०३७ सभा-प्रवेशः

[सप्तत्रिंशः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. श्रीरामका सभासदोंके साथ राजसभामें बैठना
विश्वास-प्रस्तुतिः

अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे धर्मेण विदितात्मनि ।
व्यतीता या निशा पूर्वा पौराणां हर्षवर्धिनी ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे धर्मेण विदितात्मनि ।
व्यतीता या निशा पूर्वा पौराणां हर्षवर्धिनी ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

ककुत्स्थकुलभूषण आत्मज्ञानी श्रीरामचन्द्रजीका धर्मपूर्वक राज्याभिषेक हो जानेपर पुरवासियोंका हर्ष बढ़ानेवाली उनकी पहली रात्रि व्यतीत हुई ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

काकुत्स्थकुलभूषण आत्मज्ञानी श्रीरामचन्द्रनु विधिवत्तागि पट्टाभिषिक्तनाद बळिक पौरर हर्षवन्नु हॆच्चिसिद मॊदलनॆय रात्रियु कळॆयितु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्यां रजन्यां व्युष्टायां प्रातर्नृपतिबोधकाः ।
वन्दिनः समुपातिष्ठन् सौम्या नृपतिवेश्मनि ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तस्यां रजन्यां व्युष्टायां प्रातर्नृपतिबोधकाः ।
वन्दिनः समुपातिष्ठन् सौम्या नृपतिवेश्मनि ॥ २ ॥


तस्यां रजन्यां व्यष्टायां प्रातर्नृपतिबोधकाः ।
वन्दिनः समुपातिष्ठन्सौम्या नृपतिवेश्मनि ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वह रात बीतनेपर जब सबेरा हुआ, तब प्रातःकाल महाराज श्रीरामको जगानेवाले सौम्य वन्दीजन राजमहलमें उपस्थित हुए ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

रात्रॆ कळॆदु बॆळगादाग प्रातःकाल महाराजा श्रीरामनन्नु ऎब्बिसुव सौम्यवन्दी जनरु अरमनॆगॆ बन्दरु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ते रक्तकण्ठिनः सर्वे किन्नरा इव शिक्षिताः ।
तुष्टुवुर्नृपतिं वीरं यथावत् सम्प्रहर्षिणः ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ते रक्तकण्ठिनः सर्वे किन्नरा इव शिक्षिताः ।
तुष्टुवुर्नृपतिं वीरं यथावत् सम्प्रहर्षिणः ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उनके कण्ठ बड़े मधुर थे । वे संगीतकी कलामें किन्नरोंके समान सुशिक्षित थे । उन्होंने बड़े हर्षमें भरकर यथावत्-रूपसे वीर नरेश श्रीरघुनाथजीका स्तवन आरम्भ किया ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवर कण्ठ मधुरवागिद्दु, सङ्गीत कलॆयल्लि किन्नररन्तॆ शिक्षितरागिद्दरु. अवरु बहळ हर्षदिन्द यथावत्तागि वीर नरेश श्रीरघुनाथनन्नु स्तुतिसलु प्रारम्भिसिदरु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

वीर सौम्य प्रबुध्यस्व कौसल्याप्रीतिवर्धन ।
जगद्धि सर्वं स्वपिति त्वयि सुप्ते नराधिप ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

वीर सौम्य प्रबुध्यस्व कौसल्याप्रीतिवर्धन ।
जगद्धि सर्वं स्वपिति त्वयि सुप्ते नराधिप ॥ ४ ॥


वीर सौम्य प्रबुध्यस्य कौसल्याप्रीतिवर्धन ।
जगद्धि सर्वं स्वपिति त्वयि सुप्ते नराधिप ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘श्रीकौसल्याजीका आनन्द बढ़ानेवाले सौम्य-स्वरूप वीर श्रीरघुवीर! आप जागिये । महाराज! आपके सोये रहनेपर तो सारा जगत् ही सोया रहेगा (ब्राह्ममुहूर्तमें उठकर धर्मानुष्ठानमें नहीं लग सकेगा) ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

कौसल्या नन्दवर्धन सौम्यरूप वीर रघुवीरने! एळय्य, महाराज एळि. नीवु मलगिद्दरॆ इडी जगत्तु मलगिद्दीतु. (ब्राह्ममुहूर्तदल्लि ऎद्दु धर्मानुष्ठान माडलाररु..॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

