[त्रिंशः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- ब्रह्माजीका इन्द्रजित् को वरदान देकर इन्द्रको उसकी कैदसे छुड़ाना और उनके पूर्वकृत पापकर्मको याद दिलाकर उनसे वैष्णव-यज्ञका अनुष्ठान करनेके लिये कहना, उस यज्ञको पूर्ण करके इन्द्रका स्वर्गलोकमें जाना
विश्वास-प्रस्तुतिः
जिते महेन्द्रेऽतिबले रावणस्य सुतेन वै ।
प्रजापतिं पुरस्कृत्य ययुर्लङ्कां सुरास्तदा ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
जिते महेन्द्रेऽतिबले रावणस्य सुतेन वै ।
प्रजापतिं पुरस्कृत्य ययुर्लङ्कां सुरास्तदा ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
रावणपुत्र मेघनाद जब अत्यन्त बलशाली इन्द्रको जीतकर अपने नगरमें ले गया, तब सम्पूर्ण देवता प्रजापति ब्रह्माजीको आगे करके लङ्कामें पहुँचे ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रावणपुत्र मेघनादनु महाबलिष्ठनाद इन्द्रनन्नु गॆद्दु तन्न नगरक्कॆ कॊण्डु होदाग समस्त देवतॆगळु ब्रह्मदेवरन्नु मुन्दॆ माडि लङ्कॆगॆ आगमिसिदरु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तत्र रावणमासाद्य पुत्रभ्रातृभिरावृतम् ।
अब्रवीद् गगने तिष्ठन् सामपूर्वं प्रजापतिः ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तत्र रावणमासाद्य पुत्रभ्रातृभिरावृतम् ।
अब्रवीद् गगने तिष्ठन् सामपूर्वं प्रजापतिः ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
ब्रह्माजी आकाशमें खड़े-खड़े ही पुत्रों और भाइयोंके साथ बैठे हुए रावणके निकट जा उसे कोमल वाणीमें समझाते हुए बोले— ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मक्कळिन्दलू, सहोदर रिन्दलू, समावृतनागि कुळित्तिद्द रावणन बळिगॆ होगि ब्रह्मदेवरु आकाशदल्ले निन्तु सौम्यवाद मातुगळिन्द हेळिदरु.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
वत्स रावण तुष्टोऽस्मि पुत्रस्य तव संयुगे ।
अहोऽस्य विक्रमौदार्यं तव तुल्योऽधिकोऽपि वा ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
वत्स रावण तुष्टोऽस्मि पुत्रस्य तव संयुगे ।
अहोऽस्य विक्रमौदार्यं तव तुल्योऽधिकोऽपि वा ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘वत्स रावण! युद्धमें तुम्हारे पुत्रकी वीरता देखकर मैं बहुत संतुष्ट हुआ हूँ । अहो! इसका उदार पराक्रम तुम्हारे समान या तुमसे भी बढ़कर है ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
वत्स रावण! युद्धदल्लि निन्न पुत्रन शौर्यवन्नु नोडि नानु बहळ सन्तुष्टनागिद्देनॆ. अय्या! अवन उदार पराक्रम निन्नन्तॆये अथवा निनगिन्तलू मिगिलागिदॆ.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
जितं हि भवता सर्वं त्रैलोक्यं स्वेन तेजसा ।
कृता प्रतिज्ञा सफला प्रीतोऽस्मि ससुतस्य ते ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
जितं हि भवता सर्वं त्रैलोक्यं स्वेन तेजसा ।
कृता प्रतिज्ञा सफला प्रीतोऽस्मि ससुतस्य ते ॥ ४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तुमने अपने तेजसे समस्त त्रिलोकीपर विजय पायी है और अपनी प्रतिज्ञा सफल कर ली है । इसलिये पुत्रसहित तुमपर मैं बहुत प्रसन्न हूँ ॥ ४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नीनु निन्न तेजदिन्द मूरु लोकगळन्नु गॆद्दुकॊण्डिरुवॆ. तन्न प्रतिज्ञॆयन्नु सफलगॊळिसिरुवॆ. अदक्कागि पुत्रसहित निन्न मेलॆ नानु बहळ प्रसन्ननागिद्देनॆ.॥4॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अयं च पुत्रोऽतिबलस्तव रावण वीर्यवान् ।
जगतीन्द्रजिदित्येव परिख्यातो भविष्यति ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अयं च पुत्रोऽतिबलस्तव रावण वीर्यवान् ।
जगतीन्द्रजिदित्येव परिख्यातो भविष्यति ॥ ५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘रावण! तुम्हारा यह पुत्र अतिशय बलशाली और पराक्रमी है । आजसे यह संसारमें इन्द्रजित् के नामसे विख्यात होगा ॥ ५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रावण! निन्न पुत्रनु अतिशय बलशालि मत्तु पराक्रमियागिद्दानॆ. इन्दिनिन्द इवनु इन्द्रजितु ऎम्ब हॆसरिनिन्द विख्यातनागुवनु.॥5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
बलवान् दुर्जयश्चैव भविष्यत्येव राक्षसः ।
यं समाश्रित्य ते राजन् स्थापितास्त्रिदशा वशे ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
बलवान् दुर्जयश्चैव भविष्यत्येव राक्षसः ।
यं समाश्रित्य ते राजन् स्थापितास्त्रिदशा वशे ॥ ६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजन्! यह राक्षस बड़ा बलवान् और दुर्जय होगा, जिसका आश्रय लेकर तुमने समस्त देवताओंको अपने अधीन कर लिया ॥ ६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजने! ई राक्षसनु दॊड्ड बलवन्त मत्तु दुर्जयनागुवनु. अवन आश्रय पडॆदु नीनु समस्त देवतॆगळन्नु अधीनवागिसिकॊण्डिरुवॆ.॥6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तन्मुच्यतां महाबाहो महेन्द्रः पाकशासनः ।
किं चास्य मोक्षणार्थाय प्रयच्छन्तु दिवौकसः ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तन्मुच्यतां महाबाहो महेन्द्रः पाकशासनः ।
