[एकोनत्रिंशः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- रावणका देवसेनाके बीचसे होकर निकलना, देवताओंका उसे कैद करनेके लिये प्रयत्न, मेघनादका मायाद्वारा इन्द्रको बन्दी बनाना तथा विजयी होकर सेनासहित लङ्काको लौटना
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततस्तमसि सञ्जाते सर्वे ते देवराक्षसाः ।
अयुद्ध्यन्त बलोन्मत्ताः सूदयन्तः परस्परम् ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततस्तमसि सञ्जाते सर्वे ते देवराक्षसाः ।
अयुद्ध्यन्त बलोन्मत्ताः सूदयन्तः परस्परम् ॥ १ ॥
ततस्तमसि सञ्जाते सर्वे ते देवराक्षसाः ।
आयुध्यन्त बलोन्मत्ताः सूदयन्तः परस्परम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
जब सब ओर अन्धकार छा गया, तब बलसे उन्मत्त हुए वे समस्त देवता और राक्षस एक-दूसरेको मारते हुए परस्पर युद्ध करने लगे ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ऎल्लॆडॆ कत्तलु कविदाग बलोन्मत्तराद समस्त देवतॆगळु मत्तु राक्षघिसरु परस्पर हॊडॆदाडुत्ता युद्ध माडतॊडगिदरु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततस्तु देवसैन्येन राक्षसानां बृहद् बलम् ।
दशांशं स्थापितं युद्धे शेषं नीतं यमक्षयम् ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततस्तु देवसैन्येन राक्षसानां बृहद् बलम् ।
दशांशं स्थापितं युद्धे शेषं नीतं यमक्षयम् ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उस समय देवताओंकी सेनाने राक्षसोंके विशाल सैन्य-समूहका केवल दसवाँ हिस्सा युद्धभूमिमें खड़ा रहने दिया । शेष सब राक्षसोंको यमलोक पहुँचा दिया ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग देवतॆगळ सैन्यवु राक्षसर विशाल सैन्यवन्नु केवल हत्तनॆ ऒन्दु भाग मात्र युद्धरङ्गदल्लि इरुवन्तॆ माडि, उळिद राक्षस सैन्यवन्नु यमसदनक्कॆ अट्टिदरु.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्मिंस्तु तामसे युद्धे सर्वे ते देवराक्षसाः ।
अन्योन्यं नाभ्यजानन्त युद्ध्यमानाः परस्परम् ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्मिंस्तु तामसे युद्धे सर्वे ते देवराक्षसाः ।
अन्योन्यं नाभ्यजानन्त युद्ध्यमानाः परस्परम् ॥ ३ ॥
तस्मिंस्तु तामसे युद्धे सर्वे ते देवराक्षसाः ।
अन्योन्यं नाभ्यजानन्त युद्धमानाः परस्परम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उस तामस युद्धमें समस्त देवता और राक्षस परस्पर जूझते हुए एक-दूसरेको पहचान नहीं पाते थे ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ तामस युद्धदल्लि समस्त देवतॆगळु मत्तु राक्षसरु परस्पर कादाडुत्ता ऒब्बरु मत्तॊब्बरन्नु गुरुतिसदे होदरु.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
इन्द्रश्च रावणश्चैव रावणिश्च महाबलः ।
तस्मिंस्तमोजालवृते मोहमीयुर्न ते त्रयः ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
इन्द्रश्च रावणश्चैव रावणिश्च महाबलः ।
तस्मिंस्तमोजालवृते मोहमीयुर्न ते त्रयः ॥ ४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इन्द्र, रावण और रावणपुत्र महाबली मेघनाद—ये तीन ही उस अन्धकाराच्छन्न समराङ्गणमें मोहित नहीं हुए थे ॥ ४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इन्द्र, रावण मत्तु महाबली मेघनाद ई मूवरू मात्र अन्धकार तुम्बिद समराङ्गणदल्लि मोहितरागिरलिल्ल.॥4॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तु दृष्ट्वा बलं सर्वं रावणो निहतं क्षणात् ।
क्रोधमभ्यगमत् तीव्रं महानादं च मुक्तवान् ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तु दृष्ट्वा बलं सर्वं रावणो निहतं क्षणात् ।
क्रोधमभ्यगमत् तीव्रं महानादं च मुक्तवान् ॥ ५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
रावणने देखा, मेरी सारी सेना क्षणभरमें मारी गयी, तब उसके मनमें बड़ा क्रोध हुआ और उसने बड़ी भारी गर्जना की ॥ ५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
तन्न सैन्यवु क्षणदल्लि हतरागिरुवुदन्नु रावणनु नोडिदाग मनस्सिनल्लि भारी क्रोध उण्टागि जोरागि गर्जिसिदनु.॥5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
क्रोधात् सूतं च दुर्धर्षः स्यन्दनस्थमुवाच ह ।
परसैन्यस्य मध्येन यावदन्तो नयस्व माम् ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
