०३३ रावण-मोचनम्

[त्रयस्त्रिंशः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. पुलस्त्यजीका रावणको अर्जुनकी कैदसे छुटकारा दिलाना
विश्वास-प्रस्तुतिः

रावणग्रहणं तत् तु वायुग्रहणसन्निभम् ।
ततः पुलस्त्यः शुश्राव कथितं दिवि दैवतैः ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

रावणग्रहणं तत् तु वायुग्रहणसन्निभम् ।
ततः पुलस्त्यः शुश्राव कथितं दिवि दैवतैः ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

रावणको पकड़ लेना वायुको पकड़नेके समान था । धीरे-धीरे यह बात स्वर्गमें देवताओंके मुखसे पुलस्त्यजीने सुनी ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

गाळियन्नु सॆरॆहिडिदन्तॆ कष्टसाध्यवाद रावणनु अर्जुननल्लि कैसॆरॆयाद वार्तॆयु देवतॆगळिन्द पुलस्त्यमुनिगू तिळियितु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततः पुत्रकृतस्नेहात् कम्पमानो महाधृतिः ।
माहिष्मतीपतिं द्रष्टुमाजगाम महानृषिः ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततः पुत्रकृतस्नेहात् कम्पमानो महाधृतिः ।
माहिष्मतीपतिं द्रष्टुमाजगाम महानृषिः ॥ २ ॥


ततः पुत्रकृत स्नेहात् कम्पमानो महाधृतिः ।
माहिष्मतीपतिं द्रष्टुमाजगाम महानृर्षिः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

यद्यपि वे महर्षि महान् धैर्यशाली थे तो भी संतानके प्रति होनेवाले स्नेहके कारण कृपापरवश हो गये और माहिष्मती नरेशसे मिलनेके लिये भूतलपर चले आये ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ महर्षि महाधैर्यशालियागिद्दरू सन्तानद कुरितु इरुव स्नेहदिन्दागि कृपापरवशरादरु हागू माहिष्मति राजनिगॆ भॆट्टियागलु भूतळक्कॆ बन्दरु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स वायुमार्गमास्थाय वायुतुल्यगतिर्द्विजः ।
पुरीं माहिष्मतीं प्राप्तो मनःसम्पातविक्रमः ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स वायुमार्गमास्थाय वायुतुल्यगतिर्द्विजः ।
पुरीं माहिष्मतीं प्राप्तो मनःसम्पातविक्रमः ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उनका वेग वायुके समान था और गति मनके समान, वे ब्रह्मर्षि वायुपथका आश्रय ले माहिष्मतीपुरीमें आ पहुँचे ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

वायुवेगवुळ्ळ, मनोगतियन्तॆ आ ब्रह्मर्षियु आकाशमार्गदिन्द माहीष्मती पुरिगॆ बन्दरु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सोऽमरावतिसङ्काशां हृष्टपुष्टजनावृताम् ।
प्रविवेश पुरीं ब्रह्मा इन्द्रस्येवामरावतीम् ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सोऽमरावतिसङ्काशां हृष्टपुष्टजनावृताम् ।
प्रविवेश पुरीं ब्रह्मा इन्द्रस्येवामरावतीम् ॥ ४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

जैसे ब्रह्माजी इन्द्रकी अमरावतीपुरीमें प्रवेश करते हैं, उसी प्रकार पुलस्त्यजीने हृष्ट-पुष्ट मनुष्योंसे भरी हुई और अमरावतीके समान शोभासे सम्पन्न माहिष्मती नगरीमें प्रवेश किया ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ब्रह्मदेवरु इन्द्रन अमरावतियन्नु प्रवेशिसुवन्तॆ पुलस्त्यरु हृष्ट-पुष्ट जनरिन्द तुम्बिद, अमरावतियन्तॆ शोभासम्पन्न माहिष्मती नगरियन्नु प्रवेशिसिदरु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पादचारमिवादित्यं निष्पतन्तं सुदुर्दृशम् ।
ततस्ते प्रत्यभिज्ञाय अर्जुनाय न्यवेदयन् ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पादचारमिवादित्यं निष्पतन्तं सुदुर्दृशम् ।
ततस्ते प्रत्यभिज्ञाय अर्जुनाय न्यवेदयन् ॥ ५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