किं चास्य मोक्षणार्थाय प्रयच्छन्तु दिवौकसः ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘महाबाहो! अब तुम पाकशासन इन्द्रको छोड़ दो और बताओ इन्हें छोड़नेके बदलेमें देवता तुम्हें क्या दें’ ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाबाहो! ईग नीनु पाकशासन इन्द्रनन्नु बिट्टु बिडु. इवनन्नु बिट्टु बदलिगॆ निनगॆ देवतॆगळु एनु कॊडबेकु.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथाब्रवीन्महातेजा इन्द्रजित् समितिञ्जयः ।
अमरत्वमहं देव वृणे यद्येष मुच्यते ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथाब्रवीन्महातेजा इन्द्रजित् समितिञ्जयः ।
अमरत्वमहं देव वृणे यद्येष मुच्यते ॥ ८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तब युद्धविजयी महातेजस्वी इन्द्रजित् ने स्वयं ही कहा—‘देव! यदि इन्द्रको छोड़ना है तो मैं इसके बदलेमें अमरत्व लेना चाहता हूँ’ ॥ ८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग युद्धविजयि महातेजस्वी इन्द्रजितनु स्वतः हेळिदनु - देव! इन्द्रनन्नु बिडबेकिद्दरॆ नानु इदर बदलिगॆ अमरत्ववन्नु पडॆयलिच्छिसुत्तेनॆ.॥8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततोऽब्रवीन्महातेजा मेघनादं प्रजापतिः ।
नास्ति सर्वामरत्वं हि कस्यचित् प्राणिनो भुवि ॥ ९ ॥
चतुष्पदां खेचराणामन्येषां च महौजसाम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततोऽब्रवीन्महातेजा मेघनादं प्रजापतिः ।
नास्ति सर्वामरत्वं हि कस्यचित् प्राणिनो भुवि ॥ ९ ॥
चतुष्पदां खेचराणामन्येषां च महौजसाम् ।
ततोऽब्रवीन्महातेजा मेघनादं प्रजापतिः ।
नास्ति सर्वामरत्वं हि कस्यचित्प्राणिनो भुवि ॥
पक्षिणश्चतुष्पदो वा भूतानां वा महौजसाम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
यह सुनकर महातेजस्वी प्रजापति ब्रह्माजीने मेघनादसे कहा—‘बेटा! इस भूतलपर पक्षियों, चौपायों तथा महातेजस्वी मनुष्य आदि प्राणियोंमेंसे कोई भी प्राणी सर्वथा अमर नहीं हो सकता’ ॥ ९ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदन्नु केळि महातेजस्वी ब्रह्मदेवरु मेघ नादनल्लि हेळिदरु - मगु ! ई भूतळदल्लि पक्षिगळु, चतुष्पादगळु, महातेजस्वी मनुष्यादि प्राणिगळल्लि यारू सर्वथा अमररागलाररु.॥9½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
श्रुत्वा पितामहेनोक्तमिन्द्रजित् प्रभुणाव्ययम् ॥ १० ॥
अथाब्रवीत् स तत्रस्थं मेघनादो महाबलः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
श्रुत्वा पितामहेनोक्तमिन्द्रजित् प्रभुणाव्ययम् ॥ १० ॥
अथाब्रवीत् स तत्रस्थं मेघनादो महाबलः ।
अनुवाद (हिन्दी)
भगवान् ब्रह्माजीकी कही हुई यह बात सुनकर इन्द्रविजयी महाबली मेघनादने वहाँ खड़े हुए अविनाशी ब्रह्माजीसे कहा— ॥ १० १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
भगवान् ब्रह्मदेवरु हेळिद मातन्नु केळि इन्द्रविजयि मेघनादनु अल्लि निन्तिरुव अविनाशी ब्रह्मनल्लि हेळिदनु.॥10½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
श्रूयतां या भवेत् सिद्धिः शतक्रतुविमोक्षणे ॥ ११ ॥
ममेष्टं नित्यशो हव्यैर्मन्त्रैः सम्पूज्य पावकम् ।
सङ्ग्राममवतर्तुं च शत्रुनिर्जयकाङ्क्षिणः ॥ १२ ॥
अश्वयुक्तो रथो मह्यमुत्तिष्ठेत् तु विभावसोः ।
तत्स्थस्यामरता स्यान्मे एष मे निश्चितो वरः ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
श्रूयतां या भवेत् सिद्धिः शतक्रतुविमोक्षणे ॥ ११ ॥
ममेष्टं नित्यशो हव्यैर्मन्त्रैः सम्पूज्य पावकम् ।
सङ्ग्राममवतर्तुं च शत्रुनिर्जयकाङ्क्षिणः ॥ १२ ॥
अश्वयुक्तो रथो मह्यमुत्तिष्ठेत् तु विभावसोः ।
तत्स्थस्यामरता स्यान्मे एष मे निश्चितो वरः ॥ १३ ॥
श्रूयतां या भवेत्सिद्धिः शतक्रतु विमोक्षणे ॥
ममेष्टं नित्यतो हव्यैर्मन्त्रैः सम्पूज्य पावकम् ।
सङ्ग्राममवतर्तुं च शत्रुनिर्जयकाङ्क्षिणः ॥
अश्वयुक्तो रथो मह्यमुत्तिष्ठेत्तु विभावसोः ।
तत्स्थस्यामरता स्यान्मे एष मे निश्चितो वरः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘भगवन्! (यदि सर्वथा अमरत्व प्राप्त होना असम्भव है) तब इन्द्रको छोड़नेके सम्बन्धमें जो मेरी दूसरी शर्त है—जो दूसरी सिद्धि प्राप्त करना मुझे अभीष्ट है, उसे सुनिये । मेरे विषयमें यह सदाके लिये नियम हो जाय कि जब मैं शत्रुपर विजय पानेकी इच्छासे संग्राममें उतरना चाहूँ और मन्त्रयुक्त हव्यकी आहुतिसे अग्निदेवकी पूजा करूँ, उस समय अग्निसे मेरे लिये एक ऐसा रथ प्रकट हो जाया करे, जो घोड़ोंसे जुता-जुताया तैयार हो और उसपर जबतक मैं बैठा रहूँ, तबतक मुझे कोई भी मार न सके, यही मेरा निश्चित वर है ॥ ११—१३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
भगवन्! सर्वथा अमरत्ववु असम्भववादरॆ, इन्द्रनन्नु बिट्ट बदलिगॆ नन्न इन्नॊन्दु शरत्तु नानु प्राप्ति माडिकॊळ्ळुव इन्नॊन्दु सिद्धियन्नु केळु - नानु शत्रुवन्नु गॆल्लुव इच्छॆयिन्द सङ्ग्रामक्कॆ होदाग मत्तु मन्त्रयुक्त अग्निगॆ आहुतियन्नु नीडि पूजिसुवाग, अग्नियिन्द ननगागि ऒन्दु रथ प्रकटवागलि, अदु कुदुरॆगळन्नु हूडि सिद्धवागिरलि मत्तु अदरल्लि नानु कुळितिरुवतनक नन्नन्नु यारू कॊल्लदिरलि, इदु सदा नियमवागिरलि; इदे नन्न निश्चयवागिदॆ.॥11-13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्मिन् यद्यसमाप्ते च जप्यहोमे विभावसौ ।
युध्येयं देव सङ्ग्रामे तदा मे स्याद् विनाशनम् ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्मिन् यद्यसमाप्ते च जप्यहोमे विभावसौ ।