क्रोधात् सूतं च दुर्धर्षः स्यन्दनस्थमुवाच ह ।
परसैन्यस्य मध्येन यावदन्तो नयस्व माम् ॥ ६ ॥
क्रोधात्सूतं च दुर्धषः स्यन्दनस्थमुवाच ह ।
परसैन्यस्य मध्येन यावदन्तो नयस्व माम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उस दुर्जय निशाचरने रथपर बैठे हुए अपने सारथिसे क्रोधपूर्वक कहा—‘सूत! शत्रुओंकी इस सेनाका जहाँतक अन्त है, वहाँतक तुम इस सेनाके मध्यभागसे होकर मुझे ले चलो ॥ ६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ दुर्जय निशाचरनु रथदल्लि कुळित्तिद्द सारथियल्लि सिट्टिनिन्द हेळिद - सारथि ! शत्रुगळ ई सैन्यद मध्यभागक्कॆ नन्नन्नु करॆदुकॊण्डु होगु.॥6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अद्यैतान् त्रिदशान् सर्वान् विक्रमैः समरे स्वयम् ।
नानाशस्त्रमहासारैर्नयामि यमसादनम् ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अद्यैतान् त्रिदशान् सर्वान् विक्रमैः समरे स्वयम् ।
नानाशस्त्रमहासारैर्नयामि यमसादनम् ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘आज मैं स्वयं अपने पराक्रमद्वारा नाना प्रकारके शस्त्रोंकी मूसलाधार वृष्टि करके इन सब देवताओंको यमलोक पहुँचा दूँगा ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इन्दु नानु स्वतः नन्न पराक्रमदिन्द नाना रीतिय अस्त्रगळ मळॆ सुरिसि ई ऎल्ल देवतॆगळन्नु यमलोकक्कॆ अट्टिबिडुवॆनु.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अहमिन्द्रं वधिष्यामि धनदं वरुणं यमम् ।
त्रिदशान् विनिहत्याशु स्वयं स्थास्याम्यथोपरि ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अहमिन्द्रं वधिष्यामि धनदं वरुणं यमम् ।
त्रिदशान् विनिहत्याशु स्वयं स्थास्याम्यथोपरि ॥ ८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘मैं इन्द्र, कुबेर, वरुण और यमका भी वध करूँगा । सब देवताओंका शीघ्र ही संहार करके स्वयं सबके ऊपर स्थित होऊँगा ॥ ८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नानु इन्द्र, वरुण, यमनन्नु वधिसिबिडुवॆ. देवतॆगळॆल्लरन्नु बेगने वधिसि स्वतः ऎल्लरिगिन्त मेलॆ स्थितनागुवॆनु.॥8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
विषादो नैव कर्तव्यः शीघ्रं वाहय मे रथम् ।
द्विः खलु त्वां ब्रवीम्यद्य यावदन्तं नयस्व माम् ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
विषादो नैव कर्तव्यः शीघ्रं वाहय मे रथम् ।
द्विः खलु त्वां ब्रवीम्यद्य यावदन्तं नयस्व माम् ॥ ९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तुम्हें विषाद नहीं करना चाहिये । शीघ्र मेरे रथको ले चलो । मैं तुमसे दो बार कहता हूँ, देवताओंकी सेनाका जहाँतक अन्त है, वहाँतक मुझे अभी ले चलो ॥ ९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
विषादपडबेड, बेगने रथवन्नु नडॆसु. निनगॆ पुनः हेळुत्तिद्देनॆ - देवतॆगळ सैन्यद कॊनॆ इरुववरॆगॆ नन्नन्नु ईगले कॊण्डुहोगु.॥9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अयं स नन्दनोद्देशो यत्र वर्तावहे वयम् ।
नय मामद्य तत्र त्वमुदयो यत्र पर्वतः ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अयं स नन्दनोद्देशो यत्र वर्तावहे वयम् ।
नय मामद्य तत्र त्वमुदयो यत्र पर्वतः ॥ १० ॥
अयं स नन्दनोद्देशो यत्र वर्तामहे वयम् ।
नयमामद्य तत्र त्वमुदयो यत्र पर्वतः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘यह नन्दनवनका प्रदेश है, जहाँ इस समय हम दोनों मौजूद हैं । यहींसे देवताओंकी सेनाका आरम्भ होता है । अब तुम मुझे उस स्थानतक ले चलो, जहाँ उदयाचल है (नन्दनवनसे उदयाचलतक देवताओंकी सेना फैली हुई है)’ ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
ईग नावु नन्दनवन प्रदेशदल्लि इद्देवॆ. इल्लिन्दले देवतॆगळ सैन्य प्रारम्भवागुत्तदॆ. ईग नीनु उदयाचलक्कॆ कॊण्डुहोगु. (नन्दनवनदिन्द उदयाचलदवरॆगॆ देवतॆगळ सैन्य हरडित्तु.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा तुरगान् स मनोजवान् ।
आदिदेशाथ शत्रूणां मध्येनैव च सारथिः ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा तुरगान् स मनोजवान् ।
आदिदेशाथ शत्रूणां मध्येनैव च सारथिः ॥ ११ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