विक्रमस्ते यथा विष्णो रूपं चैवाश्विनोरिव ।
बुद‍्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यः प्रजापतिसमो ह्यसि ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

विक्रमस्ते यथा विष्णो रूपं चैवाश्विनोरिव ।
बुद‍्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यः प्रजापतिसमो ह्यसि ॥ ५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘आपका पराक्रम भगवान् विष्णुके समान तथा रूप अश्विनीकुमारोंके समान है । बुद्धिमें आप बृहस्पतिके तुल्य हैं और प्रजापालनमें साक्षात् प्रजापतिके सदृश हैं ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

निम्म पराक्रम विष्णुविनन्तॆ इद्दु, रूपवु अश्विनीकुमाररन्तॆ इदॆ. बुद्धियल्लि नीवु बृहस्पतिगॆ तुल्यरागिद्दीरि. प्रजापालनॆयल्लि साक्षात् प्रजापतियन्तॆ इरुविरि.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

क्षमा ते पृथिवीतुल्या तेजसा भास्करोपमः ।
वेगस्ते वायुना तुल्यो गाम्भीर्यमुदधेरिव ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

क्षमा ते पृथिवीतुल्या तेजसा भास्करोपमः ।
वेगस्ते वायुना तुल्यो गाम्भीर्यमुदधेरिव ॥ ६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘आपकी क्षमा पृथ्वीके समान और तेज भगवान् भास्करके समान है । वेग वायुके तुल्य और गम्भीरता समुद्रके सदृश है ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

निम्म क्षमॆ पृथिवियन्तॆ इदॆ, तेज भगवान् भास्करनन्तॆ इदॆ. वेगवायुविनन्तॆ इद्दु, गम्भीरतॆयल्लि समुद्रदन्तॆ इरुवॆ.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अप्रकम्प्यो यथा स्थाणुश्चन्द्रे सौम्यत्वमीदृशम् ।
नेदृशाः पार्थिवाः पूर्वं भवितारो नराधिप ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अप्रकम्प्यो यथा स्थाणुश्चन्द्रे सौम्यत्वमीदृशम् ।
नेदृशाः पार्थिवाः पूर्वं भवितारो नराधिप ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘नरेश्वर! आप भगवान् शङ्करके समान युद्धमें अविचल हैं । आपकी-सी सौम्यता चन्द्रमामें ही पायी जाती है । आपके समान राजा न पहले थे और न भविष्यमें होंगे ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नरेश्वरने! नीवु भगवान् शङ्करनन्तॆ युद्धदल्लि अविचलरागिरुविरि. निम्मल्लिरुव सौम्यतॆयु चन्द्रनल्ले सिगुवुदु. निम्मन्तह राजनु न भूतो न भविष्यति.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथा त्वमसि दुर्धर्षो धर्मनित्यः प्रजाहितः ।
न त्वां जहाति कीर्तिश्च लक्ष्मीश्च पुरुषर्षभ ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यथा त्वमसि दुर्धर्षो धर्मनित्यः प्रजाहितः ।
न त्वां जहाति कीर्तिश्च लक्ष्मीश्च पुरुषर्षभ ॥ ८ ॥


यथा त्वमसि दुर्धषो धर्मनित्यः प्रजाहितः ।
न त्वां जहाति कीर्तिश्च लक्ष्मीश्च पुरुषर्षभ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘पुरुषोत्तम! आपको परास्त करना कठिन ही नहीं, असम्भव है । आप सदा धर्ममें संलग्न रहते हुए प्रजाके हित-साधनमें तत्पर रहते हैं, अतः कीर्ति और लक्ष्मी आपको कभी नहीं छोड़ती हैं ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पुरुषोत्तमने! निम्मन्नु सोलिसुवुदु असम्भववे आगिदॆ. नीवु सदा धर्मदल्ले संलग्नरागिद्दु, प्रजॆगळ हितदल्लि तत्पर नागिरुविरि. अदरिन्द कीर्ति मत्तु लक्ष्मी निम्मन्नु ऎन्दू बिट्टिल्ल.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