आकाशसे उतरते समय वे पैरोंसे चलकर आते हुए सूर्यके समान जान पड़ते थे । अत्यन्त तेजके कारण उनकी ओर देखना बहुत ही कठिन जान पड़ता था । अर्जुनके सेवकोंने उन्हें पहचानकर राजा अर्जुनको उनके शुभागमनकी सूचना दी ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आकाशदिन्द इळिदु काल्नडिगॆयल्लि बरुत्तिद्द अवरु सूर्यनन्तॆ कण्डु बन्दरु. अत्यन्त तेजदिन्दागि अवरन्नु नोडुवुदू कठिणवागित्तु. अर्जुनन सेवकरु अवरन्नु गुरुतिसि, राजा अर्जुननल्लि अवर शुभागमनवन्नु तिळिसिदरु.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पुलस्त्य इति विज्ञाय वचनाद्धैहयाधिपः ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय प्रत्युद‍्गच्छत् तपस्विनम् ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पुलस्त्य इति विज्ञाय वचनाद्धैहयाधिपः ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय प्रत्युद‍्गच्छत् तपस्विनम् ॥ ६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

सेवकोंके कहनेसे जब हैहयराजको यह पता चला कि पुलस्त्यजी पधारे हैं, तब वे सिरपर अञ्जलि बाँधे उन तपस्वी मुनिकी अगवानीके लिये आगे बढ़ आये ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सेवकरु हेळिदाग हैहयराजनिगॆ पुलस्त्यरु आगमिसिरुवरु ऎन्दु तिळिदाग, तलॆय मेलॆ कृताञ्जलियागि मुनिय स्वागतक्कॆ मुन्दादनु.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पुरोहितोऽस्य गृह्यार्घ्यं मधुपर्कं तथैव च ।
पुरस्तात् प्रययौ राज्ञः शक्रस्येव बृहस्पतिः ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पुरोहितोऽस्य गृह्यार्घ्यं मधुपर्कं तथैव च ।
पुरस्तात् प्रययौ राज्ञः शक्रस्येव बृहस्पतिः ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

राजा अर्जुनके पुरोहित अर्घ्य और मधुपर्क आदि लेकर उनके आगे-आगे चले, मानो इन्द्रके आगे बृहस्पति चल रहे हों ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अर्जुनराजन पुरोहितरु अर्घ्य, मधुपर्कादि हिडिदुकॊण्डु अवन मुन्दॆ-मुन्दॆ इन्द्रन ऎदुरिगॆ बृहस्पतिगळु नडॆदन्तॆ नडॆयुत्तिद्दरु.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततस्तमृषिमायान्तमुद्यन्तमिव भास्करम् ।
अर्जुनो दृश्य सम्भ्रान्तो ववन्देन्द्र इवेश्वरम् ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततस्तमृषिमायान्तमुद्यन्तमिव भास्करम् ।
अर्जुनो दृश्य सम्भ्रान्तो ववन्देन्द्र इवेश्वरम् ॥ ८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वहाँ आते हुए वे महर्षि उदित होते हुए सूर्यके समान तेजस्वी दिखायी देते थे । उन्हें देखकर राजा अर्जुन चकित रह गया । उसने उन ब्रह्मर्षिके चरणोंमें उसी तरह आदरपूर्वक प्रणाम किया, जैसे इन्द्र ब्रह्माजीके आगे मस्तक झुकाते हैं ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लिगॆ बन्दिरुव महर्षिगळु उदयिसुव सूर्यनन्तॆ तेजस्वियागि कण्डु बरुत्तिद्दरु. अवरन्नु नोडि राजा अर्जुननु चकितनादनु. अवनु ब्रह्मर्षिय चरणगळल्लि आदरपूर्वक इन्द्रनु ब्रह्मदेवरिगॆ तलॆबागुवन्तॆ प्रणाममाडिदनु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स तस्य मधुपर्कं गां पाद्यमर्घ्यं निवेद्य च ।
पुलस्त्यमाह राजेन्द्रो हर्षगद‍्गदया गिरा ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स तस्य मधुपर्कं गां पाद्यमर्घ्यं निवेद्य च ।
पुलस्त्यमाह राजेन्द्रो हर्षगद‍्गदया गिरा ॥ ९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