रावणकी यह बात सुनकर सारथिने मनके समान वेगशाली घोड़ोंको शत्रुसेनाके बीचसे हाँक दिया ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रावणन मातन्नु केळि सारथियु मनोवेगदन्तिरुव कुदुरॆगळन्नु शत्रुसैन्यद नडुविनिन्द ओडिसिदनु.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा शक्रो देवेश्वरस्तदा ।
रथस्थः समरस्थस्तान् देवान् वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा शक्रो देवेश्वरस्तदा ।
रथस्थः समरस्थस्तान् देवान् वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
रावणके इस निश्चयको जानकर समरभूमिमें रथपर बैठे हुए देवराज इन्द्रने उन देवताओंसे कहा— ॥ १२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रावणन ई निश्चयवन्नु तिळिदु समराङ्गणदल्लि रथदल्लि कुळित देवेन्द्रनु आ देवतॆगळल्लि हेळिदनु.॥12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सुराः शृणुत मद्वाक्यं यत् तावन्मम रोचते ।
जीवन्नेव दशग्रीवः साधु रक्षो निगृह्यताम् ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सुराः शृणुत मद्वाक्यं यत् तावन्मम रोचते ।
जीवन्नेव दशग्रीवः साधु रक्षो निगृह्यताम् ॥ १३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘देवगण! मेरी बात सुनो । मुझे तो यही अच्छा लगता है कि इस निशाचर दशग्रीवको जीवित अवस्थामें ही भलीभाँति कैद कर लिया जाय ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवतॆगळे! नन्न मातन्नु केळिरि. ई निशाचर दशग्रीवनन्नु जीवन्तवागि सॆरॆहिडियुवुदे ऒळ्ळॆयदॆन्दु तोरुत्तदॆ.॥13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एष ह्यतिबलः सैन्ये रथेन पवनौजसा ।
गमिष्यति प्रवृद्धोर्मिः समुद्र इव पर्वणि ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एष ह्यतिबलः सैन्ये रथेन पवनौजसा ।
गमिष्यति प्रवृद्धोर्मिः समुद्र इव पर्वणि ॥ १४ ॥
एष ह्यतिबलः सैन्ये रथेन पवनौजसा ।
गमिष्यति पृवृद्धोर्मिः समुद्र इव पर्वणि ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘यह अत्यन्त बलशाली राक्षस वायुके समान वेगशाली रथके द्वारा इस सेनाके बीचमें होकर उसी तरह तीव्रगतिसे आगे बढ़ेगा, जैसे पूर्णिमाके दिन उत्ताल तरङ्गोंसे युक्त समुद्र बढ़ता है ॥ १४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ई अत्यन्त बुद्धिशालि राक्षसनु वायुवेगदिन्द रथद मूलक सैन्यद नडुविनिन्द पूर्णिमॆय दिन उत्ताल तरङ्गगळिन्द कूडिद समुद्रवु उक्कुवन्तॆ तीव्रगतियिन्द मुन्दॆ होगुवनु.॥14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नह्येष हन्तुं शक्योऽद्य वरदानात् सुनिर्भयः ।
तद् ग्रहीष्यामहे रक्षो यत्ता भवत संयुगे ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
नह्येष हन्तुं शक्योऽद्य वरदानात् सुनिर्भयः ।
तद् ग्रहीष्यामहे रक्षो यत्ता भवत संयुगे ॥ १५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘यह आज मारा नहीं जा सकता; क्योंकि ब्रह्माजीके वरदानके प्रभावसे पूर्णतः निर्भय हो चुका है । इसलिये हमलोग इस राक्षसको पकड़कर कैद कर लेंगे । तुमलोग युद्धमें इस बातके लिये पूरा प्रयत्न करो ॥ १५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इवनु इन्दु सायलारनु; एकॆन्दरॆ ब्रह्मदेवर वरदिन्द पूर्णवागि निर्भयनागिद्दानॆ. आद्दरिन्द नावु ई राक्षसनन्नु सॆरॆ हिडियोण. नीवु युद्धदल्लि इदक्कागि पूर्ण प्रयत्निसिरि.॥15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यथा बलौ निरुद्धे च त्रैलोक्यं भुज्यते मया ।
एवमेतस्य पापस्य निरोधो मम रोचते ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यथा बलौ निरुद्धे च त्रैलोक्यं भुज्यते मया ।
एवमेतस्य पापस्य निरोधो मम रोचते ॥ १६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘जैसे राजा बलिके बाँध लिये जानेपर ही मैं तीनों लोकोंके राज्यका उपभोग कर रहा हूँ, उसी प्रकार इस पापी निशाचरको बंदी बना लिया जाय, यही मुझे अच्छा लगता है’ ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजा बलियु बन्धिसल्पट्टागले नानु मूरु लोकगळ राज्यवन्नु उपभोगिसुवन्तॆये ई पापि निशाचरनन्नु बन्दियागिसिदाग ननगॆ ऒळ्ळॆयदॆनिसुवुदु.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततोऽन्यं देशमास्थाय शक्रः सन्त्यज्य रावणम् ।