श्रीश्च धर्मश्च काकुत्स्थ त्वयि नित्यं प्रतिष्ठितौ ।
एताश्चान्याश्च मधुरा वन्दिभिः परिकीर्तिताः ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

श्रीश्च धर्मश्च काकुत्स्थ त्वयि नित्यं प्रतिष्ठितौ ।
एताश्चान्याश्च मधुरा वन्दिभिः परिकीर्तिताः ॥ ९ ॥


श्रीश्च धर्मश्च काकुत्स्थ त्वयि नित्यं प्रतिष्ठितौ ।
एताश्चान्याश्च मधुरा वन्दिभिः परिकीर्तताः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘ककुत्स्थकुलनन्दन! ऐश्वर्य और धर्म आपमें नित्य प्रतिष्ठित हैं ।’ वन्दीजनोंने ये तथा और भी बहुत-सी सुमधुर स्तुतियाँ सुनायीं ॥ ९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ककुत्स्थकुलनन्दन! ऐश्वर्य मत्तु धर्म निम्मल्लि नित्य प्रतिष्ठितवागिवॆ. वन्दीजनरु हीगॆ इन्नू अनेक स्तुतिगळन्नु हाडिदरु.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सूताश्च संस्तवैर्दिव्यैर्बोधयन्ति स्म राघवम् ।
स्तुतिभिः स्तूयमानाभिः प्रत्यबुध्यत राघवः ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सूताश्च संस्तवैर्दिव्यैर्बोधयन्ति स्म राघवम् ।
स्तुतिभिः स्तूयमानाभिः प्रत्यबुध्यत राघवः ॥ १० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

सूत भी दिव्य स्तुतियोंद्वारा श्रीरघुनाथजीको जगाते रहे । इस प्रकार सुनायी जाती हुई स्तुतियोंके द्वारा भगवान् श्रीराम जागे ॥ १० ॥

अनुवाद (कन्नड)

सूतरू कूड दिव्यस्तुतिगळिन्द श्रीरघुनाथनन्नु ऎब्बिसुत्तिद्दरु. हीगॆ केळिद स्तुतिगळिन्द भगवान् श्रीरामनु ऎच्चरगॊण्डनु.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स तद्विहाय शयनं पाण्डुराच्छादनास्तृतम् ।
उत्तस्थौ नागशयनाद्धरिर्नारायणो यथा ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स तद्विहाय शयनं पाण्डुराच्छादनास्तृतम् ।
उत्तस्थौ नागशयनाद्धरिर्नारायणो यथा ॥ ११ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

जैसे पापहारी भगवान् नारायण सर्पशय्यासे उठते हैं, उसी प्रकार वे भी श्वेत बिछौनोंसे ढकी हुई शय्याको छोड़कर उठ बैठे ॥ ११ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पापहारि भगवान् नारायणनु सर्पशय्यॆयिन्द एळुवन्तॆये रामनू बिळिय मेलुहासिनिन्द मुच्चिद्द शय्यॆयन्नु बिट्टु ऎद्दु कुळितनु.॥11॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तमुत्थितं महात्मानं प्रह्वाः प्राञ्जलयो नराः ।
सलिलं भाजनैः शुभ्रैरुपतस्थुः सहस्रशः ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तमुत्थितं महात्मानं प्रह्वाः प्राञ्जलयो नराः ।
सलिलं भाजनैः शुभ्रैरुपतस्थुः सहस्रशः ॥ १२ ॥


तमुत्थितं महात्मानं प्रह्वाः प्राञ्जलयो नराः ।
सलीलं भाजनैः शुभ्रैरुपतस्थुः सहस्रशः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

महाराजके शय्यासे उठते ही सहस्रों सेवक विनयपूर्वक हाथ जोड़ उज्ज्वल पात्रोंमें जल लिये उनकी सेवामें उपस्थित हुए ॥ १२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाराजरु शय्यॆयिन्द एळुत्तले साविरारु सेवकरु विनयपूर्वक कैमुगिदुकॊण्डु उज्वल पात्रॆगळल्लि नीरु हिडिदुकॊण्डु अवन सेवॆयल्लि उपस्थितरादरु.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