युध्येयं देव सङ्ग्रामे तदा मे स्याद् विनाशनम् ॥ १४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘यदि युद्धके निमित्त किये जानेवाले जप और होमको पूर्ण किये बिना ही मैं समराङ्गणमें युद्ध करने लगूँ, तभी मेरा विनाश हो ॥ १४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
युद्धनिमित्त माडुव जप-होम पूर्णगॊळिसदॆये नानु समराङ्गणदल्लि युद्धमाडतॊडगिदरॆ आग नन्न विनाशवागलि.॥14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सर्वो हि तपसा देव वृणोत्यमरतां पुमान् ।
विक्रमेण मया त्वेतदमरत्वं प्रवर्तितम् ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सर्वो हि तपसा देव वृणोत्यमरतां पुमान् ।
विक्रमेण मया त्वेतदमरत्वं प्रवर्तितम् ॥ १५ ॥
सर्वोहि तपसा देव वृणोत्यमरतां पुमान् ।
विक्रमेण मया श्वेतदमरत्वं प्रवर्तितम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘देव! सब लोग तपस्या करके अमरत्व प्राप्त करते हैं; परंतु मैंने पराक्रमद्वारा इस अमरत्वका वरण किया है’ ॥ १५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देव! ऎल्ल जनरु तपस्सु माडि अमरत्व प्राप्तमाडिकॊळ्ळुत्तारॆ. आदरॆ नानु पराक्रमदिन्द ई अमरत्ववन्नु वरिसिद्देनॆ.॥15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमस्त्विति तं चाह वाक्यं देवः पितामहः ।
मुक्तश्चेन्द्रजिता शक्रो गताश्च त्रिदिवं सुराः ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमस्त्विति तं चाह वाक्यं देवः पितामहः ।
मुक्तश्चेन्द्रजिता शक्रो गताश्च त्रिदिवं सुराः ॥ १६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
यह सुनकर भगवान् ब्रह्माजीने कहा—‘एवमस्तु (ऐसा ही हो)’ । इसके बाद इन्द्रजित् ने इन्द्रको मुक्त कर दिया और सब देवता उन्हें साथ लेकर स्वर्गलोकको चले गये ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदन्नु केळि ब्रह्मदेवरु ‘एवमस्तु’ (हागॆये आगलि) ऎन्दु हेळिदरु. बळिक इन्द्रजितु इन्द्रनन्नु मुक्तगॊळिसिदनु. ऎल्ल देवतॆगळु अवनन्नु जॊतॆगॆ करॆदुकॊण्डु स्वर्गक्कॆ तॆरळिदरु.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतस्मिन्नन्तरे राम दीनो भ्रष्टामरद्युतिः ।
इन्द्रश्चिन्तापरीतात्मा ध्यानतत्परतां गतः ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतस्मिन्नन्तरे राम दीनो भ्रष्टामरद्युतिः ।
इन्द्रश्चिन्तापरीतात्मा ध्यानतत्परतां गतः ॥ १७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
श्रीराम! उस समय इन्द्रका देवोचित तेज नष्ट हो गया था । वे दुःखी हो चिन्तामें डूबकर अपनी पराजयका कारण सोचने लगे ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीराम! आग इन्द्रन देवोचित तेज नाशवागित्तु. अवनु चिन्तॆयल्लि मुळुगि तन्न पराजयद कारणवन्नु योचिसतॊडगिदनु.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तं तु दृष्ट्वा तथा भूतं प्राह देवः पितामहः ।
शतक्रतो किमु पुरा करोति स्म सुदुष्कृतम् ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तं तु दृष्ट्वा तथा भूतं प्राह देवः पितामहः ।
शतक्रतो किमु पुरा करोति स्म सुदुष्कृतम् ॥ १८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
भगवान् ब्रह्माजीने उनकी इस अवस्थाको लक्ष्य किया और कहा—‘शतक्रतो! यदि आज तुम्हें इस अपमानसे शोक और दुःख हो रहा है तो बताओ पूर्वकालमें तुमने बड़ा भारी दुष्कर्म क्यों किया था? ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ब्रह्मदेवरु अवन ई स्थितियन्नु गमनिसि हेळिदरु- शतक्रतो! इन्दु निनगॆ ई अपमानदिन्द शोक, दुःखवागुत्तिद्दरॆ, नीनु हिन्दॆ भारी दुष्कर्म एकॆ माडिदॆ? हेळु.॥18॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अमरेन्द्र मया बुद्ध्या प्रजाः सृष्टास्तथा प्रभो ।
एकवर्णाः समाभाषा एकरूपाश्च सर्वशः ॥ १९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अमरेन्द्र मया बुद्ध्या प्रजाः सृष्टास्तथा प्रभो ।
एकवर्णाः समाभाषा एकरूपाश्च सर्वशः ॥ १९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘प्रभो! देवराज! पहले मैंने अपनी बुद्धिसे जिन प्रजाओंको उत्पन्न किया था, उन सबकी अङ्गकान्ति, भाषा, रूप और अवस्था सभी बातें एक-जैसी थीं ॥ १९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवराजने! मॊदलु नानु नन्न बुद्धियिन्द प्रजॆगळन्नु उत्पन्न माडिद्दनो, अवरॆल्लर अङ्गकान्ति, भाषॆ, रूप, वयस्सु ऎल्लवू ऒन्दे रीतियागित्तु.॥19॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तासां नास्ति विशेषो हि दर्शने लक्षणेऽपि वा ।
ततोऽहमेकाग्रमनास्ताः प्रजाः समचिन्तयम् ॥ २० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तासां नास्ति विशेषो हि दर्शने लक्षणेऽपि वा ।
ततोऽहमेकाग्रमनास्ताः प्रजाः समचिन्तयम् ॥ २० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उनके रूप और रंग आदिमें परस्पर कोई विलक्षणता नहीं थी । तब मैं एकाग्रचित्त होकर उन प्रजाओंके विषयमें विशेषता लानेके लिये कुछ विचार करने लगा ॥ २० ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवर रूप, बण्णगळल्लि यावुदे व्यत्यासविरलिल्ल. आग नानु आ प्रजॆगळ विषयदल्लि विशेषतॆ उण्टुमाडलु विचार माडतॊडगिदॆ.॥20॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सोऽहं तासां विशेषार्थं स्त्रियमेकां विनिर्ममे ।