अयुध्यत महाराज राक्षसांस्त्रासयन् रणे ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततोऽन्यं देशमास्थाय शक्रः सन्त्यज्य रावणम् ।
अयुध्यत महाराज राक्षसांस्त्रासयन् रणे ॥ १७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
महाराज श्रीराम! ऐसा कहकर इन्द्रने रावणके साथ युद्ध करना छोड़ दिया और दूसरी ओर जाकर समराङ्गणमें राक्षसोंको भयभीत करते हुए वे उनके साथ युद्ध करने लगे ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाराज श्रीरामा! हीगॆ हेळि इन्द्रनु रावणनॊडनॆ युद्ध माडुवुदन्नु बिट्टु, बेरॆडॆगॆ होगि समराङ्गणदल्लि राक्षसरन्नु भयपडिसुत्ता युद्ध माडतॊडगिदनु.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
उत्तरेण दशग्रीवः प्रविवेशानिवर्तकः ।
दक्षिणेन तु पार्श्वेन प्रविवेश शतक्रतुः ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
उत्तरेण दशग्रीवः प्रविवेशानिवर्तकः ।
दक्षिणेन तु पार्श्वेन प्रविवेश शतक्रतुः ॥ १८ ॥
उत्तरेण दशग्रीवः प्रविवेशा निवर्तकः ।
दक्षिणेन तु पार्श्वेण प्रविवेश शतक्रतुः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
युद्धसे पीछे न हटनेवाले रावणने उत्तरकी ओरसे देवसेनामें प्रवेश किया और देवराज इन्द्रने दक्षिणकी ओरसे राक्षससेनामें ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
युद्धदल्लि बॆन्नु तोरदिरुव रावणनु उत्तरद कडॆयिन्द देवसैन्यदल्लि प्रवेशिसिदनु मत्तु देवेन्द्रनु दक्षिणद कडॆयिन्द प्रवेशिसिदनु.॥18॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः स योजनशतं प्रविष्टो राक्षसाधिपः ।
देवतानां बलं सर्वं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ १९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः स योजनशतं प्रविष्टो राक्षसाधिपः ।
देवतानां बलं सर्वं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ १९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
देवताओंकी सेना चार सौ कोसतक फैली हुई थी । राक्षसराज रावणने उसके भीतर घुसकर समूची देवसेनाको बाणोंकी वर्षासे ढक दिया ॥ १९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवतॆगळ सैन्यवु मूरु योजनॆगळष्टु हरडिकॊण्डित्तु. राक्षसाधिप रावणनु अदरॊळगॆ नुग्गि बाणगळ मळॆगरॆदु देव सैन्यवन्नु मुच्चिबिट्टनु.॥19॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः शक्रो निरीक्ष्याथ प्रणष्टं तु स्वकं बलम् ।
न्यवर्तयदसम्भ्रान्तः समावृत्य दशाननम् ॥ २० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः शक्रो निरीक्ष्याथ प्रणष्टं तु स्वकं बलम् ।
न्यवर्तयदसम्भ्रान्तः समावृत्य दशाननम् ॥ २० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
अपनी विशाल सेनाको नष्ट होती देख इन्द्रने बिना किसी घबराहटके दशमुख रावणका सामना किया और उसे चारों ओरसे घेरकर युद्धसे विमुख कर दिया ॥ २० ॥
अनुवाद (कन्नड)
तन्न विशाल सैन्यवु नाशवागुवुदन्नु कण्डु इन्द्रनु धैर्यदिन्द दशमुख रावणनन्नु ऎदुरिसि नाल्कु कडॆगळिन्दलू आक्रमिसि युद्धदिन्द विमुखनन्नागिसिदनु.॥20॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतस्मिन्नन्तरे नादो मुक्तो दानवराक्षसैः ।
हा हताः स्म इति ग्रस्तं दृष्ट्वा शक्रेण रावणम् ॥ २१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतस्मिन्नन्तरे नादो मुक्तो दानवराक्षसैः ।
हा हताः स्म इति ग्रस्तं दृष्ट्वा शक्रेण रावणम् ॥ २१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इसी समय रावणको इन्द्रके चंगुलमें फँसा हुआ देख दानवों तथा राक्षसोंने ‘हाय! हम मारे गये’ ऐसा कहकर बड़े जोरसे आर्तनाद किया ॥ २१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग रावणनु इन्द्रन हिडितदल्लि सिक्किकॊण्डिरुवुदन्नु नोडि दानव हागू राक्षसरु अय्यो! सत्तॆवु ऎन्दु जोरागि आर्तनाद माडिदरु.॥21॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो रथं समास्थाय रावणिः क्रोधमूर्च्छितः ।
तत् सैन्यमतिसङ्क्रुद्धः प्रविवेश सुदारुणम् ॥ २२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो रथं समास्थाय रावणिः क्रोधमूर्च्छितः ।
तत् सैन्यमतिसङ्क्रुद्धः प्रविवेश सुदारुणम् ॥ २२ ॥