ब्रह्मर्षिको पाद्य, अर्घ्य, मधुपर्क और गौ समर्पित करके राजाधिराज अर्जुनने हर्षगद‍्गद वाणीमें पुलस्त्यजीसे कहा— ॥ ९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ब्रह्मर्षिगळिगॆ पाद्य, अर्घ्य, मधुपर्क, गोवन्नु समर्पिसि राजाधिराज अर्जुननु हर्ष गद्गद वाणियिन्द पुलस्त्यरल्लि हेळिदनु.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अद्यैवममरावत्या तुल्या माहिष्मती कृता ।
अद्याहं तु द्विजेन्द्र त्वां यस्मात् पश्यामि दुर्दृशम् ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अद्यैवममरावत्या तुल्या माहिष्मती कृता ।
अद्याहं तु द्विजेन्द्र त्वां यस्मात् पश्यामि दुर्दृशम् ॥ १० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘द्विजेन्द्र! आपका दर्शन परम दुर्लभ है, तथापि आज मैं आपके दर्शनका सुख उठा रहा हूँ । इस प्रकार यहाँ पधारकर आपने इस माहिष्मतीपुरीको अमरावतीपुरीके समान गौरवशालिनी बना दिया ॥ १० ॥

अनुवाद (कन्नड)

द्विजेन्द्ररे! निम्म दर्शन परम दुर्लभवादरू इन्दु नानु तम्म दर्शनदिन्द आनन्दितनागिद्देनॆ. हीगॆ इल्लिगॆ बन्दु नीवु ई माहिष्मतीपुरियन्नु अमरावतियन्तॆ गौरव शालियागिसिदिरि.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अद्य मे कुशलं देव अद्य मे कुशलं व्रतम् ।
अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः ॥ ११ ॥
यत् ते देवगणैर्वन्द्यौ वन्देऽहं चरणौ तव ।
इदं राज्यमिमे पुत्रा इमे दारा इमे वयम् ।
ब्रह्मन् किं कुर्मि किं कार्यमाज्ञापयतु नो भवान् ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अद्य मे कुशलं देव अद्य मे कुशलं व्रतम् ।
अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः ॥ ११ ॥
यत् ते देवगणैर्वन्द्यौ वन्देऽहं चरणौ तव ।
इदं राज्यमिमे पुत्रा इमे दारा इमे वयम् ।
ब्रह्मन् किं कुर्मि किं कार्यमाज्ञापयतु नो भवान् ॥ १२ ॥


अद्य मे कुशलं देव अद्य मे कुशलं व्रतम् ।
अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः ॥ यत्ते देवगणैर्वन्द्यौ वन्देऽहं चरणौ तव ।
इदं राज्यमिमे पुत्रा इमे दारा इमे वयम् ।
ब्रह्मन्किं कुर्मः किं कार्यमाज्ञापयतु नो भवान् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘देव! आज मैं आपके देववन्द्य चरणोंकी वन्दना कर रहा हूँ; अतः आज ही मैं वास्तवमें सकुशल हूँ । आज मेरा व्रत निर्विघ्न पूर्ण हो गया । आज ही मेरा जन्म सफल हुआ और तपस्या भी सार्थक हो गयी । ब्रह्मन्! यह राज्य, ये स्त्री-पुत्र और हम सब लोग आपके ही हैं । आप आज्ञा दीजिये । हम आपकी क्या सेवा करें?’ ॥ ११-१२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

