[अष्टात्रिंशः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- श्रीरामके द्वारा राजा जनक, युधाजित् , प्रतर्दन तथा अन्य नरेशोंकी विदाई
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमास्ते महाबाहुरहन्यहनि राघवः ।
प्रशासत् सर्वकार्याणि पौरजानपदेषु च ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमास्ते महाबाहुरहन्यहनि राघवः ।
प्रशासत् सर्वकार्याणि पौरजानपदेषु च ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
महाबाहु श्रीरघुनाथजी इसी प्रकार प्रतिदिन राजसभामें बैठकर पुरवासियों और जनपदवासियोंके सारे कार्योंकी देखभाल करते हुए शासनका कार्य चलाते थे ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाबाहु श्रीरघुनाथनु हीगॆ प्रतिदिनवू राजसभॆयल्लि पुरजनर मत्तु देशवासिगळ ऎल्ल कार्यगळन्नु परामर्शिसुत्ता राज्यशासन माडुत्तिद्दनु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः कतिपयाहःसु वैदेहं मिथिलाधिपम् ।
राघवः प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः कतिपयाहःसु वैदेहं मिथिलाधिपम् ।
राघवः प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर कुछ दिन बीतनेपर श्रीरामचन्द्रजीने मिथिलानरेश विदेहराज जनकजीसे हाथ जोड़कर यह बात कही— ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनन्तर कॆलवु दिन कळॆदाग श्रीरामन मिथिलेशराजा जनकनिगॆ कैमुगिदु हीगॆ हेळिदनु.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
भवान् हि गतिरव्यग्रा भवता पालिता वयम् ।
भवतस्तेजसोग्रेण रावणो निहतो मया ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
भवान् हि गतिरव्यग्रा भवता पालिता वयम् ।
भवतस्तेजसोग्रेण रावणो निहतो मया ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘महाराज! आप ही हमारे सुस्थिर आश्रय हैं । आपने सदा हमलोगोंका लालन-पालन किया है । आपके ही बढ़े हुए तेजसे मैंने रावणका वध किया है ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाराजरे! नीवु ननगॆ एकमात्र आश्रयरागिद्दीरि. नीवु सदा नम्म लालनॆ-पालनॆ माडिरुविरि. निम्म हॆच्चिद तेजदिन्दले नानु रावणनन्नु वधिसिदॆ.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
इक्ष्वाकूणां च सर्वेषां मैथिलानां च सर्वशः ।
अतुलाः प्रीतयो राजन् सम्बन्धकपुरोगमाः ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
इक्ष्वाकूणां च सर्वेषां मैथिलानां च सर्वशः ।
अतुलाः प्रीतयो राजन् सम्बन्धकपुरोगमाः ॥ ४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजन्! समस्त इक्ष्वाकुवंशी और मैथिल नरेशोंमें आपसके सम्बन्धके कारण सब प्रकारसे जो प्रेम बढ़ा है, उसकी कहीं तुलना नहीं है ॥ ४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजरे! समस्त इक्ष्वाकुवंशी मत्तु मैथिलराजर परस्पर सम्बन्धदिन्द ऎल्ल प्रकार दिन्द बॆळॆद प्रेमक्कॆ ऎणॆये इल्ल.॥4॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तद् भवान् स्वपुरं यातु रत्नान्यादाय पार्थिव ।
भरतश्च सहायार्थं पृष्ठतश्चानुयास्यति ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तद् भवान् स्वपुरं यातु रत्नान्यादाय पार्थिव ।
भरतश्च सहायार्थं पृष्ठतश्चानुयास्यति ॥ ५ ॥
तद्भवान्स्व्वपुरं यातु रत्नान्यादाय पार्थिव ।
भरतश्च सहायार्थे पृष्ठतश्चानुयास्यति ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘पृथ्वीनाथ! अब आप हमारे द्वारा भेंट किये गये ये रत्न लेकर अपनी राजधानीको पधारें । भरत (तथा उनके साथ-साथ शत्रुघ्न भी) आपकी सहायताके लिये आपके पीछे-पीछे जायँगे’ ॥ ५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