ततो रथं समास्थाय रावणिः क्रोधमूर्छितः ।
तत्सैन्यमति सङ्क्रुद्धः प्रविवेश सुदारुणम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तब रावणका पुत्र मेघनाद क्रोधसे अचेत-सा हो गया और रथपर बैठकर अत्यन्त कुपित हो उसने शत्रुकी भयंकर सेनामें प्रवेश किया ॥ २२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आगले रावणपुत्र मेघनादनु क्रोधोन्मत्तनागि, रथारूढनागि अत्यन्त कुपितनागि शत्रुगळ भयङ्कर सैन्यवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥22॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तां प्रविश्य महामायां प्राप्तां पशुपतेः पुरा ।
प्रविवेश सुसंरब्धस्तत् सैन्यं समभिद्रवत् ॥ २३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तां प्रविश्य महामायां प्राप्तां पशुपतेः पुरा ।
प्रविवेश सुसंरब्धस्तत् सैन्यं समभिद्रवत् ॥ २३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
पूर्वकालमें पशुपति महादेवजीसे उसको जो तमोमयी महामाया प्राप्त हुई थी, उसमें प्रवेश करके उसने अपनेको छिपा लिया और अत्यन्त क्रोधपूर्वक शत्रुसेनामें घुसकर उसे खदेड़ना आरम्भ किया ॥ २३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सैन्यवन्नु प्रवेशिसि हिन्दॆ पशुपति महादेवनिन्द पडॆद तमोमय महामायॆयिन्दागि तन्नन्नु मरॆयागिसिकॊण्डु, अत्यन्त क्रोधदिन्द शत्रुसैन्यवन्नु नुग्गि चदुरिसतॊडगिदनु.॥23॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स सर्वा देवतास्त्यक्त्वा शक्रमेवाभ्यधावत ।
महेन्द्रश्च महातेजा नापश्यच्च सुतं रिपोः ॥ २४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स सर्वा देवतास्त्यक्त्वा शक्रमेवाभ्यधावत ।
महेन्द्रश्च महातेजा नापश्यच्च सुतं रिपोः ॥ २४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वह सब देवताओंको छोड़कर इन्द्रपर ही टूट पड़ा, परंतु महातेजस्वी इन्द्र अपने शत्रुके उस पुत्रको देख न सके ॥ २४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवनु इतर देवतॆगळन्नु बिट्टु इन्द्रनन्नु आक्रमिसिदनु, आदरॆ महातेजस्वी इन्द्रनु तन्न शत्रुविन मगनन्नु नोडदादनु.॥24॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
विमुक्तकवचस्तत्र वध्यमानोऽपि रावणिः ।
त्रिदशैः सुमहावीर्यैर्न चकार च किञ्चन ॥ २५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
विमुक्तकवचस्तत्र वध्यमानोऽपि रावणिः ।
त्रिदशैः सुमहावीर्यैर्न चकार च किञ्चन ॥ २५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
महापराक्रमी देवताओंकी मार खानेसे यद्यपि वहाँ रावणकुमारका कवच नष्ट हो गया था, तथापि उसने अपने मनमें तनिक भी भय नहीं किया ॥ २५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महापराक्रमि देवतॆगळ एटु तिन्दु रावणकुमारन कवच पुडियागिद्दरू, अवन मनस्सिगॆ कॊञ्चवू भयवागलिल्ल.॥25॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स मातलिं समायान्तं ताडयित्वा शरोत्तमैः ।
महेन्द्रं बाणवर्षेण भूय एवाभ्यवाकिरत् ॥ २६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स मातलिं समायान्तं ताडयित्वा शरोत्तमैः ।
महेन्द्रं बाणवर्षेण भूय एवाभ्यवाकिरत् ॥ २६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उसने अपने सामने आते हुए मातलिको उत्तम बाणोंसे घायल करके सायकोंकी झड़ी लगाकर पुनः देवराज इन्द्रको भी ढक दिया ॥ २६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
तन्नॆदुरिगॆ बरुत्तिरुव मातलियन्नु अवनु गायगॊळिसि, बाणगळ मळॆ सुरिसि पुनः देवेन्द्रनन्नु मुच्चिबिट्टनु.॥26॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततस्त्यक्त्वा रथं शक्रो विससर्ज च सारथिम् ।
ऐरावतं समारुह्य मृगयामास रावणिम् ॥ २७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततस्त्यक्त्वा रथं शक्रो विससर्ज च सारथिम् ।
ऐरावतं समारुह्य मृगयामास रावणिम् ॥ २७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तब इन्द्रने रथको छोड़कर सारथिको विदा कर दिया और ऐरावत हाथीपर आरूढ़ हो वे रावणकुमारकी खोज करने लगे ॥ २७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग इन्द्रनु रथवन्नु बिट्टु सारथियन्नु बिळ्कॊट्टु, ऐरावत आनॆयन्नेरि रावणकुमारनन्नु हुडुकतॊडगिदनु.॥27॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तत्र मायाबलवानदृश्योऽथान्तरिक्षगः ।