देव! इन्दु नानु निम्म देववन्द्य चरणगळन्नु वन्दिसुत्तिद्देनॆ, अदरिन्द वास्तववागि सकुशलनादॆ. इन्दु नन्न व्रत पूर्णवायितु. इन्दे नन्न तपस्सु सार्थकवागि, जन्मवु सफलवायितु. ब्राह्मणोत्तमरे! ई राज्य, ई पत्नी, पुत्र मत्तु नावॆल्लरू निम्मवरागिद्देवॆ. नावु निम्म याव सेवॆ माडबेकॆन्दु आज्ञापिसिरि.॥11-12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तं धर्मेऽग्निषु पुत्रेषु शिवं पृष्ट्वा च पार्थिवम् ।
पुलस्त्योवाच राजानं हैहयानां तथार्जुनम् ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तं धर्मेऽग्निषु पुत्रेषु शिवं पृष्ट्वा च पार्थिवम् ।
पुलस्त्योवाच राजानं हैहयानां तथार्जुनम् ॥ १३ ॥


तं धर्मेऽग्निषु पुत्रेषु शिव पृष्ट्वा च पार्थिवम् ।
पुलस्त्योवाच राजानं हैहयानां तथार्जुनम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तब पुलस्त्यजी हैहयराज अर्जुनके धर्म, अग्नि और पुत्रोंका कुशल-समाचार पूछकर उससे इस प्रकार बोले— ॥ १३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग पुलस्त्यरु हैहयराजा अर्जुनन धर्म, अग्नि, पुत्र, परिवारद क्षेम समाचार केळि, अवनल्लि हीगॆ हेळिदरु.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

नरेन्द्राम्बुजपत्राक्ष पूर्णचन्द्रनिभानन ।
अतुलं ते बलं येन दशग्रीवस्त्वया जितः ॥ १४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

नरेन्द्राम्बुजपत्राक्ष पूर्णचन्द्रनिभानन ।
अतुलं ते बलं येन दशग्रीवस्त्वया जितः ॥ १४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘पूर्ण चन्द्रमाके समान मनोहर मुखवाले कमलनयन नरेश! तुम्हारे बलकी कहीं तुलना नहीं है; क्योंकि तुमने दशग्रीवको जीत लिया ॥ १४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पूर्णचन्द्रनन्तॆ मनोहर मुखवुळ्ळ कमलनयन राजने! निन्न बलक्कॆ तुलनॆये इल्ल; एकॆन्दरॆ नीनु दशग्रीवनन्नु गॆद्दुकॊण्डिरुवॆ.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

भयाद् यस्योपतिष्ठेतां निष्पन्दौ सागरानिलौ ।
सोऽयं मृधे त्वया बद्धः पौत्रो मे रणदुर्जयः ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

भयाद् यस्योपतिष्ठेतां निष्पन्दौ सागरानिलौ ।
सोऽयं मृधे त्वया बद्धः पौत्रो मे रणदुर्जयः ॥ १५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘जिसके भयसे समुद्र और वायु भी चञ्चलता छोड़कर सेवामें उपस्थित होते हैं, उस मेरे रणदुर्जय पौत्रको तुमने संग्राममें बाँध लिया ॥ १५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