पार्थिवने! इन्नु नावु नीडिद उडुगॊरॆयागि अर्पिसिद मणि-रत्नादिगळन्नु स्वीकरिसि, निम्म राजधानिगॆ निम्म राजधानिगॆ प्रयाण बॆळॆसबहुदु. भरत-शत्रुघ्नरू निम्म सहायकरागि निम्मॊन्दिगॆ बरुवरु.॥5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तथेति ततः कृत्वा राघवं वाक्यमब्रवीत् ।
प्रीतोऽस्मि भवता राजन् दर्शनेन नयेन च ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तथेति ततः कृत्वा राघवं वाक्यमब्रवीत् ।
प्रीतोऽस्मि भवता राजन् दर्शनेन नयेन च ॥ ६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तब जनकजी ‘बहुत अच्छा’ कहकर श्रीरामचन्द्रजीसे बोले—‘राजन्! मैं आपके दर्शन तथा न्यायानुसार व्यवहारसे बहुत प्रसन्न हूँ ॥ ६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग जनकनु हागॆये आगलि ऎन्दु हेळि श्रीरामनल्लि हेळिदनु - राजा ! नानु निन्न दर्शन हागू न्याययुक्त व्यवहारदिन्द बहळ सन्तसगॊण्डिरुवॆ.॥6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यान्येतानि तु रत्नानि मदर्थं सञ्चितानि वै ।
दुहित्रे तान्यहं राजन् सर्वाण्येव ददामि वै ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यान्येतानि तु रत्नानि मदर्थं सञ्चितानि वै ।
दुहित्रे तान्यहं राजन् सर्वाण्येव ददामि वै ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘आपने मेरे लिये जो रत्न एकत्र किये हैं, वह सब मैं अपनी सीता आदि पुत्रियोंको देता हूँ’ ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नीनु ननगागि कॊट्टिरुव रत्नादिगळन्नु नानु निम्म सीतॆये आदि पुत्रियरिगॆ कॊडुवॆनु.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थं जनको हृष्टमानसः ।
प्रययौ मिथिलां श्रीमांस्तमनुज्ञाय राघवम् ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थं जनको हृष्टमानसः ।
प्रययौ मिथिलां श्रीमांस्तमनुज्ञाय राघवम् ॥ ८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
श्रीरामचन्द्रजीसे ऐसा कहकर श्रीमान् राजा जनक प्रसन्नचित्त हो श्रीरामकी अनुमति ले मिथिलापुरीको चल दिये ॥ ८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरामनल्लि हीगॆ हेळि श्रीमान् जनकनु आनन्ददिन्द अवन अनुमति पडॆदु मिथिलॆगॆ प्रयाण माडिदनु.॥8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः प्रयाते जनके केकयं मातुलं प्रभुम् ।
राघवः प्राञ्जलिर्भूत्वा विनयाद् वाक्यमब्रवीत् ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः प्रयाते जनके केकयं मातुलं प्रभुम् ।
राघवः प्राञ्जलिर्भूत्वा विनयाद् वाक्यमब्रवीत् ॥ ९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
जनकजीके चले जानेके पश्चात् श्रीरघुनाथजीने हाथ जोड़कर अपने मामा केकयनरेश युधाजित् से, जो बड़े सामर्थ्यशाली थे, विनयपूर्वक कहा— ॥ ९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
जनकनु तॆरळिद बळिक श्रीरघुनाथनु तन्न माव महासामर्थ्यशालि केकेय नरेश युधा जित्तुविनल्लि कैमुगिदु विनयदिन्द हेळिदनु.॥9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
इदं राज्यमहं चैव भरतश्च सलक्ष्मणः ।
आयत्तस्त्वं हि नो राजन् गतिश्च पुरुषर्षभ ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
इदं राज्यमहं चैव भरतश्च सलक्ष्मणः ।
आयत्तस्त्वं हि नो राजन् गतिश्च पुरुषर्षभ ॥ १० ॥
इदं राज्यमहं चैव भरतश्च सलक्षणः ।