कृतोदकः शुचिर्भूत्वा काले हुतहुताशनः ।
देवागारं जगामाशु पुण्यमिक्ष्वाकुसेवितम् ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

कृतोदकः शुचिर्भूत्वा काले हुतहुताशनः ।
देवागारं जगामाशु पुण्यमिक्ष्वाकुसेवितम् ॥ १३ ॥


कृतोदकः शुचिर्भूत्वा काले हुतहुताशनः ।
देवागारं जगामातु पुण्यमिक्ष्वाकुसेवितम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

स्नान आदि करके शुद्ध हो उन्होंने समयपर अग्निमें आहुति दी और शीघ्र ही इक्ष्वाकुवंशियोंद्वारा सेवित पवित्र देवमन्दिरमें वे पधारे ॥ १३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

स्नानादिगळन्नु मुगिसि शुद्धनागि अवनु सरियाद समयक्कॆ अग्नियल्लि आहुति कॊट्टु, बेगने इक्ष्वाकु वंशीयरिन्द सेवित पवित्र देवमन्दिरक्कॆ आगमिसिदनु.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्र देवान् पितॄन् विप्रानर्चयित्वा यथाविधि ।
बाह्यकक्षान्तरं रामो निर्जगाम जनैर्वृतः ॥ १४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तत्र देवान् पितॄन् विप्रानर्चयित्वा यथाविधि ।
बाह्यकक्षान्तरं रामो निर्जगाम जनैर्वृतः ॥ १४ ॥


तत्र देवान्पितृन्विप्रानर्चयित्वा यथाविधि ।
बाह्यकक्ष्यान्तरं रामो निर्जगाम जनैर्वृतः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वहाँ देवताओं, पितरों और ब्राह्मणोंका विधिवत् पूजन करके वे अनेक कर्मचारियोंके साथ बाहरकी ड्योढ़ीमें आये ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लि देवतॆगळन्नु, पितृगळन्नु, ब्राह्मणरन्नु विधिवत्तागि पूजिसि अवनु अनेक कर्मचारिगळॊन्दिगॆ हॊरगिन कक्षॆगॆ बन्दनु.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

उपतस्थुर्महात्मानो मन्त्रिणः सपुरोहिताः ।
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे दीप्यमाना इवाग्नयः ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

उपतस्थुर्महात्मानो मन्त्रिणः सपुरोहिताः ।
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे दीप्यमाना इवाग्नयः ॥ १५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इसी समय प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी वसिष्ठ आदि सभी महात्मा मन्त्री और पुरोहित वहाँ उपस्थित हुए ॥ १५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग प्रज्वलित अग्नियन्तॆ तेजस्वी वसिष्ठादि ऎल्ल महात्मा मन्त्रिगळु मत्तु पुरोहितरु अल्लि उपस्थितरादरु.॥15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

क्षत्रियाश्च महात्मानो नानाजनपदेश्वराः ।
रामस्योपाविशन् पार्श्वे शक्रस्येव यथामराः ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

क्षत्रियाश्च महात्मानो नानाजनपदेश्वराः ।
रामस्योपाविशन् पार्श्वे शक्रस्येव यथामराः ॥ १६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तत्पश्चात् अनेकानेक जनपदोंके स्वामी महामनस्वी क्षत्रिय श्रीरामचन्द्रजीके पास उसी तरह आकर बैठे, जैसे इन्द्रके समीप देवतालोग आकर बैठा करते हैं ॥ १६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनन्तर अनेकानेक जन पदगळ ऒडॆयरु, महामनस्वी क्षत्रियरु, श्रीरामन बळिगॆ बन्दु इन्द्रन बळि देवतॆगळु बन्दु कुळितुकॊळ्ळुवन्तॆ कुळितरु.॥16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

भरतो लक्ष्मणश्चात्र शत्रुघ्नश्च महायशाः ।
उपासाञ्चक्रिरे हृष्टा वेदास्त्रय इवाध्वरम् ॥ १७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

भरतो लक्ष्मणश्चात्र शत्रुघ्नश्च महायशाः ।
उपासाञ्चक्रिरे हृष्टा वेदास्त्रय इवाध्वरम् ॥ १७ ॥