यद् यत् प्रजानां प्रत्यङ्गं विशिष्टं तत् तदुद्धृतम् ॥ २१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सोऽहं तासां विशेषार्थं स्त्रियमेकां विनिर्ममे ।
यद् यत् प्रजानां प्रत्यङ्गं विशिष्टं तत् तदुद्धृतम् ॥ २१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘विचारके पश्चात् उन सब प्रजाओंकी अपेक्षा विशिष्ट प्रजाको प्रस्तुत करनेके लिये मैंने एक नारीकी सृष्टि की । प्रजाओंके प्रत्येक अङ्गमें जो-जो अद्भुत विशिष्टता—सारभूत सौन्दर्य था, उसे मैंने उसके अङ्गोंमें प्रकट किया ॥ २१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
विचार माडिद बळिक आ ऎल्ल प्रजॆगळिगिन्त विशिष्ट प्रजॆयन्नु प्रस्तुतगॊळिसलु नानु ओर्व नारियन्नु सृष्टिसिदॆ. प्रजॆगळ प्रतियॊन्दु अङ्गगळल्लिद्द सौन्दर्य विशिष्टतॆयन्नु आकॆय अङ्गगळल्लि प्रकटिसिदॆनु.॥21॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो मया रूपगुणैरहल्या स्त्री विनिर्मिता ।
हलं नामेह वैरूप्यं हल्यं तत्प्रभवं भवेत् ॥ २२ ॥
यस्या न विद्यते हल्यं तेनाहल्येति विश्रुता ।
अहल्येत्येव च मया तस्या नाम प्रकीर्तितम् ॥ २३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो मया रूपगुणैरहल्या स्त्री विनिर्मिता ।
हलं नामेह वैरूप्यं हल्यं तत्प्रभवं भवेत् ॥ २२ ॥
यस्या न विद्यते हल्यं तेनाहल्येति विश्रुता ।
अहल्येत्येव च मया तस्या नाम प्रकीर्तितम् ॥ २३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उन अद्भुत रूप-गुणोंसे उपलक्षित जिस नारीका मेरे द्वारा निर्माण हुआ था, उसका नाम हुआ अहल्या । इस जगत् में हल कहते हैं कुरूपताको, उससे जो निन्दनीयता प्रकट होती है उसका नाम हल्य है । जिस नारीमें हल्य (निन्दनीय रूप) न हो, वह अहल्या कहलाती है; इसीलिये वह नवनिर्मित नारी अहल्या नामसे विख्यात हुई । मैंने ही उसका नाम अहल्या रख दिया था ॥ २२-२३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ अद्भुत गुण-रूपगळिन्द निर्मिसिद नारिय हॆसरु अहल्यॆ ऎन्दागित्तु. ई जगत्तिनल्लि कुरूपवन्नु हलवॆन्दु हेळुत्तारॆ, अदरिन्द निन्दनीयतॆ प्रकटवागुवुदरिन्द हल्यवॆम्ब हॆसरु. याव नारियल्लि ‘हल्य’विल्लवो अवळन्नु अहल्यॆ ऎन्दु हेळुवरु. अदरिन्द आ नवनिर्मित नारी अहल्यॆ ऎन्दु ख्यातळादळु. नाने आकॆय हॆसरु हागे इट्टिद्दॆ.॥22-23॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
निर्मितायां च देवेन्द्र तस्यां नार्यां सुरर्षभ ।
भविष्यतीति कस्यैषा मम चिन्ता ततोऽभवत् ॥ २४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
निर्मितायां च देवेन्द्र तस्यां नार्यां सुरर्षभ ।
भविष्यतीति कस्यैषा मम चिन्ता ततोऽभवत् ॥ २४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘देवेन्द्र! सुरश्रेष्ठ! जब उस नारीका निर्माण हो गया, तब मेरे मनमें यह चिन्ता हुई कि यह किसकी पत्नी होगी? ॥ २४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुरश्रेष्ठ देवेन्द्रने! आ नारिय निर्माणवादाग ईकॆ यार पत्नियागुवळु ऎम्ब चिन्तॆ नन्न मनस्सिनल्लि उण्टायितु.॥24॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
त्वं तु शक्र तदा नारीं जानीषे मनसा प्रभो ।
स्थानाधिकतया पत्नी ममैषेति पुरन्दर ॥ २५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
त्वं तु शक्र तदा नारीं जानीषे मनसा प्रभो ।
स्थानाधिकतया पत्नी ममैषेति पुरन्दर ॥ २५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘प्रभो! पुरंदर! देवेन्द्र! उन दिनों तुम अपने स्थान और पदकी श्रेष्ठताके कारण मेरी अनुमतिके बिना ही मन-ही-मन यह समझने लगे थे कि यह मेरी ही पत्नी होगी ॥ २५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
पुरन्दर! देवेन्द्र! आग नीनु तन्न स्थान, पदविय श्रेष्ठतॆयिन्दागि नन्न अनुमति इल्लदॆये मनस्सिनल्ले इवळु नन्न पत्नियागलि ऎन्दु तिळियतॊडगिदॆ.॥25॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सा मया न्यासभूता तु गौतमस्य महात्मनः ।
न्यस्ता बहूनि वर्षाणि तेन निर्यातिता च ह ॥ २६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सा मया न्यासभूता तु गौतमस्य महात्मनः ।
न्यस्ता बहूनि वर्षाणि तेन निर्यातिता च ह ॥ २६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘मैंने धरोहरके रूपमें महर्षि गौतमके हाथमें उस कन्याको सौंप दिया । वह बहुत वर्षोंतक उनके यहाँ रही । फिर गौतमने उसे मुझे लौटा दिया ॥ २६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नानु महर्षि गौतमर बळियल्लि न्यासरूपवागि आ कन्यॆयन्नु अवनिगॆ ऒप्पिसिदॆ. अवळु बहळ वर्षगळवरॆगॆ अवरल्ले इद्दळु. मत्तॆ गौतमरु ननगॆ आकॆयन्नु मरळिसिदरु.॥26॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततस्तस्य परिज्ञाय महास्थैर्यं महामुनेः ।
ज्ञात्वा तपसि सिद्धिं च पत्न्यर्थं स्पर्शिता तदा ॥ २७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततस्तस्य परिज्ञाय महास्थैर्यं महामुनेः ।
ज्ञात्वा तपसि सिद्धिं च पत्न्यर्थं स्पर्शिता तदा ॥ २७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘महामुनि गौतमके उस महान् स्थैर्य (इन्द्रिय-संयम) तथा तपस्याविषयक सिद्धिको जानकर मैंने वह कन्या पुनः उन्हींको पत्नीरूपमें दे दी ॥ २७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महामुनि गौतमन आ महास्थैर्य, इन्द्रिय निग्रह हागू तपस्सिन सिद्धियन्नु तिळिदु नानु आ कन्यॆयन्नु पुनः अवरिगे पत्नी रूपदिन्द कॊट्टुबिट्टॆ.॥27॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तया सह धर्मात्मा रमते स्म महामुनिः ।