आयत्तस्त्वं हि नो राजन्गतिश्च पुरुषर्षभ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजन्! पुरुषप्रवर! यह राज्य, मैं, भरत, लक्ष्मण और शत्रुघ्न—सब आपके अधीन हैं । आप ही हमारे आश्रय हैं ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजरे! पुरुषप्रवर! ई राज्य, नानु, भरत, लक्ष्मण, शत्रुघ्न ऎल्लरू निम्म अधीनरागिद्देवॆ. नीवे नम्म आश्रयनागिरुविरि.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
राजा हि वृद्धः सन्तापं त्वदर्थमुपयास्यति ।
तस्माद् गमनमद्यैव रोचते तव पार्थिव ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
राजा हि वृद्धः सन्तापं त्वदर्थमुपयास्यति ।
तस्माद् गमनमद्यैव रोचते तव पार्थिव ॥ ११ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘महाराज केकयराज वृद्ध हैं । वे आपके लिये बहुत चिन्तित होंगे । इसलिये पृथ्वीनाथ! आपका आज ही जाना मुझे अच्छा जान पड़ता है ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाराज केकेयनरेश वृद्धरागिद्दारॆ. अवरु निम्म कुरितु चिन्तितरागिरबहुदु. अदरिन्द पृथिविनाथने! नीवु इन्दे हॊरडुवुदु ननगॆ ऒळ्ळॆयदॆनिसुत्तदॆ.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
लक्ष्मणेनानुयात्रेण पृष्ठतोऽनुगमिष्यते ।
धनमादाय बहुलं रत्नानि विविधानि च ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
लक्ष्मणेनानुयात्रेण पृष्ठतोऽनुगमिष्यते ।
धनमादाय बहुलं रत्नानि विविधानि च ॥ १२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘आप बहुत-सा धन तथा नाना प्रकारके रत्न लेकर पधारें । मार्गमें सहायताके लिये लक्ष्मण आपके साथ जायँगे’ ॥ १२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
तावु हेरळ धन-रत्नादिगळन्नु तॆगॆदुकॊण्डु हॊरडिरि. मार्गदल्लि सहायक्कागि लक्ष्मणनु निम्म जॊतॆगॆ बरुवनु.॥12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
युधाजित् तु तथेत्याह गमनं प्रति राघव ।
रत्नानि च धनं चैव त्वय्येवाक्षय्यमस्त्विति ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
युधाजित् तु तथेत्याह गमनं प्रति राघव ।
रत्नानि च धनं चैव त्वय्येवाक्षय्यमस्त्विति ॥ १३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तब युधाजित् ने ‘तथास्तु’ कहकर श्रीरामचन्द्रजीकी बात मान ली और कहा—‘रघुनन्दन! ये रत्न और धन सब तुम्हारे ही पास अक्षयरूपसे रहें’ ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग युधाजित्तु ‘तथास्तु’ ऎन्दु हेळि रामचन्द्रन मातन्नु मन्निसि. रघुनन्दन! ई रत्न, धनवॆल्ल निन्न बळियल्ले अक्षयरूपवागि इरलि.॥13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रदक्षिणं च राजानं कृत्वा केकयवर्धनः ।
रामेण च कृतः पूर्वमभिवाद्य प्रदक्षिणम् ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रदक्षिणं च राजानं कृत्वा केकयवर्धनः ।
रामेण च कृतः पूर्वमभिवाद्य प्रदक्षिणम् ॥ १४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
फिर पहले श्रीरघुनाथजीने प्रणामपूर्वक अपने मामाकी परिक्रमा की, इसके बाद केकयकुलकी वृद्धि करनेवाले राजकुमार युधाजित् ने भी राजा श्रीरामकी प्रदक्षिणा की ॥ १४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मत्तॆ मॊदलिगॆ श्रीरघुनाथनु प्रेमदिन्द तन्न मावनिगॆ प्रदक्षिणॆ माडिदनु, बळिक केकॆय कुलवर्धन राजकुमार युधाजितू कूड श्रीरामन प्रदक्षिणॆ माडिदनु.॥14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
लक्ष्मणेन सहायेन प्रयातः केकयेश्वरः ।
हतेऽसुरे यथा वृत्रे विष्णुना सह वासवः ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
लक्ष्मणेन सहायेन प्रयातः केकयेश्वरः ।