भरतो लक्ष्मणश्चात्र शत्रुघ्नश्च महायशाः ।
उपासाञ्चक्रीरे हृष्टा वेदास्त्रय इवाध्वरम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

महायशस्वी भरत, लक्ष्मण और शत्रुघ्न—ये तीनों भाई बड़े हर्षके साथ उसी तरह भगवान् श्रीरामकी सेवामें उपस्थित रहते थे, जैसे तीनों वेद यज्ञकी ॥ १७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महा यशस्वी भरत, लक्ष्मण, शत्रुघ्न मूवरू सहोदररू बहळ हर्षदिन्द मूरु वेदगळु यज्ञद बळि इरुवन्तॆ श्रीरामन सेवॆयल्लि उपस्थितरादरु.॥17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

याताः प्राञ्जलयो भूत्वा किङ्करा मुदिताननाः ।
मुदिता नाम पार्श्वस्था बहवः समुपाविशन् ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

याताः प्राञ्जलयो भूत्वा किङ्करा मुदिताननाः ।
मुदिता नाम पार्श्वस्था बहवः समुपाविशन् ॥ १८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इसी समय मुदित नामसे प्रसिद्ध बहुत-से सेवक भी, जिनके मुखपर प्रसन्नता खेलती रहती थी, हाथ जोड़े सभाभवनमें आये और श्रीरघुनाथजीके पास बैठ गये ॥ १८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आगले मुदितरॆम्ब प्रसिद्ध प्रसन्नमुखवुळ्ळ अनेक सेवकरु कैमुगिदुकॊण्डु सभाभवनक्कॆ बन्दरु हागू श्रीरघुनाथन बळियल्लि कुळितरु.॥18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

वानराश्च महावीर्या विंशतिः कामरूपिणः ।
सुग्रीवप्रमुखा राममुपासन्ते महौजसः ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

वानराश्च महावीर्या विंशतिः कामरूपिणः ।
सुग्रीवप्रमुखा राममुपासन्ते महौजसः ॥ १९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

फिर महापराक्रमी महातेजस्वी तथा इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले सुग्रीव आदि बीस* वानर भगवान् श्रीरामके समीप आकर बैठे ॥ १९ ॥

\* सुग्रीव, अङ्गद, हनुमान्, जाम्बवान्, सुषेण, तार, नील, नल, मैन्द, द्विविद, कुमुद, शरभ, शतबलि, गन्धमादन, गज, गवाक्ष, गवय, धूम्र, रम्भ तथा ज्योतिमुख—ये प्रधान-प्रधान वानर-वीर बीसकी संख्यामें उपस्थित थे ।

अनुवाद (कन्नड)

मत्तॆ महापराक्रमि, महातेजस्वी हागू कामरूपिगळाद सुग्रीवादि इप्पत्तु1 वानररु भगवान् श्रीरामन समीप बन्दु मण्डिसिदरु.॥19॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

विभीषणश्च रक्षोभिश्चतुर्भिः परिवारितः ।
उपासते महात्मानं धनेशमिव गुह्यकः ॥ २० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

विभीषणश्च रक्षोभिश्चतुर्भिः परिवारितः ।
उपासते महात्मानं धनेशमिव गुह्यकः ॥ २० ॥


विभीषणश्च रक्षतोभिश्चतुर्भिः परिवारितः ।
उपासते महात्मानं धनेशमिव गुह्यकाः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

अपने चार राक्षस मन्त्रियोंसे घिरे हुए विभीषण भी उसी प्रकार महात्मा श्रीरामकी सेवामें उपस्थित हुए, जैसे गुह्यकगण धनपति कुबेरकी सेवामें उपस्थित होते हैं ॥ २० ॥

अनुवाद (कन्नड)

तन्न नाल्वरु मन्त्रिगळॊन्दिगॆ विभीषणनू कूड, गुह्यकरु धनपति कुबेरन सेवॆयल्लि उपस्थितरादन्तॆये महात्मा श्रीरामन सेवॆयल्लि उपस्थितरादरु.॥20॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा निगमवृद्धाश्च कुलीना ये च मानवाः ।
शिरसा वन्द्य राजानमुपासन्ते विचक्षणाः ॥ २१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तथा निगमवृद्धाश्च कुलीना ये च मानवाः ।
शिरसा वन्द्य राजानमुपासन्ते विचक्षणाः ॥ २१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