आसन्निराशा देवास्तु गौतमे दत्तया तया ॥ २८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तया सह धर्मात्मा रमते स्म महामुनिः ।
आसन्निराशा देवास्तु गौतमे दत्तया तया ॥ २८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘धर्मात्मा महामुनि गौतम उसके साथ सुखपूर्वक रहने लगे । जब अहल्या गौतमको दे दी गयी, तब देवता निराश हो गये ॥ २८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
धर्मात्मा महामुनि गौतमनु आकॆयॊडनॆ इरतॊडगिदनु. अहल्यॆयन्नु गौतमरिगॆ कॊट्टाग देवतॆगळु निराशरादरु.॥28॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
त्वं क्रुद्धस्त्विह कामात्मा गत्वा तस्याश्रमं मुनेः ।
दृष्टवांश्च तदा तां स्त्रीं दीप्तामग्निशिखामिव ॥ २९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
त्वं क्रुद्धस्त्विह कामात्मा गत्वा तस्याश्रमं मुनेः ।
दृष्टवांश्च तदा तां स्त्रीं दीप्तामग्निशिखामिव ॥ २९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तुम्हारे तो क्रोधकी सीमा न रही । तुम्हारा मन कामके अधीन हो चुका था; इसलिये तुमने मुनिके आश्रमपर जाकर अग्निशिखाके समान प्रज्वलित होनेवाली उस दिव्य सुन्दरीको देखा ॥ २९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
निन्न क्रोधक्कॆ ऎल्लॆये इरलिल्ल. निन्न मनस्सु कामक्कॆ अधीनवागित्तु. अदरिन्द नीनु मुनिय आश्रमक्कॆ होगि अग्निशिखॆयन्तॆ प्रज्वलिसुव आ दिव्य सुन्दरियन्नु नोडिदॆ.॥29॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सा त्वया धर्षिता शक्र कामार्तेन समन्युना ।
दृष्टस्त्वं स तदा तेन आश्रमे परमर्षिणा ॥ ३० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सा त्वया धर्षिता शक्र कामार्तेन समन्युना ।
दृष्टस्त्वं स तदा तेन आश्रमे परमर्षिणा ॥ ३० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘इन्द्र! तुमने कुपित और कामसे पीड़ित होकर उसके साथ बलात्कार किया । उस समय उन महर्षिने अपने आश्रममें तुम्हें देख लिया ॥ ३० ॥
अनुवाद (कन्नड)
इन्द्रने! नीनु कुपित मत्तु कामपीडितनागि आकॆयॊडनॆ बलात्कार माडिदॆ. आग आ महर्षियु तन्न आश्रमदल्लि निन्नन्नु नोडिदनु.॥30॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः क्रुद्धेन तेनासि शप्तः परमतेजसा ।
गतोऽसि येन देवेन्द्र दशाभागविपर्ययम् ॥ ३१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः क्रुद्धेन तेनासि शप्तः परमतेजसा ।
गतोऽसि येन देवेन्द्र दशाभागविपर्ययम् ॥ ३१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘देवेन्द्र! इससे उन परम तेजस्वी महर्षिको बड़ा क्रोध हुआ और उन्होंने तुम्हें शाप दे दिया । उसी शापके कारण तुमको इस विपरीत दशामें आना पड़ा है—शत्रुका बंदी बनना पड़ा है ॥ ३१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवेन्द्रने! इदरिन्द आ परम तेजस्वी महर्षिगॆ भारी क्रोध उण्टागि, निनगॆ अवरु शाप कॊट्टरु. अदे शापदिन्दागि नीनु शत्रुविन सॆरॆ सिक्किद विपरीत स्थितियल्लि बिद्दॆ.॥31॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यस्मान्मे धर्षिता पत्नी त्वया वासव निर्भयात् ।
तस्मात् त्वं समरे शक्र शत्रुहस्तं गमिष्यसि ॥ ३२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यस्मान्मे धर्षिता पत्नी त्वया वासव निर्भयात् ।
तस्मात् त्वं समरे शक्र शत्रुहस्तं गमिष्यसि ॥ ३२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उन्होंने शाप देते हुए कहा—‘वासव! शक्र! तुमने निर्भय होकर मेरी पत्नीके साथ बलात्कार किया है; इसलिये तुम युद्धमें जाकर शत्रुके हाथमें पड़ जाओगे ॥ ३२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवरु शाप कॊडुवाग - वासवने! नीनु निर्भयनागि नन्न पत्नियॊन्दिगॆ बलात्कार माडिरुवॆ; अदक्कागि नीनु युद्धदल्लि शत्रुविन वशनागुवॆ, ऎन्दु हेळिरुवरु.॥32॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अयं तु भावो दुर्बुद्धे यस्त्वयेह प्रवर्तितः ।
मानुषेष्वपि लोकेषु भविष्यति न संशयः ॥ ३३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अयं तु भावो दुर्बुद्धे यस्त्वयेह प्रवर्तितः ।
मानुषेष्वपि लोकेषु भविष्यति न संशयः ॥ ३३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘दुर्बुद्धे! तुम-जैसे राजाके दोषसे मनुष्यलोकमें भी यह जारभाव प्रचलित हो जायगा, जिसका तुमने स्वयं यहाँ सूत्रपात किया है; इसमें संशय नहीं है ॥ ३३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
दुर्बुद्धे! निन्नन्तह राजन दोषदिन्द मनुष्य लोकदल्लियू ई जारभाव प्रचलितवादीतु, नीने स्वतः ई सूत्रपात माडिरुवॆ, इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥33॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तत्रार्धं तस्य यः कर्ता त्वय्यर्धं निपतिष्यति ।
न च ते स्थावरं स्थानं भविष्यति न संशयः ॥ ३४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तत्रार्धं तस्य यः कर्ता त्वय्यर्धं निपतिष्यति ।