हतेऽसुरे यथा वृत्रे विष्णुना सह वासवः ॥ १५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इसके बाद केकयराजने लक्ष्मणजीके साथ उसी तरह अपने देशको प्रस्थान किया, जैसे वृत्रासुरके मारे जानेपर इन्द्रने भगवान् विष्णुके साथ अमरावतीकी यात्रा की थी ॥ १५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक केकॆयराजनु लक्ष्मणनॊन्दिगॆ, वृत्रासुरनन्नु वधिसि इन्द्रनु भगवान् विष्णुविनॊन्दिगॆ अमरावतिय यात्रॆ माडिदन्तॆ, तन्न देशक्कॆ हॊरटनु.॥15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तं विसृज्य ततो रामो वयस्यमकुतोभयम् ।
प्रतर्दनं काशिपतिं परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तं विसृज्य ततो रामो वयस्यमकुतोभयम् ।
प्रतर्दनं काशिपतिं परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥ १६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
मामाको विदा करके रघुनाथजीने किसीसे भी भय न माननेवाले अपने मित्र काशिराज प्रतर्दनको हृदयसे लगाकर कहा— ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मावनन्नु बीळ्कॊट्टु श्रीरामनु यारिगू हॆदरदे इरुव तन्न मित्र काशीराज प्रतर्दननन्नु आलिङ्गिसिकॊण्डु हेळिदनु.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दर्शिता भवता प्रीतिर्दर्शितं सौहृदं परम् ।
उद्योगश्च त्वया राजन् भरतेन कृतः सह ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दर्शिता भवता प्रीतिर्दर्शितं सौहृदं परम् ।
उद्योगश्च त्वया राजन् भरतेन कृतः सह ॥ १७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजन्! आपने राज्याभिषेकके कार्यमें भरतके साथ पूरा उद्योग किया है और ऐसा करके अपने महान् प्रेम तथा परम सौहार्दका परिचय दिया है ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजा! नीवु पट्टाभिषेकद कार्यदल्लि भरतनॊन्दिगॆ पूर्ण सहकार कॊट्टिरुवि. हीगॆ माडि तम्मल्लिरुव महाप्रेम - सौहार्दद परिचय कॊट्टिरुवि.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तद् भवानद्य काशेय पुरीं वाराणसीं व्रज ।
रमणीयां त्वया गुप्तां सुप्राकारां सुतोरणाम् ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तद् भवानद्य काशेय पुरीं वाराणसीं व्रज ।
रमणीयां त्वया गुप्तां सुप्राकारां सुतोरणाम् ॥ १८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘काशिराज! अब आप सुन्दर परकोटों तथा मनोहर फाटकोंसे सुशोभित और अपने ही द्वारा सुरक्षित रमणीय पुरी वाराणसीको पधारिये’ ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
काशिराजने! ईग नीनु सुन्दर प्राकार हागू मनोहर द्वारगळिन्द सुशोभितवाद, निन्निन्दले रक्षितवाद रमणीय वाराणासी पुरिगॆ दयमाडिसिरि.॥18॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतावदुक्त्वा चोत्थाय काकुत्स्थः परमासनात् ।
पर्यष्वजत धर्मात्मा निरन्तरमुरोगतम् ॥ १९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतावदुक्त्वा चोत्थाय काकुत्स्थः परमासनात् ।
पर्यष्वजत धर्मात्मा निरन्तरमुरोगतम् ॥ १९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
ऐसा कहकर धर्मात्मा श्रीरामने पुनः अपने उत्तम आसनसे उठकर प्रतर्दनको छातीसे लगा उनका गाढ़ आलिङ्गन किया ॥ १९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ हेळि धर्मात्मा श्रीरामनु तन्न आसनदिन्द ऎद्दु प्रतर्दननन्नु पुनः गाढवागि आलिङ्गिसिकॊण्डनु.॥19॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
विसर्जयामास तदा कौसल्याप्रीतिवर्धनः ।
राघवेण कृतानुज्ञः काशेयो ह्यकुतोभयः ॥ २० ॥
