यो वायुश्च तिष्ठति ।
नात्र योग्यास्तु सौमित्रे योनीनामधमा वयम् ॥ २१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा सारमेयोऽभ्यभाषत ।
देवागारे नृपागारे द्विजवेश्मसु वै तथा ॥ २० ॥
वह्निः शतक्रतुश्चैव सूर्यो वायुश्च तिष्ठति ।
नात्र योग्यास्तु सौमित्रे योनीनामधमा वयम् ॥ २१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

लक्ष्मणकी वह बात सुनकर कुत्ता बोला—‘सुमित्रानन्दन! देवालयमें, राजभवनमें तथा ब्राह्मणके घरोंमें अग्नि, इन्द्र, सूर्य और वायुदेवता सदा स्थित रहते हैं; अतः हम अधमयोनिके जीव स्वेच्छासे वहाँ जानेके योग्य नहीं हैं ॥ २०-२१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

लक्ष्मणन मातन्नु केळि नायियु हेळितु - सुमित्रानन्दन! देवालयदल्लि, राजभवनदल्लि, ब्राह्मणर मनॆगळल्लि अग्नि, इन्द्र, सूर्य, वायु सदा स्थितरागिरुत्तारॆ. आद्दरिन्द नम्मन्तह अधम योनी जीवरिगॆ स्वेच्छॆयिन्द अल्लिगॆ होगुवुदु योग्यवल्ल.॥20-21॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रवेष्टुं नात्र शक्ष्यामि धर्मो विग्रहवान् नृपः ।
सत्यवादी रणपटुः सर्वसत्त्वहिते रतः ॥ २२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

प्रवेष्टुं नात्र शक्ष्यामि धर्मो विग्रहवान् नृपः ।
सत्यवादी रणपटुः सर्वसत्त्वहिते रतः ॥ २२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘मैं इस राजभवनमें प्रवेश नहीं कर सकूँगा; क्योंकि राजा श्रीराम धर्मके मूर्तिमान् स्वरूप हैं । वे सत्यवादी, संग्रामकुशल और समस्त प्राणियोंके हितमें तत्पर रहनेवाले हैं ॥ २२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नानु ई राजभवनदल्लि प्रवेशिसलारॆ; एकॆन्दरॆ राजाश्रीरामनु धर्मद मूर्तिमन्त स्वरूपवागिद्दानॆ. अवनु सत्यवादी, सङ्ग्रामकुशल मत्तु समस्त प्राणिगळ हितदल्लि तत्परनागिरुवनु.॥22॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

षाड्गुण्यस्य पदं वेत्ति नीतिकर्ता स राघवः ।
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च रामो रमयतां वरः ॥ २३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

षाड्गुण्यस्य पदं वेत्ति नीतिकर्ता स राघवः ।
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च रामो रमयतां वरः ॥ २३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘वे संधि-विग्रह आदि छहों गुणोंके प्रयोगके अवसरोंको जानते हैं । श्रीरघुनाथजी न्याय करनेवाले हैं । वे सर्वज्ञ और सर्वदर्शी हैं । श्रीराम दूसरोंके मनको रमानेवाले पुरुषोंमें श्रेष्ठ हैं ॥ २३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवनु सन्धी, विग्रह आदि आरु गुणगळ प्रयोगद सन्दर्भगळन्नु तिळिदिरुवनु. श्रीरामनु न्याय माडुववनू, सर्वज्ञनू, सर्वदर्शियू आगिद्दानॆ. श्रीरामनु इतरर मनस्सन्नु रमिसुववनागिद्दानॆ.॥23॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स सोमः स च मृत्युश्च स यमो धनदस्तथा ।
वह्निः शतक्रतुश्चैव सूर्यो वै वरुणस्तथा ॥ २४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स सोमः स च मृत्युश्च स यमो धनदस्तथा ।
वह्निः शतक्रतुश्चैव सूर्यो वै वरुणस्तथा ॥ २४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘वे ही चन्द्रमा हैं, वे ही मृत्यु हैं, वे ही यम, कुबेर, अग्नि, इन्द्र, सूर्य और वरुण हैं ॥ २४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवने चन्द्र, मृत्यु, यम, कुबेर, अग्नि, इन्द्र, सूर्य, वरुण ऎल्लवा आगिरुवनु.॥24॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्य त्वं ब्रूहि सौमित्रे प्रजापालः स राघवः ।
अनाज्ञप्तस्तु सौमित्रे प्रवेष्टुं नेच्छयाम्यहम् ॥ २५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तस्य त्वं ब्रूहि सौमित्रे प्रजापालः स राघवः ।
अनाज्ञप्तस्तु सौमित्रे प्रवेष्टुं नेच्छयाम्यहम् ॥ २५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘सुमित्रानन्दन! श्रीरघुनाथजी प्रजापालक हैं । आप उनसे कहिये । मैं उनकी आज्ञा प्राप्त किये बिना इस भवनमें प्रवेश करना नहीं चाहता’ ॥ २५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सुमित्रानन्दन! श्रीरघुनाथनु प्रजापालकनागिद्दानॆ. नीवु अवनल्लि हेळिरि. नानु अवन आज्ञॆ पडॆयदॆ ई भवनदल्लि प्रवेशिसलु बयसुवुदिल्ल.॥25॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