न च ते स्थावरं स्थानं भविष्यति न संशयः ॥ ३४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘जो जारभावसे पापाचार करेगा, उस पुरुषपर उस पापका आधा भाग पड़ेगा और आधा तुमपर पड़ेगा; क्योंकि इसके प्रवर्तक तुम्हीं हो । निःसंदेह तुम्हारा यह स्थान स्थिर नहीं होगा ॥ ३४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
जारभावदिन्द पापाचार माडुव पुरुषनिगॆ आ पापद अर्ध भाग सिगुवुदु मत्तु अर्धभाग निनगॆ सिगुवुदु; एकॆन्दरॆ इदर प्रवर्तक नीनागिरुवॆ. नीनु ई स्थानदिन्द भ्रष्टनागुवुदु सन्देहवे इल्ल.॥34॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यश्च यश्च सुरेन्द्रः स्याद् ध्रुवः स न भविष्यति ।
एष शापो मया मुक्त इत्यसौ त्वां तदाब्रवीत् ॥ ३५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यश्च यश्च सुरेन्द्रः स्याद् ध्रुवः स न भविष्यति ।
एष शापो मया मुक्त इत्यसौ त्वां तदाब्रवीत् ॥ ३५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘जो कोई भी देवराजके पदपर प्रतिष्ठित होगा, वह वहाँ स्थिर नहीं रहेगा । यह शाप मैंने इन्द्रमात्रके लिये दे दिया है ।’ यह बात मुनिने तुमसे कही थी ॥ ३५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
यारे देवराजन पददल्लि प्रतिष्ठितनागुवनो, अवनु अल्लि स्थिरनागिरलारनु. ई शापवन्नु नानु इन्द्रनिगॆ मात्र कॊट्टिरुवॆ; ऎम्ब मातु मुनियु निनगॆ हेळिरुवरु.॥35॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तां तु भार्यां सुनिर्भर्त्स्य सोऽब्रवीत् सुमहातपाः ।
दुर्विनीते विनिध्वंस ममाश्रमसमीपतः ॥ ३६ ॥
रूपयौवनसम्पन्ना यस्मात् त्वमनवस्थिता ।
तस्माद् रूपवती लोके न त्वमेका भविष्यति ॥ ३७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तां तु भार्यां सुनिर्भर्त्स्य सोऽब्रवीत् सुमहातपाः ।
दुर्विनीते विनिध्वंस ममाश्रमसमीपतः ॥ ३६ ॥
रूपयौवनसम्पन्ना यस्मात् त्वमनवस्थिता ।
तस्माद् रूपवती लोके न त्वमेका भविष्यति ॥ ३७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘फिर उन महातपस्वी मुनिने अपनी उस पत्नीको भी भलीभाँति डाँट-फटकारकर कहा—‘दुष्टे! तू मेरे आश्रमके पास ही अदृश्य होकर रह और अपने रूप-सौन्दर्यसे भ्रष्ट हो जा । रूप और यौवनसे सम्पन्न होकर मर्यादामें स्थित नहीं रह सकी है, इसलिये अब लोकमें तू अकेली ही रूपवती नहीं रहेगी (बहुत-सी रूपवती स्त्रियाँ उत्पन्न हो जायँगी) ॥ ३६-३७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मत्तॆ आ महातपस्वी मुनियु तन्न पत्निगू चॆन्नागि गदरिसि - दुष्टे! नीनु नन्न आश्रमद हत्तिरवे अदृश्यळागि इद्दु, तन्न रूप सौन्दर्यदिन्द भ्रष्टळागु. रूप-यौवन दिन्द सम्पन्नळागियू मर्यादॆयल्लि इरदे होदॆ, अदक्कागि ईग लोकदल्लि नीनॊब्बळे रूपवतियागि इरलारॆ ऎन्दु शपिसिद्दरु. (अनेक रूपवति स्त्रीयरु हुट्टुवरु.॥36-37॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
रूपं च ते प्रजाः सर्वा गमिष्यन्ति न संशयः ।
यत् तदेकं समाश्रित्य विभ्रमोऽयमुपस्थितः ॥ ३८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
रूपं च ते प्रजाः सर्वा गमिष्यन्ति न संशयः ।
यत् तदेकं समाश्रित्य विभ्रमोऽयमुपस्थितः ॥ ३८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘जिस एक रूप-सौन्दर्यको लेकर इन्द्रके मनमें यह काम-विकार उत्पन्न हुआ था, तेरे उस रूप-सौन्दर्यको समस्त प्रजाएँ प्राप्त कर लेंगी; इसमें संशय नहीं है’ ॥
अनुवाद (कन्नड)
याव ऒन्दु रूप सौन्दर्यदिन्दागि इन्द्रन मनस्सिनल्लि ई काम विकार उत्पन्नवागित्तो, निन्न आ रूप-सौन्दर्यवन्नु समस्त प्रजॆयु पडॆयुवुदु; इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥38॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तदाप्रभृति भूयिष्ठं प्रजा रूपसमन्विता ।
सा तं प्रसादयामास महर्षिं गौतमं तदा ॥ ३९ ॥
अज्ञानाद् धर्षिता विप्र त्वद्रूपेण दिवौकसा ।
न कामकाराद् विप्रर्षे प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ४० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तदाप्रभृति भूयिष्ठं प्रजा रूपसमन्विता ।
सा तं प्रसादयामास महर्षिं गौतमं तदा ॥ ३९ ॥
अज्ञानाद् धर्षिता विप्र त्वद्रूपेण दिवौकसा ।
न कामकाराद् विप्रर्षे प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ४० ॥
तदाप्रभृति भूयिष्ठं प्रजा रूपसमन्विता ।
सा तं प्रसादयामास महर्षि गौतमं तदा ॥
अज्ञानाद्धर्षिता विप्र त्वद्रूपेण दिवौकसा ।
न कामकाराद्विप्रर्षे प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तभीसे अधिकांश प्रजा रूपवती होने लगी । अहल्याने उस समय विनीत-वचनोंद्वारा महर्षि गौतमको प्रसन्न किया और कहा—‘विप्रवर! ब्रह्मर्षे! देवराजने आपका ही रूप धारण करके मुझे कलङ्कित किया है । मैं उसे पहचान न सकी थी । अतः अनजानमें मुझसे यह अपराध हुआ है, स्वेच्छाचार वश नहीं । इसलिये आपको मुझपर कृपा करनी चाहिये’ ॥ ३९-४० ॥
अनुवाद (कन्नड)
अन्दिनिन्द हॆच्चिन प्रजॆ रूपवतियरादरु. अहल्यॆयु आग विनीत वचनगळिन्द महर्षि गौतमरन्नु प्रसन्नगॊळिसि हेळिदळु-विप्रवर, महर्षिये! देवराजनु निम्म रूपवन्ने धरिसि नन्नन्नु कलङ्कितळन्नागिसिद. नानु अवनन्नु गुरुतिसदे होदॆ. आद्दरिन्द तिळियदॆये नन्निन्द ई अपराधवायितु, स्वेच्छाचारदिन्द अल्ल. आद्दरिन्द नीवु नन्न मेलॆ कृपॆ माडिरि.॥39-40॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अहल्यया त्वेवमुक्तः प्रत्युवाच स गौतमः ।