वाराणसीं ययौ तूर्णां राघवेण विसर्जितः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
विसर्जयामास तदा कौसल्याप्रीतिवर्धनः ।
राघवेण कृतानुज्ञः काशेयो ह्यकुतोभयः ॥ २० ॥
वाराणसीं ययौ तूर्णां राघवेण विसर्जितः ।
विसर्जयामास तदा कौसल्याप्रीतिवर्धनः ।
राघवेण कृतानुज्ञः काशेयो ह्यकुतोभयः ॥
वाराणसीं ययौ तूर्णं राघवेण विसर्जितः ।
अनुवाद (हिन्दी)
इस प्रकार कौसल्याका आनन्द बढ़ानेवाले श्रीरामने उस समय काशिराजको विदा किया । श्रीरघुनाथजीकी अनुमति पाकर उनसे विदा ले निर्भय काशिराज तत्काल वाराणसीपुरीकी ओर चल दिये ॥ २० १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ कौसल्यानन्दवर्धन श्रीरामनु आग काशीराजनन्नु बीळ्कॊट्टनु. श्रीरघुनाथन अनुमति पडॆदु निर्भय नाद काशिराजनु कूडले वारणासिगॆ तॆरळिदनु.॥20½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
विसृज्य तं काशिपतिं त्रिशतं पृथिवीपतीन् ॥ २१ ॥
प्रहसन् राघवो वाक्यमुवाच मधुराक्षरम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
विसृज्य तं काशिपतिं त्रिशतं पृथिवीपतीन् ॥ २१ ॥
प्रहसन् राघवो वाक्यमुवाच मधुराक्षरम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
काशिराजको विदा करके श्रीरघुनाथजी हँसते हुए अन्य तीन सौ भूपालोंसे मधुर वाणीमें बोले— ॥ २१ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
काशिराजनन्नु कळिसिकॊट्टु श्रीरघुनाथनु नगुत्ता इतर मुन्नूरु राजरल्लि मधुरवागि नुडिदनु.॥21½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
भवतां प्रीतिरव्यग्रा तेजसा परिरक्षिता ॥ २२ ॥
धर्मश्च नियतो नित्यं सत्यं च भवतां सदा ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
भवतां प्रीतिरव्यग्रा तेजसा परिरक्षिता ॥ २२ ॥
धर्मश्च नियतो नित्यं सत्यं च भवतां सदा ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘मेरे ऊपर आपलोगोंका अविचल प्रेम है, जिसकी रक्षा आपने अपने ही तेजसे की है । आपलोगोंमें सत्य और धर्म नियतरूपसे नित्य-निरन्तर निवास करते हैं ॥ २२ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नन्न मेलॆ निम्म प्रीतियु अविचलवागिदॆ. निम्म तेजस्सिनिन्दले अदु रक्षिसल्पट्टिदॆ. धर्म मत्तु सत्यगळु निम्मल्लि नित्यनिरन्तरवागि वासमाडिकॊण्डिवॆ.॥22½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
युष्माकं चानुभावेन तेजसा च महात्मनाम् ॥ २३ ॥
हतो दुरात्मा दुर्बुद्धी रावणो राक्षसाधमः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
युष्माकं चानुभावेन तेजसा च महात्मनाम् ॥ २३ ॥
हतो दुरात्मा दुर्बुद्धी रावणो राक्षसाधमः ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘आप महापुरुषोंके प्रभाव और तेजसे ही मेरे द्वारा दुर्बुद्धि दुरात्मा राक्षसाधम रावण मारा गया है ॥ २३ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
निम्मन्तह महा पुरुषर प्रभाव, तेजदिन्दले, दुर्बुद्धि, दुरात्मा राक्षसाधम रावणनन्नु नानु वधिसुवन्तायितु.॥23½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
हेतुमात्रमहं तत्र भवतां तेजसा हतः ॥ २४ ॥
रावणः सगणो युद्धे सपुत्रामात्यबान्धवः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
हेतुमात्रमहं तत्र भवतां तेजसा हतः ॥ २४ ॥