इन्द्रं मायापरिक्षिप्तं कृत्वा स प्राद्रवच्छरैः ॥ २८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तत्र मायाबलवानदृश्योऽथान्तरिक्षगः ।
इन्द्रं मायापरिक्षिप्तं कृत्वा स प्राद्रवच्छरैः ॥ २८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
मेघनाद अपनी मायाके कारण बहुत प्रबल हो रहा था । वह अदृश्य होकर आकाशमें विचरने लगा और इन्द्रको मायासे व्याकुल करके बाणोंद्वारा उनपर आक्रमण किया ॥ २८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मेघनादनु तन्न मायॆयिन्दागि प्रबलनागिद्दनु. अवनु अदृश्यनागिये आकाशदल्लि सञ्चरिसतॊडगिद हागू इन्द्रनन्नु मायॆयिन्द व्याकुलगॊळिसि बाणगळिन्द अवनन्नु आक्रमिसिदनु.॥28॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तं यदा परिश्रान्तमिन्द्रं जज्ञेऽथ रावणिः ।
तदैनं मायया बद्ध्वा स्वसैन्यमभितोऽनयत् ॥ २९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तं यदा परिश्रान्तमिन्द्रं जज्ञेऽथ रावणिः ।
तदैनं मायया बद्ध्वा स्वसैन्यमभितोऽनयत् ॥ २९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
रावणकुमारको जब अच्छी तरह मालूम हो गया कि इन्द्र बहुत थक गये हैं, तब उन्हें मायासे बाँधकर अपनी सेनामें ले आया ॥ २९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इन्द्रनु बहळ बळलिदनॆन्दु तिळिद रावणकुमारनु अवनन्नु बन्धिसि तन्न सैन्यदॊळगॆ कॊण्डु होदनु.॥29॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तं तु दृष्ट्वा बलात् तेन नीयमानं महारणात् ।
महेन्द्रममराः सर्वे किं नु स्यादित्यचिन्तयन् ॥ ३० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तं तु दृष्ट्वा बलात् तेन नीयमानं महारणात् ।
महेन्द्रममराः सर्वे किं नु स्यादित्यचिन्तयन् ॥ ३० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
महेन्द्रको उस महासमरसे मेघनादद्वारा बलपूर्वक ले जाये जाते देख सब देवता यह सोचने लगे कि अब क्या होगा? ॥ ३० ॥
अनुवाद (कन्नड)
महासमरदिन्द महेन्द्रनन्नु मेघनादनु बलवन्तवागि कॊण्डुहोदुदन्नु नोडि देवतॆ गळॆल्लरू ईगेनागुवुदु ऎन्दु योचिसतॊडगिदरु.॥30॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दृश्यते न स मायावी शक्रजित् समितिञ्जयः ।
विद्यावानपि येनेन्द्रो माययापहृतो बलात् ॥ ३१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दृश्यते न स मायावी शक्रजित् समितिञ्जयः ।
विद्यावानपि येनेन्द्रो माययापहृतो बलात् ॥ ३१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘यह युद्धविजयी मायावी राक्षस स्वयं तो दिखायी देता नहीं, इसीलिये इन्द्रपर विजय पानेमें सफल हुआ है । यद्यपि देवराज इन्द्र राक्षसी मायाका संहार करनेकी विद्या जानते हैं, तथापि इस राक्षसने मायाद्वारा बलपूर्वक इनका अपहरण किया है’ ॥ ३१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
युद्धविजयी ई मायावी राक्षसनु स्वतः काणिसिकॊळ्ळुवुदिल्ल, अदरिन्द इन्द्रनन्नु गॆल्ललु सफलनादनु. देवेन्द्रनु राक्षसि मायॆयन्नु संहरिसुव विद्यॆ तिळिदिद्दरू ई राक्षसनु मायॆयिन्द बलवन्तवागि अपहरण माडिरुवनु.॥31॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धाः सर्वे सुरगणास्तदा ।
रावणं विमुखीकृत्य शरवर्षैरवाकिरन् ॥ ३२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धाः सर्वे सुरगणास्तदा ।
रावणं विमुखीकृत्य शरवर्षैरवाकिरन् ॥ ३२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
ऐसा सोचते हुए वे सब देवता उस समय रोषसे भर गये और रावणको युद्धसे विमुख करके उसपर बाणोंकी झड़ी लगाने लगे ॥ ३२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ योचिसुत्ता आ देवतॆगळॆल्लरू आग रोषगॊण्डु, रावणनन्नु युद्ददिन्द विमुखगॊळिसि, अवन मेलॆ बाणगळ मळॆ सुरिसिदरु.॥32॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
रावणस्तु समासाद्य आदित्यांश्च वसूंस्तदा ।
न शशाक स सङ्ग्रामे योद्धुं शत्रुभिरर्दितः ॥ ३३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
रावणस्तु समासाद्य आदित्यांश्च वसूंस्तदा ।