उत्पत्स्यति महातेजा इक्ष्वाकूणां महारथः ॥ ४१ ॥
रामो नाम श्रुतो लोके वनं चाप्युपयास्यति ।
ब्राह्मणार्थे महाबाहुर्विष्णुर्मानुषविग्रहः ॥ ४२ ॥
तं द्रक्ष्यसि यदा भद्रे ततः पूता भविष्यसि ।
स हि पावयितुं शक्तस्त्वया यद् दुष्कृतं कृतम् ॥ ४३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अहल्यया त्वेवमुक्तः प्रत्युवाच स गौतमः ।
उत्पत्स्यति महातेजा इक्ष्वाकूणां महारथः ॥ ४१ ॥
रामो नाम श्रुतो लोके वनं चाप्युपयास्यति ।
ब्राह्मणार्थे महाबाहुर्विष्णुर्मानुषविग्रहः ॥ ४२ ॥
तं द्रक्ष्यसि यदा भद्रे ततः पूता भविष्यसि ।
स हि पावयितुं शक्तस्त्वया यद् दुष्कृतं कृतम् ॥ ४३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘अहल्याके ऐसा कहनेपर गौतमने उत्तर दिया—‘भद्रे! इक्ष्वाकुवंशमें एक महातेजस्वी महारथी वीरका अवतार होगा, जो संसारमें श्रीरामके नामसे विख्यात होंगे । महाबाहु श्रीरामके रूपमें साक्षात् भगवान् विष्णु ही मनुष्य-शरीर धारण करके प्रकट होंगे । वे ब्राह्मण (विश्वामित्र आदि)-के कार्यसे तपोवनमें पधारेंगे । जब तुम उनका दर्शन करोगी, तब पवित्र हो जाओगी । तुमने जो पाप किया है, उससे तुम्हें वे ही पवित्र कर सकते हैं ॥ ४१—४३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अहल्यॆयु हीगॆ हेळिदाग गौतमरु नुडिदरु- भद्रॆ! इक्ष्वाकुवंशदल्लि ओर्व महातेजस्वी महारथी वीरन अवतारवादीतु. अवनु जगत्तिनल्लि श्रीरामनॆन्दु विख्यातनागुवनु. महाबाहु श्रीरामन रूपदल्लि साक्षात् भगवान् विष्णुवे मनुष्य शरीरवन्नु धरिसि प्रकटनागुवनु. अवनु ब्राह्मण(विश्वामित्र)र कार्यक्कागि तपोवनक्कॆ आगमिसुवनु. नीनु अवन दर्शन माडिदाग पवित्रळागुवॆ. नीनु माडिद पापदिन्द अवने पवित्रगॊळिसबल्लनु. ॥41-43॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्यातिथ्यं च कृत्वा वै मत्समीपं गमिष्यसि ।
वत्स्यसि त्वं मया सार्धं तदा हि वरवर्णिनि ॥ ४४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्यातिथ्यं च कृत्वा वै मत्समीपं गमिष्यसि ।
वत्स्यसि त्वं मया सार्धं तदा हि वरवर्णिनि ॥ ४४ ॥
तस्यातिथ्यं च कृत्वा वै मत्समीपं गमिष्यसि ।
वत्स्यसि त्वं महा सार्धं तदा हि वरवर्णिनि ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘वरवर्णिनि! उनका आतिथ्य-सत्कार करके तुम मेरे पास आ जाओगी और फिर मेरे ही साथ रहने लगोगी’ ॥
अनुवाद (कन्नड)
वरवर्णिनि! अवन आतिथ्यगैदु नीनु नन्न बळिगॆ बरुवॆ हागू पुनः नन्नॊन्दिगॆ इरतॊडगुवॆ.॥44॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिराजगाम स्वमाश्रमम् ।
तपश्चचार सुमहत् सा पत्नी ब्रह्मवादिनः ॥ ४५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिराजगाम स्वमाश्रमम् ।
तपश्चचार सुमहत् सा पत्नी ब्रह्मवादिनः ॥ ४५ ॥
एवमुक्त्वा स विप्रर्षिराजगाम स्वमाश्रमम् ।
तपश्चचार सुमहत्सा पत्नी ब्रह्मवादिनः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘ऐसा कहकर ब्रह्मर्षि गौतम अपने आश्रमके भीतर आ गये और उन ब्रह्मवादी मुनिकी पत्नी वह अहल्या बड़ी भारी तपस्या करने लगी ॥ ४५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ हेळि ब्रह्मर्षि गौतमरु तन्न आश्रमदॊळगॆ होदरु मत्तु आ ब्रह्मवादी मुनिय पत्नी अहल्यॆयु भारी तपस्सिगॆ तॊडगिदळु.॥45॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
शापोत्सर्गाद्धि तस्येदं मुनेः सर्वमुपस्थितम् ।
तत् स्मर त्वं महाबाहो दुष्कृतं यत् त्वया कृतम् ॥ ४६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
शापोत्सर्गाद्धि तस्येदं मुनेः सर्वमुपस्थितम् ।
तत् स्मर त्वं महाबाहो दुष्कृतं यत् त्वया कृतम् ॥ ४६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘महाबाहो! उन ब्रह्मर्षि गौतमके शाप देनेसे ही तुमपर यह सारा संकट उपस्थित हुआ है । अतः तुमने जो पाप किया था, उसको याद करो ॥ ४६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाबाहो! आ ब्रह्मर्षि गौतमरु शाप कॊट्टिद्दरिन्दले निन्न मेलॆ इवॆल्ल सङ्कट बन्दॆरगिदॆ. आद्दरिन्द नीनु माडिद पापवन्नु स्मरिसु.॥46॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तेन त्वं ग्रहणं शत्रोर्यातो नान्येन वासव ।
शीघ्रं वै यज यज्ञं त्वं वैष्णवं सुसमाहितः ॥ ४७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तेन त्वं ग्रहणं शत्रोर्यातो नान्येन वासव ।
शीघ्रं वै यज यज्ञं त्वं वैष्णवं सुसमाहितः ॥ ४७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘वासव! उस शापके ही कारण तुम शत्रुकी कैदमें पड़े हो, दूसरे किसी कारणसे नहीं । अतः अब एकाग्रचित्त हो शीघ्र ही वैष्णव-यज्ञका अनुष्ठान करो ॥ ४७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
वासवने! आ शापदिन्दागिये नीनु शत्रुविन कैसॆरॆयादॆ, बेरॆ याव कारणदिन्दलू अल्ल. आद्दरिन्द ईग एकाग्रचित्तनागि बेगने वैष्णव यज्ञद अनुष्ठान माडु.॥47॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
पावितस्तेन यज्ञेन यास्यसे त्रिदिवं ततः ।
पुत्रश्च तव देवेन्द्र न विनष्टो महारणे ॥ ४८ ॥
नीतः सन्निहितश्चैव आर्यकेण महोदधौ ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
पावितस्तेन यज्ञेन यास्यसे त्रिदिवं ततः ।
पुत्रश्च तव देवेन्द्र न विनष्टो महारणे ॥ ४८ ॥