यार भयदिन्द समुद्र, वायु कूड चञ्चलतॆ बिट्टु, सेवॆयल्लि उपस्थितवागुवुवो, अन्तह नन्न रणदुर्जय मॊम्मगनन्नु नीनु सङ्ग्रामदल्लि बन्धिसिरुवॆ.॥15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पुत्रकस्य यशः पीतं नाम विश्रावितं त्वया ।
मद्वाक्याद् याच्यमानोऽद्य मुञ्च वत्स दशाननम् ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पुत्रकस्य यशः पीतं नाम विश्रावितं त्वया ।
मद्वाक्याद् याच्यमानोऽद्य मुञ्च वत्स दशाननम् ॥ १६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘ऐसा करके तुम मेरे इस बच्चेका यश पी गये और सर्वत्र अपने नामका ढिंढोरा पीट दिया । वत्स! अब मेरे कहनेसे तुम दशाननको छोड़ दो । यह तुमसे मेरी याचना है’ ॥ १६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ माडि नीनु नन्न ई मगुविन यशवन्नु कुडिदु, ऎल्लॆडॆ तन्न हॆसरिन डङ्गुर सारिदॆ. वत्स! ईग नानु अवन बिडुगडॆयन्नु याचिसलु बन्दिद्देनॆ. नन्न मातिनन्तॆ अवनन्नु बिट्टुबिडु.॥16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पुलस्त्याज्ञां प्रगृह्योचे न किञ्चन वचोऽर्जुनः ।
मुमोच वै पार्थिवेन्द्रो राक्षसेन्द्रं प्रहृष्टवत् ॥ १७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पुलस्त्याज्ञां प्रगृह्योचे न किञ्चन वचोऽर्जुनः ।
मुमोच वै पार्थिवेन्द्रो राक्षसेन्द्रं प्रहृष्टवत् ॥ १७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

पुलस्त्यजीकी इस आज्ञाको शिरोधार्य करके अर्जुनने इसके विपरीत कोई बात नहीं कही । उस राजाधिराजने बड़ी प्रसन्नताके साथ राक्षसराज रावणको बन्धनसे मुक्त कर दिया ॥ १७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पुलस्त्यर ई मातन्नु शिरसावहिसि अर्जुननु एनन्नू प्रतियाडदॆ, तुम्बा सन्तोषदिन्द राक्षसराज रावणनन्नु बन्धमुक्तगॊळिसिदनु.॥17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स तं प्रमुच्य त्रिदशारिमर्जुनः
प्रपूज्य दिव्याभरणस्रगम्बरैः ।
अहिंसकं सख्यमुपेत्य साग्निकं
प्रणम्य तं ब्रह्मसुतं गृहं ययौ ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स तं प्रमुच्य त्रिदशारिमर्जुनः
प्रपूज्य दिव्याभरणस्रगम्बरैः ।
अहिंसकं सख्यमुपेत्य साग्निकं
प्रणम्य तं ब्रह्मसुतं गृहं ययौ ॥ १८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस देवद्रोही राक्षसको बन्धनमुक्त करके अर्जुनने दिव्य आभूषण, माला और वस्त्रोंसे उसका पूजन किया और अग्निको साक्षी बनाकर उसके साथ ऐसी मित्रताका सम्बन्ध स्थापित किया, जिसके द्वारा किसीकी हिंसा न हो (अर्थात् उन दोनोंने यह प्रतिज्ञा की कि हमलोग अपनी मैत्रीका उपयोग दूसरे प्राणियोंकी हिंसामें नहीं करेंगे) । इसके बाद ब्रह्मपुत्र पुलस्त्यजीको प्रणाम करके राजा अर्जुन अपने घरको लौट गया ॥ १८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ देवद्रोही राक्षसनन्नु बन्धमुक्तगॊळिसि अर्जुननु दिव्य आभूषण, मालॆ, वस्त्रगळिन्द अवनन्नु सन्मानिसिदनु. अग्नियन्नु साक्षियागिसि, यारन्नू हिंसिसबार दॆन्दु अवनॊडनॆ मित्रतॆय सम्बन्ध बॆळॆसिदनु. बळिक ब्रह्मपुत्र पुलस्त्यरन्नु वन्दिसि अर्जुननु अरमनॆगॆ मरळिदनु.॥18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पुलस्त्येनापि सन्त्यक्तो राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ।
परिष्वक्तः कृतातिथ्यो लज्जमानो विनिर्जितः ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पुलस्त्येनापि सन्त्यक्तो राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ।
परिष्वक्तः कृतातिथ्यो लज्जमानो विनिर्जितः ॥ १९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इस प्रकार अर्जुनद्वारा आतिथ्य-सत्कार करके छोड़े गये प्रतापी राक्षसराज रावणको पुलस्त्यजीने हृदयसे लगा लिया, परंतु वह पराजयके कारण लज्जित ही रहा ॥ १९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ अर्जुननिन्द आतिथ्य स्वीकरिसि, बन्धमुक्तनाद प्रतापी राक्षसराज रावणनन्नु पुलस्त्यरु बिगिदप्पिकॊण्डरु. आदरॆ आ पराजयदिन्दागि रावणनु लज्जितनागिद्दनु.॥19॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पितामहसुतश्चापि पुलस्त्यो मुनिपुङ्गवः ।
मोचयित्वा दशग्रीवं ब्रह्मलोकं जगाम ह ॥ २० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पितामहसुतश्चापि पुलस्त्यो मुनिपुङ्गवः ।
मोचयित्वा दशग्रीवं ब्रह्मलोकं जगाम ह ॥ २० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