रावणः सगणो युद्धे सपुत्रामात्यबान्धवः ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘मैं तो उसके वधमें निमित्तमात्र बना हूँ । वास्तवमें तो आपलोगोंके तेजसे ही पुत्र, मन्त्री, बन्धु-बान्धव तथा सेवकगणोंके सहित रावण युद्धमें मारा गया है ॥ २४ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नानादरो अवन वधॆयल्लि निमित्तमात्रनागिद्देनॆ. निजवागि निम्म तेजदिन्दले मन्त्रि, पुत्र, बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ रावणनु युद्धदल्लि मडिदनु.॥24½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
भवन्तश्च समानीता भरतेन महात्मना ॥ २५ ॥
श्रुत्वा जनकराजस्य काननात् तनयां हृताम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
भवन्तश्च समानीता भरतेन महात्मना ॥ २५ ॥
श्रुत्वा जनकराजस्य काननात् तनयां हृताम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘वनसे जनकराजनन्दिनी सीताके अपहरणका समाचार सुनकर महात्मा भरतने आपलोगोंको यहाँ बुलाया था ॥ २५ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
काडिनल्लि जनकनन्दिनी सीतॆय अपहरणद समाचार केळि महात्मा भरतनु निम्मन्नु इल्लिगॆ करॆसिद्दनु.॥25½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
उद्युक्तानां च सर्वेषां पार्थिवानां महात्मनाम् ॥ २६ ॥
कालोऽप्यतीतः सुमहान् गमनं रोचयाम्यतः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
उद्युक्तानां च सर्वेषां पार्थिवानां महात्मनाम् ॥ २६ ॥
कालोऽप्यतीतः सुमहान् गमनं रोचयाम्यतः ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘आप सभी महामना भूपाल राक्षसोंपर आक्रमण करनेके लिये उद्योगशील थे । तबसे आजतक यहाँ आपलोगोंका बहुत समय व्यतीत हो गया है । अतः अब मुझे आपलोगोंका अपने नगरको लौट जाना ही उचित जान पड़ता है’ ॥ २६ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महामना भूपालराद नीवॆल्लरू राक्षसर मेलॆ आक्रमण माडलु सिद्धरागिद्दिरि. अन्दिनिन्द इन्दिनवरॆगॆ निम्म बहळ समय कळॆदुहोगिदॆ. आद्दरिन्द ईग नीवु तम्म नगरगळिगॆ मरळि होगुवुदु उचितवॆन्दु ननगॆ तोरुत्तदॆ.॥26½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रत्यूचुस्तं च राजानो हर्षेण महता वृताः ॥ २७ ॥
दिष्ट्या त्वं विजयी राम स्वराज्येऽपि प्रतिष्ठितः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रत्यूचुस्तं च राजानो हर्षेण महता वृताः ॥ २७ ॥
दिष्ट्या त्वं विजयी राम स्वराज्येऽपि प्रतिष्ठितः ।
अनुवाद (हिन्दी)
इसपर राजाओंने अत्यन्त हर्षसे भरकर कहा—‘श्रीराम! आप विजयी हुए और अपने राज्यपर भी प्रतिष्ठित हो गये, यह बड़े सौभाग्यकी बात है ॥ २७ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग राजरु अत्यन्त हर्षगॊण्डु श्रीरामा! नीनु विजयियागि, तन्न राज्यदल्लि प्रतिष्ठितवादुदु दॊड्ड सौभाग्यद मातागिदॆ ऎन्दु हेळिदरु.॥27½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दिष्ट्या प्रत्याहृता सीता दिष्ट्या शत्रुः पराजितः ॥ २८ ॥
एष नः परमः काम एषा नः प्रीतिरुत्तमा ।
यत् त्वां विजयिनं राम पश्यामो हतशात्रवम् ॥ २९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दिष्ट्या प्रत्याहृता सीता दिष्ट्या शत्रुः पराजितः ॥ २८ ॥
एष नः परमः काम एषा नः प्रीतिरुत्तमा ।
यत् त्वां विजयिनं राम पश्यामो हतशात्रवम् ॥ २९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘हमारे सौभाग्यसे ही आप सीताको लौटा लाये और उस प्रबल शत्रुको परास्त कर दिया । श्रीराम! यही हमारा सबसे बड़ा मनोरथ है और यही हमारे लिये सबसे बढ़कर प्रसन्नताकी बात है कि आज हमलोग आपको विजयी देख रहे हैं तथा आपकी शत्रुमण्डली मारी जा चुकी है ॥ २८-२९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नम्म सौभाग्यदिन्दले नीनु सीतॆयन्नु मरळि तन्दु, आ प्रबलशत्रुवन्नु सोलिसिदॆ. श्रीरामा! इदे नम्म दॊड्ड मनोरथवागिदॆ हागू इदे नमगॆ ऎल्लक्किन्त मिगिलाद सन्तोषद मातागिदॆ. इन्दु नावु विजयियाद निन्नन्नु नोडुत्तिद्देवॆ हागू निन्न शत्रुगळॆल्ल कॊल्लल्पट्टिरुवरु.॥28-29॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतत् त्वय्युपपन्नं च यदस्मांस्त्वं प्रशंससे ।