नीतः सन्निहितश्चैव आर्यकेण महोदधौ ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘देवेन्द्र! उस यज्ञसे पवित्र होकर तुम पुनः स्वर्गलोक प्राप्त कर लोगे । तुम्हारा पुत्र जयन्त उस महासमरमें मारा नहीं गया है । उसका नाना पुलोमा उसे महासागरमें ले गया है । इस समय वह उसीके पास है’ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवेन्द्रने! आ यज्ञदिन्द पवित्रनागि नीनु पुनः स्वर्गलोकवन्नु पडॆयुवॆ. निन्न पुत्रनु आ महासमरदल्लि सत्तिल्ल. अवन तात पुलोमनु अवनन्नु महासागरक्कॆ कॊण्डु होगिरुवनु. ईग अवनु अवन बळियल्ले इरुवनु.॥48½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतच्छ्रुत्वा महेन्द्रस्तु यज्ञमिष्ट्वा च वैष्णवम् ॥ ४९ ॥
पुनस्त्रिदिवमाक्रामदन्वशासच्च देवराट् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतच्छ्रुत्वा महेन्द्रस्तु यज्ञमिष्ट्वा च वैष्णवम् ॥ ४९ ॥
पुनस्त्रिदिवमाक्रामदन्वशासच्च देवराट् ।
अनुवाद (हिन्दी)
ब्रह्माजीकी यह बात सुनकर देवराज इन्द्रने वैष्णवयज्ञका अनुष्ठान किया । वह यज्ञ पूरा करके देवराज स्वर्गलोकमें गये और वहाँ देवराज्यका शासन करने लगे ॥ ४९ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ब्रह्मदेवर ई मातन्नु केळि देवराजनु वैष्णव यज्ञद अनुष्ठान माडिदनु. आ यज्ञ पूर्णगॊळिसि देवराजनु स्वर्गक्कॆ होदनु हागू देवराज्यवन्नु आळतॊडगिदनु.॥49½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतदिन्द्रजितो नाम बलं यत् कीर्तितं मया ॥ ५० ॥
निर्जितस्तेन देवेन्द्रः प्राणिनोऽन्ये तु किं पुनः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतदिन्द्रजितो नाम बलं यत् कीर्तितं मया ॥ ५० ॥
निर्जितस्तेन देवेन्द्रः प्राणिनोऽन्ये तु किं पुनः ।
अनुवाद (हिन्दी)
रघुनन्दन! यह है इन्द्रविजयी मेघनादका बल, जिसका मैंने आपसे वर्णन किया है । उसने देवराज इन्द्रको भी जीत लिया था; फिर दूसरे प्राणियोंकी तो बिसात ही क्या थी ॥ ५० १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रघुनन्दन! इन्द्रविजयि मेघनादन बल इदागिदॆ. अदन्नु नानु निनगॆ वर्णिसिरुवॆनु. अवनु देवेन्द्रनन्नु गॆद्दिद्दनु, हागिरुवाग बेरॆ प्राणिगळ भयवॆल्लि इत्तु.॥50½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
आश्चर्यमिति रामश्च लक्ष्मणश्चाब्रवीत् तदा ॥ ५१ ॥
अगस्त्यवचनं श्रुत्वा वानरा राक्षसास्तदा ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
आश्चर्यमिति रामश्च लक्ष्मणश्चाब्रवीत् तदा ॥ ५१ ॥
अगस्त्यवचनं श्रुत्वा वानरा राक्षसास्तदा ।
अनुवाद (हिन्दी)
अगस्त्यजीकी यह बात सुनकर श्रीराम और लक्ष्मण तत्काल बोल उठे—‘आश्चर्य है ।’ साथ ही वानरों और राक्षसोंको भी इस बातसे बड़ा विस्मय हुआ ॥ ५१ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अगस्त्यर ई मातन्नु केळि श्रीराम - लक्ष्मणरु तत्काल - ‘आश्चर्यवागिदॆ’ ऎन्दु नुडिदरु. जॊतॆगॆ वानररिगू, राक्षसरिगू बहळ विस्मयवायितु.॥51½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
विभीषणस्तु रामस्य पार्श्वस्थो वाक्यमब्रवीत् ॥ ५२ ॥
आश्चर्यं स्मारितोऽस्म्यद्य यत् तद् दृष्टं पुरातनम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
विभीषणस्तु रामस्य पार्श्वस्थो वाक्यमब्रवीत् ॥ ५२ ॥
आश्चर्यं स्मारितोऽस्म्यद्य यत् तद् दृष्टं पुरातनम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
उस समय श्रीरामके बगलमें बैठे हुए विभीषणने कहा—‘मैंने पूर्वकालमें जो आश्चर्यकी बातें देखी थीं, उनका आज महर्षिने स्मरण दिला दिया है’ ॥ ५२ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग श्रीरामन पक्कदल्ले कुळित्तिद्द विभीषणनल्लि हेळिदनु - नानु हिन्दॆ नोडिद आश्चर्यद मातन्नु इन्दु महर्षिगळु नॆनपु माडिकॊट्टरु.॥52½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अगस्त्यं त्वब्रवीद् रामः सत्यमेतच्छ्रुतं च मे ॥ ५३ ॥
एवं राम समुद्भूतो रावणो लोककण्टकः ।
सपुत्रो येन सङ्ग्रामे जितः शक्रः सुरेश्वरः ॥ ५४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अगस्त्यं त्वब्रवीद् रामः सत्यमेतच्छ्रुतं च मे ॥ ५३ ॥
एवं राम समुद्भूतो रावणो लोककण्टकः ।
सपुत्रो येन सङ्ग्रामे जितः शक्रः सुरेश्वरः ॥ ५४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तब श्रीरामचन्द्रजीने अगस्त्यजीसे कहा—‘आपकी बात सत्य है । मैंने भी विभीषणके मुखसे यह बात सुनी थी ।’ फिर अगस्त्यजी बोले—‘श्रीराम! इस प्रकार पुत्रसहित रावण सम्पूर्ण जगत् के लिये कण्टकरूप था, जिसने देवराज इन्द्रको भी संग्राममें जीत लिया था’ ॥ ५३-५४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरामचन्द्रनु अगस्त्यरल्लि हेळिदनु - निम्म मातु निजवागिदॆ. नानू विभीषणनिन्द इदन्नु केळिद्दॆ. मत्तॆ अगस्त्यरु हेळिदरु - श्रीराम! हीगॆ पुत्रसहित रावणनु समस्त जगत्तिगागि कण्टकप्रायनागिद्दनु. अवनु देवराज इन्द्रनन्नु युद्धदल्लि गॆद्दिद्दनु.॥53-54॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिंशः सर्गः ॥ ३० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें तीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३० ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि मूवत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥30॥