न शशाक स सङ्ग्रामे योद्धुं शत्रुभिरर्दितः ॥ ३३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
रावण आदित्यों और वसुओंका सामना पड़ जानेपर युद्धमें उनके सम्मुख ठहर न सका; क्योंकि शत्रुओंने उसे बहुत पीड़ित कर दिया था ॥ ३३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आदित्यरु, वसुगळु ऎदुरादाग रावणनु युद्धदल्लि अवर मुन्दॆ निल्लदादनु; एकॆन्दरॆ शत्रुगळु अवनन्नु बहळ पीडिसिद्दरु.॥33॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तं दृष्ट्वा परिम्लानं प्रहारैर्जर्जरीकृतम् ।
रावणिः पितरं युद्धेऽदर्शनस्थोऽब्रवीदिदम् ॥ ३४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तं दृष्ट्वा परिम्लानं प्रहारैर्जर्जरीकृतम् ।
रावणिः पितरं युद्धेऽदर्शनस्थोऽब्रवीदिदम् ॥ ३४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
मेघनादने देखा पिताका शरीर बाणोंके प्रहारसे जर्जर हो गया है और वे युद्धमें उदास दिखायी देते हैं । तब वह अदृश्य रहकर ही रावणसे इस प्रकार बोला— ॥
अनुवाद (कन्नड)
तन्दॆय शरीर बाणगळिन्द जर्जरितवागि युद्धदल्लि बळलिरुवुदन्नु कण्ड मेघनादनु अदृश्यनागिद्दुकॊण्डॆ रावणनल्लि इन्तॆन्दनु.॥34॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
आगच्छ तात गच्छामो रणकर्म निवर्तताम् ।
जितं नो विदितं तेऽस्तु स्वस्थो भव गतज्वरः ॥ ३५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
आगच्छ तात गच्छामो रणकर्म निवर्तताम् ।
जितं नो विदितं तेऽस्तु स्वस्थो भव गतज्वरः ॥ ३५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘पिताजी! चले आइये । अब हमलोग घर चलें । युद्ध बंद कर दिया जाय । हमारी जीत हो गयी; अतः आप स्वस्थ, निश्चिन्त एवं प्रसन्न हो जाइये ॥ ३५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अप्पा! नडीरि, ईग नावु मनॆगॆ होगोण. युद्ध निल्लिसिबिडि, नम्म विजयवागिदॆ. आद्दरिन्द नीवु निश्चिन्तरागिरि.॥35॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अयं हि सुरसैन्यस्य त्रैलोक्यस्य च यः प्रभुः ।
स गृहीतो देवबलाद् भग्नदर्पाः सुराः कृताः ॥ ३६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अयं हि सुरसैन्यस्य त्रैलोक्यस्य च यः प्रभुः ।
स गृहीतो देवबलाद् भग्नदर्पाः सुराः कृताः ॥ ३६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘ये जो देवताओंकी सेना तथा तीनों लोकोंके स्वामी इन्द्र हैं, इन्हें मैं देवसेनाके बीचसे कैद कर लाया हूँ । ऐसा करके मैंने देवताओंका घमंड चूर कर दिया है ॥ ३६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ई मूरु लोकद स्वामि इन्द्रनन्नु नानु देवसैन्यदिन्द सॆरॆ हिडिदिद्देनॆ. हीगॆ माडि नानु देवतॆगळ अहङ्कारवन्नु नुच्चुनूरागिसिद्देनॆ.॥36॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यथेष्टं भुङ्क्ष्व लोकांस्त्रीन् निगृह्यारातिमोजसा ।
वृथा किं ते श्रमेणेह युद्धमद्य तु निष्फलम् ॥ ३७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यथेष्टं भुङ्क्ष्व लोकांस्त्रीन् निगृह्यारातिमोजसा ।
वृथा किं ते श्रमेणेह युद्धमद्य तु निष्फलम् ॥ ३७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘आप अपने शत्रुको बलपूर्वक कैद करके इच्छानुसार तीनों लोकोंका राज्य भोगिये । यहाँ व्यर्थ श्रम करनेसे आपको क्या लाभ है? अब युद्धसे कोई प्रयोजन नहीं है’ ॥ ३७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नीवु निम्म शत्रुवन्नु बलवन्तवागि बन्धिसि स्वॆच्छॆयिन्द मूरु लोकद राज्यवन्नु अनुभविसुविरि. इल्लि युद्ध माडुव व्यर्थश्रमदिन्द एनु प्रयोजन.॥37॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततस्ते दैवतगणा निवृत्ता रणकर्मणः ।
तच्छ्रुत्वा रावणेर्वाक्यं शक्रहीनाः सुरा गताः ॥ ३८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततस्ते दैवतगणा निवृत्ता रणकर्मणः ।
तच्छ्रुत्वा रावणेर्वाक्यं शक्रहीनाः सुरा गताः ॥ ३८ ॥
ततस्ते दैवतगणा निवृत्ता रणकर्मणः ।
तच्छ्रुत्वा रावणेर्वाक्यं शक्रहीनाः सुराः गताः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
मेघनादकी यह बात सुनकर सब देवता युद्धसे निवृत्त हो गये और इन्द्रको साथ लिये बिना ही लौट गये ॥ ३८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मेघनादन मातन्नु केळि देवतॆगळॆल्ल युद्धदिन्द निवृत्तरागि, इन्द्रनिल्लदॆ मरळि होदरु.॥38॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथ रणविगतः स उत्तमौजा-