दशग्रीवको छुड़ाकर ब्रह्माजीके पुत्र मुनिवर पुलस्त्यजी पुनः ब्रह्मलोकको चले गये ॥ २० ॥

अनुवाद (कन्नड)

दशग्रीवनन्नु बिडिसि ब्रह्मपुत्र मुनिवर पुलस्त्यरु पुनः ब्रह्मलोकक्कॆ तॆरळिदरु.॥20॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं स रावणः प्राप्तः कार्तवीर्यात् प्रधर्षणम् ।
पुलस्त्यवचनाच्चापि पुनर्मुक्तो महाबलः ॥ २१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं स रावणः प्राप्तः कार्तवीर्यात् प्रधर्षणम् ।
पुलस्त्यवचनाच्चापि पुनर्मुक्तो महाबलः ॥ २१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इस प्रकार रावणको कार्तवीर्य अर्जुनके हाथसे पराजित होना पड़ा था और फिर पुलस्त्यजीके कहनेसे उस महाबली राक्षसको छुटकारा मिला था ॥ २१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ रावणनिगॆ कार्तवीर्यार्जुनन कैयल्लि पराजितनागबेकायितु. मत्तॆ पुलस्त्यर मातिनिन्द आ महाबली राक्षसनिगॆ बिडुगडॆ दॊरकित्तु.॥21॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं बलिभ्यो बलिनः सन्ति राघवनन्दन ।
नावज्ञा हि परे कार्या य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ २२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं बलिभ्यो बलिनः सन्ति राघवनन्दन ।
नावज्ञा हि परे कार्या य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ २२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

रघुकुलनन्दन! इस प्रकार संसारमें बलवान्-से-बलवान् वीर पड़े हुए हैं; अतः जो अपना कल्याण चाहे उसे दूसरेकी अवहेलना नहीं करनी चाहिये ॥ २२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

रघुकुलनन्दन! हीगॆ प्रपञ्चदल्लि बलिष्ठरिगिन्त बलिष्ठरु इरुवरु; आद्दरिन्द तन्न श्रेयस्सन्नु बयसुववनु बेरॆयवरन्नु अवहेळन माडबारदु.॥22॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततः स राजा पिशिताशनानां
सहस्रबाहोरुपलभ्य मैत्रीम् ।
पुनर्नृपाणां कदनं चकार
चकार सर्वां पृथिवीं च दर्पात् ॥ २३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततः स राजा पिशिताशनानां
सहस्रबाहोरुपलभ्य मैत्रीम् ।
पुनर्नृपाणां कदनं चकार
चकार सर्वां पृथिवीं च दर्पात् ॥ २३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

सहस्रबाहुकी मैत्री पाकर राक्षसोंका राजा रावण पुनः घमंडसे भरकर सारी पृथ्वीपर विचरने और नरेशोंका संहार करने लगा ॥ २३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सहस्रबाहुविन मित्रतॆयन्नु पडॆदु राक्षसर राजा रावणनु पुनः दर्पिष्ठनागि इडी भूमण्डलदल्लि सञ्चरिसुत्ता राजरन्नु संहरिसतॊडगिदनु.॥23॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः ॥ ३३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें तैंतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३३ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तरकाण्डदल्लि मूवत्तमूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥33॥