प्रशंसार्ह न जानीमः प्रशंसां वक्तुमीदृशीम् ॥ ३० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतत् त्वय्युपपन्नं च यदस्मांस्त्वं प्रशंससे ।
प्रशंसार्ह न जानीमः प्रशंसां वक्तुमीदृशीम् ॥ ३० ॥
एतत्त्वय्युपपन्नं च यदस्मांस्त्वं प्रशंससे ।
प्रशंसार्ह न जानीमः प्रशंसां वक्तुमादृशीम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘प्रशंसनीय श्रीराम! आप जो हमलोगोंकी प्रशंसा कर रहे हैं, यह आपहीके योग्य है । हम ऐसी प्रशंसा करनेकी कला नहीं जानते हैं ॥ ३० ॥
अनुवाद (कन्नड)
प्रशंसनीय श्रीरामा! नीनु नम्मन्नु प्रशंसिसुत्तिरुवॆ, इदु निनगॆ योग्यवे आगिदॆ. हीगॆ प्रशंसॆ माडुव कलॆयन्नु नावु तिळियॆवु.॥30॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
आपृच्छामो गमिष्यामो हृदिस्थो नः सदा भवान् ।
वर्तामहे महाबाहो प्रीत्यात्र महता वृताः ॥ ३१ ॥
भवेच्च ते महाराज प्रीतिरस्मासु नित्यदा ।
बाढमित्येव राजानो हर्षेण परमान्विताः ॥ ३२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
आपृच्छामो गमिष्यामो हृदिस्थो नः सदा भवान् ।
वर्तामहे महाबाहो प्रीत्यात्र महता वृताः ॥ ३१ ॥
भवेच्च ते महाराज प्रीतिरस्मासु नित्यदा ।
बाढमित्येव राजानो हर्षेण परमान्विताः ॥ ३२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘अब हम आज्ञा चाहते हैं । अपनी पुरीको जायँगे । जिस प्रकार आप सदा हमारे हृदयमें विराजमान रहते हैं, उसी प्रकार हे महाबाहो! जिसमें हमलोग आपके प्रति प्रेमसे युक्त रहकर आपके हृदयमें बसे रहें, ऐसी प्रीति आपकी हमपर सदा बनी रहनी चाहिये ।’ तब श्रीरघुनाथजीने हर्षसे भरे हुए उन राजाओंसे कहा—‘अवश्य ऐसा ही होगा’ ॥ ३१-३२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हे महाबाहो! ईग नावु नम्म पुरगळिगॆ होगलु अप्पणॆ बयसुत्तेवॆ. नीनु सदा नम्म हृदयगळल्लि विराजमानरागिद्दियो हागॆये नम्मन्नु प्रेमदिन्द हृदयदल्लि इरिसिको. आग रघुनाथनु हर्षगॊण्डु राजरल्लि ‘खण्डितवागि हागे आगलि’ ऎन्दु हेळिदनु.॥31-32॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे राघवं गमनोत्सुकाः ।
पूजितास्ते च रामेण जग्मुर्देशान् स्वकान् स्वकान् ॥ ३३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे राघवं गमनोत्सुकाः ।
पूजितास्ते च रामेण जग्मुर्देशान् स्वकान् स्वकान् ॥ ३३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तत्पश्चात् जानेके लिये उत्सुक हो सबने हाथ जोड़कर श्रीरघुनाथजीसे कहा—‘भगवन्! अब हम जा रहे हैं ।’ इस तरह श्रीरामसे सम्मानित हो वे सब राजा अपने-अपने देशको चले गये ॥ ३३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनन्तर ऊरिगॆ होगलु उत्सुकराद राजरॆल्लरू कैमुगिदुकॊण्डु श्रीरामनल्लि हेळिदरु - भगवन्ता! ईग नावु होगुत्तिद्देवॆ. हीगॆ श्रीरामनिन्द सम्मति पडॆदु अवरॆल्लरू तम्म-तम्म देशगळिगॆ तॆरळिदरु.॥33॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे अष्टात्रिंशः सर्गः ॥ ३८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें अड़तीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३८ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि मूवत्तॆण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥38॥