स्त्रिदशरिपुः प्रथितो निशाचरेन्द्रः ।
स्वसुतवचनमादृतः प्रियं तत्
समनुनिशम्य जगाद चैव सूनुम् ॥ ३९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथ रणविगतः स उत्तमौजा-
स्त्रिदशरिपुः प्रथितो निशाचरेन्द्रः ।
स्वसुतवचनमादृतः प्रियं तत्
समनुनिशम्य जगाद चैव सूनुम् ॥ ३९ ॥
अथ रणविगतः स उत्तवौजा-
स्त्रिदशरिपुः प्रथितो निशाचरेन्द्रः ।
स्वसुतवचनमादृतः प्रियं तत्
समनुनिशम्य जगादचैव सूनुम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
अपने पुत्रके उस प्रिय वचनको आदरपूर्वक सुनकर महान् बलशाली देवद्रोही तथा सुविख्यात राक्षसराज रावण युद्धसे निवृत्त हो गया और अपने बेटेसे बोला— ॥ ३९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
तन्न मगन प्रिय मातन्नु केळिद महा बलशाली देवद्रोही, सुविख्यात राक्षसराज रावणनु युद्धदिन्द निवृत्तनागि मेघनादनल्लि हेळिदनु.॥39॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अतिबलसदृशैः पराक्रमैस्त्वं
मम कुलवंशविवर्धनः प्रभो ।
यदयमतुल्यबलस्त्वयाद्य वै
त्रिदशपतिस्त्रिदशाश्च निर्जिताः ॥ ४० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अतिबलसदृशैः पराक्रमैस्त्वं
मम कुलवंशविवर्धनः प्रभो ।
यदयमतुल्यबलस्त्वयाद्य वै
त्रिदशपतिस्त्रिदशाश्च निर्जिताः ॥ ४० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘सामर्थ्यशाली पुत्र! अपने अत्यन्त बलके अनुरूप पराक्रम प्रकट करके आज तुमने जो इन अनुपम बलशाली देवराज इन्द्रको जीता और देवताओंको भी परास्त किया है, इससे यह निश्चय हो गया कि तुम मेरे कुल और वंशके यश और सम्मानकी वृद्धि करनेवाले हो ॥ ४० ॥
अनुवाद (कन्नड)
सामर्थ्यशालि पुत्रने! तन्न बलक्कनुरूप अत्यन्त पराक्रम प्रकटिसि इन्दु नीनु ई अनुपम बलशाली देवेन्द्रनन्नु गॆद्दु, देवतॆगळन्नु सोलिसिबिट्टिरुवॆ. नीनु नन्न कुल मत्तु वंशद कीर्तियन्नु वृद्धिपडिसुववनु ऎम्बुदु निश्चयवायितु.॥40॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नय रथमधिरोप्य वासवं
नगरमितो व्रज सेनया वृतस्त्वम् ।
अहमपि तव पृष्ठतो द्रुतं
सह सचिवैरनुयामि हृष्टवत् ॥ ४१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
नय रथमधिरोप्य वासवं
नगरमितो व्रज सेनया वृतस्त्वम् ।
अहमपि तव पृष्ठतो द्रुतं
सह सचिवैरनुयामि हृष्टवत् ॥ ४१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘बेटा! इन्द्रको रथपर बैठाकर तुम सेनाके साथ यहाँसे लङ्कापुरीको चलो! मैं भी अपने मन्त्रियोंके साथ शीघ्र ही प्रसन्नतापूर्वक तुम्हारे पीछे-पीछे आ रहा हूँ’ ॥ ४१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मगु! इन्द्रनन्नु रथदल्लि कुळ्ळिरिसिकॊण्डु नीनु सैन्यदॊन्दिगॆ लङ्कॆगॆ तॆरळु. नानू कूड मन्त्रिगळॊन्दिगॆ सन्तोषवागि बेगने निन्न हिन्दॆ-हिन्दॆ बरुवॆनु.॥41॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथ स बलवृतः सवाहन-
स्त्रिदशपतिं परिगृह्य रावणिः ।
स्वभवनमधिगम्य वीर्यवान्
कृतसमरान् विससर्ज राक्षसान् ॥ ४२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथ स बलवृतः सवाहन-
स्त्रिदशपतिं परिगृह्य रावणिः ।
स्वभवनमधिगम्य वीर्यवान्
कृतसमरान् विससर्ज राक्षसान् ॥ ४२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
पिताकी यह आज्ञा पाकर पराक्रमी रावणकुमार मेघनाद देवराजको साथ ले सेना और सवारियोंसहित अपने निवासस्थानको लौटा । वहाँ पहुँचकर उसने युद्धमें भाग लेनेवाले निशाचरोंको विदा कर दिया ॥ ४२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
तन्दॆय मातन्नु केळि रावणकुमार मेघनादनु देव राजनन्नु जॊतॆयल्लि करॆदुकॊण्डु सैन्य, वाहनगळॊन्दिगॆ लङ्कॆगॆ तॆरळिदनु. अल्लिगॆ होगि युद्धदल्लि भागिगळाद निशाचररन्नु बीळ्कॊट्टनु.॥42॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः ॥ २९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें उन्तीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २९ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि इप्पत्तॊम्भत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥29॥