जो लोग शास्त्रज्ञानमें बढ़े-चढ़े और कुलीन थे, वे चतुर मनुष्य भी महाराजको मस्तक झुकाकर प्रणाम करके वहाँ बैठ गये ॥ २१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

शास्त्रज्ञानदल्लि पारङ्गतराद, कुलीनराद, चतुर मनुष्यरू कूड महाराजनिगॆ तलॆबागि प्रणाम माडि अल्लि बन्दु कुळितु कॊण्डरु.॥21॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तथा परिवृतो राजा श्रीमद्भिर्ऋषिभिर्वरैः ।
राजभिश्च महावीर्यैर्वानरैश्च सराक्षसैः ॥ २२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तथा परिवृतो राजा श्रीमद्भिर्ऋषिभिर्वरैः ।
राजभिश्च महावीर्यैर्वानरैश्च सराक्षसैः ॥ २२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इस प्रकार बहुत-से श्रेष्ठ एवं तेजस्वी महर्षि, महापराक्रमी राजा, वानर और राक्षसोंसे घिरे राजसभामें बैठे हुए श्रीरघुनाथजी बड़ी शोभा पा रहे थे ॥ २२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ बहळ श्रेष्ठ हागू तेजस्वी महर्षिगळु, महापराक्रमि राजरु, वानररु मत्तु राक्षसरिन्द परिवृतनागि राजसभॆयल्लि कुळितिरुव श्रीरामनु बहळ शोभिसुत्तिद्दनु.॥22॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथा देवेश्वरो नित्यमृषिभिः समुपास्यते ।
अधिकस्तेन रूपेण सहस्राक्षाद् विरोचते ॥ २३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यथा देवेश्वरो नित्यमृषिभिः समुपास्यते ।
अधिकस्तेन रूपेण सहस्राक्षाद् विरोचते ॥ २३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

जैसे देवराज इन्द्र सदा ऋषियोंसे सेवित होते हैं, उसी तरह महर्षि-मण्डलीसे घिरे हुए श्रीरामचन्द्रजी उस समय सहस्रलोचन इन्द्रसे भी अधिक शोभा पा रहे थे ॥ २३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

देवेन्द्रनु सदा ऋषिगळिन्द सेवितनादन्तॆये महर्षिगळिन्द सुत्तुवरॆद श्रीरामचन्द्रनु आग सहस्राक्षनिगिन्तलू हॆच्चु शोभिसुत्तिद्दनु.॥23॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तेषां समुपविष्टानां तास्ताः सुमधुराः कथाः ।
कथ्यन्ते धर्मसंयुक्ताः पुराणज्ञैर्महात्मभिः ॥ २४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तेषां समुपविष्टानां तास्ताः सुमधुराः कथाः ।
कथ्यन्ते धर्मसंयुक्ताः पुराणज्ञैर्महात्मभिः ॥ २४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

जब सब लोग यथास्थान बैठ गये, तब पुराणवेत्ता महात्मा लोग भिन्न-भिन्न धर्म-कथाएँ कहने लगे* ॥ २४ ॥

\* इस सर्गके बाद कुछ प्रतियोंमें प्रक्षिप्त रूपसे पाँच सर्ग और उपलब्ध होते हैं, जिनमें वाली और सुग्रीवकी उत्पत्तिका तथा रावणके श्वेतद्वीपमें गमनका इतिहास वर्णित है । इस इतिहासके वक्ता भी अगस्त्यजी ही हैं । परंतु इसके पहले सर्गमें ही अगस्त्यजीके बिदा होनेका वर्णन आ गया है; अतः यहाँ इन सर्गोंका उल्लेख असङ्गत प्रतीत होता है । इसीलिये ये सर्ग यहाँ नहीं लिये गये हैं ।

अनुवाद (कन्नड)

ऎल्लरू यथास्थानदल्लि कुळिताग पुराणवेत्तराद महात्मरु बेरॆ-बेरॆ धर्मकथॆयन्नु हेळतॊडगिदरु..॥24॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः ॥ ३७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें सैंतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३७ ॥