आनृशंस्यान्महाभागः प्रविवेश महाद्युतिः ।
नृपालयं प्रविश्याथ लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ॥ २६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

आनृशंस्यान्महाभागः प्रविवेश महाद्युतिः ।
नृपालयं प्रविश्याथ लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ॥ २६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

यह सुनकर महातेजस्वी महाभाग लक्ष्मणने दयावश राजभवनमें प्रवेश करके कहा— ॥ २६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इदन्नु केळि महातेजस्वी महाभाग लक्ष्मणनु दयावश राजभवनवन्नु प्रवेशिसि हेळिदनु.॥26॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

श्रूयतां मम विज्ञाप्यं कौसल्यानन्दवर्धन ।
यन्मयोक्तं महाबाहो तव शासनजं विभो ॥ २७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

श्रूयतां मम विज्ञाप्यं कौसल्यानन्दवर्धन ।
यन्मयोक्तं महाबाहो तव शासनजं विभो ॥ २७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘कौसल्याका आनन्द बढ़ानेवाले महाबाहु श्रीरघुनाथजी! मेरा यह निवेदन सुनिये । आपने जो आदेश दिया था, उसके अनुसार मैंने बाहर जाकर कार्यार्थीको पुकारा ॥ २७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

कौसल्यानन्दवर्दक महाबाहु श्रीरामा! नन्न निवेदनॆयन्नु आलिसिरि. निम्म आदेशदन्तॆ नानु हॊरगॆ होगि कार्यार्थिगळन्नु करॆदॆ.॥27॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

श्वा वै ते तिष्ठते द्वारि कार्यार्थी समुपागतः ।
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत् ।
सम्प्रवेशय वै क्षिप्रं कार्यार्थी योऽत्र तिष्ठति ॥ २८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

श्वा वै ते तिष्ठते द्वारि कार्यार्थी समुपागतः ।
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत् ।
सम्प्रवेशय वै क्षिप्रं कार्यार्थी योऽत्र तिष्ठति ॥ २८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘इस समय आपके द्वारपर एक कुत्ता खड़ा है, जो कार्यार्थी होकर आया है ।’ लक्ष्मणकी यह बात सुनकर श्रीरामने कहा—‘यहाँ जो भी कार्यार्थी होकर खड़ा है, उसे शीघ्र इस सभाके भीतर ले आओ’ ॥ २८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग निम्म द्वारदल्लि ऒन्दु नायि निन्तिदॆ, अदु कार्यार्थि यागि बन्दिदॆ. लक्ष्मणन मातन्नु केळि श्रीरामनु हेळिदनु - इल्लि कार्यार्थियागि यारे निन्तिद्दरॆ, अवरन्नु शीघ्रवागि भवनदॊळगॆ करॆदुकॊण्डु बा.॥28॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे प्रक्षिप्तः सर्गः ॥ १ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें प्रक्षिप्त सर्ग पूरा हुआ ॥ १ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

प्रक्षिप्त ऒन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु.