[सप्तविंशः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- सेनासहित रावणका इन्द्रलोकपर आक्रमण, इन्द्रकी भगवान् विष्णुसे सहायताके लिये प्रार्थना, भविष्यमें रावण-वधकी प्रतिज्ञा करके विष्णुका इन्द्रको लौटाना, देवताओं और राक्षसोंका युद्ध तथा वसुके द्वारा सुमालीका वध
विश्वास-प्रस्तुतिः
कैलासं लङ्घयित्वा तु ससैन्यबलवाहनः ।
आससाद महातेजा इन्द्रलोकं दशाननः ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
कैलासं लङ्घयित्वा तु ससैन्यबलवाहनः ।
आससाद महातेजा इन्द्रलोकं दशाननः ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
कैलास-पर्वतको पार करके महातेजस्वी दशमुख रावण सेना और सवारियोंके साथ इन्द्रलोकमें जा पहुँचा ॥
अनुवाद (कन्नड)
महातेजस्वी दशानननु सैन्य-बलवाहगळॊडनॆ कैलास पर्वतवन्नु दाटि इन्द्रलोकक्कॆ होदनु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्य राक्षससैन्यस्य समन्तादुपयास्यतः ।
देवलोके बभौ शब्दो भिद्यमानार्णवोपमः ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्य राक्षससैन्यस्य समन्तादुपयास्यतः ।
देवलोके बभौ शब्दो भिद्यमानार्णवोपमः ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
सब ओरसे आती हुई राक्षस-सेनाका कोलाहल देवलोकमें ऐसा जान पड़ता था, मानो महासागरके मथे जानेका शब्द प्रकट हो रहा हो ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवलोकदल्लि ऎल्लॆडॆ केळि बरुत्तिद्द रावणन सैन्यद कोलाहलवु समुद्रवन्नु कडॆयुव शब्ददन्तॆ केळिबरुत्तित्तु.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
श्रुत्वा तु रावणं प्राप्तमिन्द्रश्चलित आसनात् ।
देवानथाब्रवीत् तत्र सर्वानेव समागतान् ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
श्रुत्वा तु रावणं प्राप्तमिन्द्रश्चलित आसनात् ।
देवानथाब्रवीत् तत्र सर्वानेव समागतान् ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
रावणका आगमन सुनकर इन्द्र अपने आसनसे उठ गये और अपने पास आये हुए समस्त देवताओंसे बोले— ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रावणन आगमनवन्नु केळि देवेन्द्रनु आसनदिन्द ऎद्दु, तन्न बळिगॆ बन्द समस्त देवतॆगळल्लि हेळिदनु.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
आदित्यांश्च वसून् रुद्रान् साध्यांश्च समरुद्गणान् ।
सज्जा भवत युद्धार्थं रावणस्य दुरात्मनः ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
आदित्यांश्च वसून् रुद्रान् साध्यांश्च समरुद्गणान् ।
सज्जा भवत युद्धार्थं रावणस्य दुरात्मनः ॥ ४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उन्होंने आदित्यों, वसुओं, रुद्रों, साध्यों तथा मरुद्गणोंसे भी कहा—‘तुम सब लोग दुरात्मा रावणके साथ युद्ध करनेके लिये तैयार हो जाओ’ ॥ ४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवनु आदित्यरिगॆ, वसुगळिगॆ, रुद्ररिगॆ, साध्य मरुद्गणरिगू - नीवॆल्लरू दुरात्मा रावणनॊन्दिगॆ युद्धमाडलु सिद्धरागिरि ऎन्दु तिळिसिदनु.॥4॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्तास्तु शक्रेण देवाः शक्रसमा युधि ।
सन्नह्य सुमहासत्त्वा युद्धश्रद्धासमन्विताः ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्तास्तु शक्रेण देवाः शक्रसमा युधि ।
सन्नह्य सुमहासत्त्वा युद्धश्रद्धासमन्विताः ॥ ५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इन्द्रके ऐसा कहनेपर युद्धमें उन्हींके समान पराक्रम प्रकट करनेवाले महाबली देवता कवच आदि धारण करके युद्धके लिये उत्सुक हो गये ॥ ५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इन्द्रनु हीगॆ हेळिदाग युद्धदल्लि पराक्रमवन्नु तोरुव महाबलि देवतॆगळु कवचादि धरिसि युद्धक्कागि उत्सुकरादरु.॥5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तु दीनः परित्रस्तो महेन्द्रो रावणं प्रति ।
विष्णोः समीपमागत्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तु दीनः परित्रस्तो महेन्द्रो रावणं प्रति ।
विष्णोः समीपमागत्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
देवराज इन्द्रको रावणसे भय हो गया था । अतः वे दुःखी हो भगवान् विष्णुके पास आये और इस प्रकार बोले— ॥ ६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवेन्द्रनिगॆ रावणनिन्द भयवित्तु, आद्दरिन्द अवनु दुःखितनागि भगवान् विष्णुविन बळिगॆ होगि इन्तॆन्दनु.॥6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
विष्णो कथं करिष्यामि रावणं राक्षसं प्रति ।
अहोऽतिबलवद् रक्षो युद्धार्थमभिवर्तते ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
विष्णो कथं करिष्यामि रावणं राक्षसं प्रति ।
अहोऽतिबलवद् रक्षो युद्धार्थमभिवर्तते ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘विष्णुदेव! मैं राक्षस रावणके लिये क्या करूँ? अहो! वह अत्यन्त बलशाली निशाचर मेरे साथ युद्ध करनेके लिये आ रहा है ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाविष्णुवे! अत्यन्त बलशालि निशाचर राक्षस रावणनु नन्नॊडनॆ युद्ध माडलु बन्दिरुवनु, ईग नानेनु माडलि.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
वरप्रदानाद् बलवान् न खल्वन्येन हेतुना ।
तत् तु सत्यं वचः कार्यं यदुक्तं पद्मयोनिना ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
वरप्रदानाद् बलवान् न खल्वन्येन हेतुना ।
तत् तु सत्यं वचः कार्यं यदुक्तं पद्मयोनिना ॥ ८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘वह केवल ब्रह्माजीके वरदानके कारण प्रबल हो गया है; दूसरे किसी हेतुसे नहीं । कमलयोनि ब्रह्माजीने जो वर दे दिया है, उसे सत्य करना हम सब लोगोंका काम है ॥ ८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवन ई उद्धटतनक्कॆ ब्रह्मदेवरिन्द पडॆद वरबलवे कारणवागिदॆ. ब्रह्मदेवरु कॊट्टिरुव वरवन्नु सत्यवागिसुवुदु नम्मॆल्लर कर्तव्यवागिदॆ.॥8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तद् यथा नमुचिर्वृत्रो बलिर्नरकशम्बरौ ।
त्वद्बलं समवष्टभ्य मया दग्धास्तथा कुरु ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तद् यथा नमुचिर्वृत्रो बलिर्नरकशम्बरौ ।
त्वद्बलं समवष्टभ्य मया दग्धास्तथा कुरु ॥ ९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘अतः जैसे पहले आपके बलका आश्रय लेकर मैंने नमुचि, वृत्रासुर, बलि, नरक और शम्बर आदि असुरोंको दग्ध कर डाला है, उसी प्रकार इस समय भी इस असुरका अन्त हो जाय, ऐसा कोई उपाय आप ही कीजिये ॥ ९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ई हिन्दॆ निन्न बलवन्नु आश्रयिसि नानु नमूचि, वृत्रासुर, बलि, नरक, शम्बर आदि असुररन्नु अन्त्यगॊळिसिदन्तॆ ईगलू रावणन अन्त्यवागुवन्तह उपायवन्नु योचिसु.॥9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नह्यन्यो देवदेवेश त्वदृते मधुसूदन ।
गतिः परायणं चापि त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
नह्यन्यो देवदेवेश त्वदृते मधुसूदन ।
गतिः परायणं चापि त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ १० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘मधुसूदन! आप देवताओंके भी देवता एवं ईश्वर हैं । इस चराचर त्रिभुवनमें आपके सिवा दूसरा कोई ऐसा नहीं है, जो हम देवताओंको सहारा दे सके । आप ही हमारे परम आश्रय हैं ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
मधसूदनने! नीने देवदेवनागिरुवॆ, ई चराचर त्रिभुवनगळल्लि देवतॆगळाद नमगॆ परमाश्रयनु नीनल्लदॆ बेरॆ यारू इल्ल.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
त्वं हि नारायणः श्रीमान् पद्मनाभः सनातनः ।
त्वयेमे स्थापिता लोकाः शक्रश्चाहं सुरेश्वरः ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
त्वं हि नारायणः श्रीमान् पद्मनाभः सनातनः ।
त्वयेमे स्थापिता लोकाः शक्रश्चाहं सुरेश्वरः ॥ ११ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘आप पद्मनाभ हैं—आपहीके नाभिकमलसे जगत् की उत्पत्ति हुई है । आप ही सनातनदेव श्रीमान् नारायण हैं । आपने ही इन तीनों लोकोंको स्थापित किया है और आपने ही मुझे देवराज इन्द्र बनाया है ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
पद्मनाभा! निन्न नाभिकमलदिन्दले जगत्तिन उत्पत्तियागिदॆ. नीने सनातन नारायणनागिरुवॆ. ई मूरु लोकगळन्नु नीने स्थापिसि, देवराज इन्द्रनाद नन्नन्नु नीने नियोजिसिरुवॆ.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
त्वया सृष्टमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
त्वामेव भगवन् सर्वे प्रविशन्तिं युगक्षये ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
त्वया सृष्टमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
त्वामेव भगवन् सर्वे प्रविशन्तिं युगक्षये ॥ १२ ॥
त्वया सृष्टमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
त्वामेव भगवन्सर्वे प्रविशन्ति युगक्षये ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘भगवन्! आपने ही स्थावर-जङ्गम प्राणियोंसहित इस समस्त त्रिलोकीकी सृष्टि की है और प्रलयकालमें सम्पूर्ण भूत आपमें ही प्रवेश करते हैं ॥ १२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
भगवन्त! नीने स्थावर - जङ्गम प्राणिगळ सहित ई त्रिभुवनगळन्नु सृष्टिसिरुवॆ. प्रळयकालदल्लि समस्त प्राणिगळु निन्नॊळगे प्रवेशिसुत्तवॆ.॥12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तदाचक्ष्व यथातत्त्वं देवदेव मम स्वयम् ।
असिचक्रसहायस्त्वं योत्स्यसे रावणं प्रति ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तदाचक्ष्व यथातत्त्वं देवदेव मम स्वयम् ।
असिचक्रसहायस्त्वं योत्स्यसे रावणं प्रति ॥ १३ ॥
तदाचक्ष्व यथातत्त्वं देवदेव मम स्वयम् ।
असिचक्रसहायस्त्वं योत्स्यते रावणं प्रति ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘इसलिये देवदेव! आप ही मुझे कोई ऐसा अमोघ उपाय बताइये, जिससे मेरी विजय हो । क्या आप स्वयं चक्र और तलवार लेकर रावणसे युद्ध करेंगे?’ ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अदक्कागि देवदेवने! नन्न विजयवागुवन्तह यावुदादरू अमोघ उपायवन्नु तिळिसु. नीनु स्वतः चक्र मत्तु खड्ग धरिसि रावणनॊडनॆ युद्ध माडुवॆया.॥13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्तः स शक्रेण देवो नारायणः प्रभुः ।
अब्रवीन्न परित्रासः कर्तव्यः श्रूयतां च मे ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्तः स शक्रेण देवो नारायणः प्रभुः ।
अब्रवीन्न परित्रासः कर्तव्यः श्रूयतां च मे ॥ १४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इन्द्रके ऐसा कहनेपर भगवान् नारायणदेव बोले—‘देवराज! तुम्हें भय नहीं करना चाहिये । मेरी बात सुनो— ॥ १४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इन्द्रनु हीगॆ हेळिदाग भगवान् नारायणनु हेळिदनु - देवेन्द्रने! नीनु भयपडबेड. नन्न मातन्नु केळु.॥14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
न तावदेष दुष्टात्मा शक्यो जेतुं सुरासुरैः ।
हन्तुं चापि समासाद्य वरदानेन दुर्जयः ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
न तावदेष दुष्टात्मा शक्यो जेतुं सुरासुरैः ।
हन्तुं चापि समासाद्य वरदानेन दुर्जयः ॥ १५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘पहली बात तो यह है इस दुष्टात्मा रावणको सम्पूर्ण देवता और असुर मिलकर भी न तो मार सकते हैं और न परास्त ही कर सकते हैं; क्योंकि वरदान पानेके कारण यह इस समय दुर्जय हो गया है ॥ १५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ई दुष्टात्मा रावणनन्नु समस्त देवतॆगळु, असुररु सेरियू कॊल्ललाररु, सोलिसलाररु; एकॆन्दरॆ इवनु वर पडॆदु ईग दुर्जयनागिद्दानॆ.॥15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सर्वथा तु महत् कर्म करिष्यति बलोत्कटः ।
राक्षसः पुत्रसहितो दृष्टमेतन्निसर्गतः ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सर्वथा तु महत् कर्म करिष्यति बलोत्कटः ।
राक्षसः पुत्रसहितो दृष्टमेतन्निसर्गतः ॥ १६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘अपने पुत्रके साथ आया हुआ यह उत्कट बलशाली राक्षस सब प्रकारसे महान् पराक्रम प्रकट करेगा । यह बात मुझे अपनी स्वाभाविक ज्ञानदृष्टिसे दिखायी दे रही है ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
तन्न पुत्रनॊन्दिगॆ बन्दिरुव ई उत्कट बलशालि राक्षसनु महा पराक्रमवन्नु प्रकटगॊळिसुवनु. इदु ननगॆ नन्न स्वाभाविक ज्ञानदृष्टियिन्द काणुत्तदॆ.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यत् तु मां त्वमभाषिष्ठा युध्यस्वेति सुरेश्वर ।
नाहं तं प्रतियोत्स्यामि रावणं राक्षसं युधि ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यत् तु मां त्वमभाषिष्ठा युध्यस्वेति सुरेश्वर ।
नाहं तं प्रतियोत्स्यामि रावणं राक्षसं युधि ॥ १७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘सुरेश्वर! दूसरी बात जो मुझे कहनी है, इस प्रकार है—तुम जो मुझसे कह रहे थे कि ‘आप ही उसके साथ युद्ध कीजिये’ उसके उत्तरमें निवेदन है कि मैं इस समय युद्धस्थलमें राक्षस रावणका सामना करनेके लिये नहीं जाऊँगा ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुरेश्वर! इन्नॊन्दु मातु हेळुत्तेनॆ - ‘नीने अवनॊडनॆ युद्ध माडु’ ऎन्दु नीनु हेळुत्तिरुवॆ. आदरॆ ईग नानु युद्धदल्लि रावणनन्नु इदिरिसलु होगुवुदिल्ल.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नाहत्वा समरे शत्रुं विष्णुः प्रतिनिवर्तते ।
दुर्लभश्चैव कामोऽद्य वरगुप्ताद्धि रावणात् ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
नाहत्वा समरे शत्रुं विष्णुः प्रतिनिवर्तते ।
दुर्लभश्चैव कामोऽद्य वरगुप्ताद्धि रावणात् ॥ १८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘मुझ विष्णुका यह स्वभाव है कि मैं संग्राममें शत्रुका वध किये बिना पीछे नहीं लौटता; परंतु इस समय रावण वरदानसे सुरक्षित है, इसलिये उसकी ओरसे मेरी इस विजय-सम्बन्धिनी इच्छाकी पूर्ति होनी कठिन है ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नानु सङ्ग्रामदल्लि शत्रुवन्नु वधिसदॆ हिन्दिरुगुवुदिल्ल इदु विष्णुवाद नन्न स्वभाववागिदॆ. आदरॆ ईग रावणनु वरदानदिन्द सुरक्षितनागिद्दानॆ. अदक्कागि नन्न विजय इच्छॆ अवनिन्द पूर्णवागुवुदु कठिणवागिदॆ.॥18॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रतिजाने च देवेन्द्र त्वत्समीपे शतक्रतो ।
भवितास्मि यथास्याहं रक्षसो मृत्युकारणम् ॥ १९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रतिजाने च देवेन्द्र त्वत्समीपे शतक्रतो ।
भवितास्मि यथास्याहं रक्षसो मृत्युकारणम् ॥ १९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘परंतु देवेन्द्र! शतक्रतो! मैं तुम्हारे समीप इस बातकी प्रतिज्ञा करता हूँ कि समय आनेपर मैं ही इस राक्षसकी मृत्युका कारण बनूँगा ॥ १९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आदरू देवेन्द्रने ! शतक्रतो ! समय बन्दाग नाने ई राक्षसन मृत्युविन कारणवागुवॆनॆन्दु निन्नल्लि प्रतिज्ञापूर्वक हेळुत्तेनॆ.॥19॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अहमेव निहन्तास्मि रावणं सपुरःसरम् ।
देवता नन्दयिष्यामि ज्ञात्वा कालमुपागतम् ॥ २० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अहमेव निहन्तास्मि रावणं सपुरःसरम् ।
देवता नन्दयिष्यामि ज्ञात्वा कालमुपागतम् ॥ २० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘मैं ही रावणको उसके अग्रगामी सैनिकोंसहित मारूँगा और देवताओंको आनन्दित करूँगा; परंतु यह तभी होगा जब मैं जान लूँगा कि इसकी मृत्युका समय आ पहुँचा है ॥ २० ॥
अनुवाद (कन्नड)
नाने सैन्य समेतनाद रावणनन्नु संहरिसि, देवतॆगळन्नु आनन्दगॊळिसुवॆनु; आदरॆ अवन मृत्युविन समय सन्निहितवादागले इदागुवुदु.॥20॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतत् ते कथितं तत्त्वं देवराज शचीपते ।
युद्ध्यस्व विगतत्रासः सुरैः सार्धं महाबल ॥ २१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतत् ते कथितं तत्त्वं देवराज शचीपते ।
युद्ध्यस्व विगतत्रासः सुरैः सार्धं महाबल ॥ २१ ॥
एतत्ते कथितं तत्त्वं देवराज शचीपते ।
युध्यस्व विगतत्रासः सुरैः सार्धं महाबल ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘देवराज! ये सब बातें मैंने तुम्हें ठीक-ठीक बता दीं । महाबलशाली शचीवल्लभ! इस समय तो तुम्हीं देवताओंसहित जाकर उस राक्षसके साथ निर्भय हो युद्ध करो’ ॥ २१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवराजने! निनगॆ ऎल्ल विषयगळन्नु यथावत्तागि हेळिरुवॆनु. महाबलने! ईग नीनु निर्भयनागि देवतॆगळॊडनॆ आ राक्षसनॊन्दिगॆ युद्ध माडु.॥21॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो रुद्राः सहादित्या वसवो मरुतोऽश्विनौ ।
सन्नद्धा निर्ययुस्तूर्णं राक्षसानभितः पुरात् ॥ २२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो रुद्राः सहादित्या वसवो मरुतोऽश्विनौ ।
सन्नद्धा निर्ययुस्तूर्णं राक्षसानभितः पुरात् ॥ २२ ॥
ततो रुद्राः सहादित्या वसवो मरुतोऽश्विनौ ।
सन्न्नद्धा निर्ययुस्तूर्णं राक्षसानभितः पुरात् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर रुद्र, आदित्य, वसु, मरुद्गण और अश्विनीकुमार आदि देवता युद्धके लिये तैयार होकर तुरंत अमरावतीपुरीसे बाहर निकले और राक्षसोंका सामना करनेके लिये आगे बढ़े ॥ २२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक रुद्र, आदित्य, वसु, मरुद्गण, अश्विनीकुमार मॊदलाद देवतॆगळु युद्धक्कॆ सिद्धरागि, अमरावतियिन्द हॊरटु राक्षसनन्नु ऎदुरिसलु मुन्दरिदरु.॥22॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतस्मिन्नन्तरे नादः शुश्रुवे रजनीक्षये ।
तस्य रावणसैन्यस्य प्रयुद्धस्य समन्ततः ॥ २३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतस्मिन्नन्तरे नादः शुश्रुवे रजनीक्षये ।
तस्य रावणसैन्यस्य प्रयुद्धस्य समन्ततः ॥ २३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इसी बीचमें रात बीतते-बीतते सब ओरसे युद्धके लिये उद्यत हुई रावणकी सेनाका महान् कोलाहल सुनायी देने लगा ॥ २३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रात्रॆ कळॆयुत्तिरुवन्तॆ ऎल्लॆडॆगळिन्द युद्धक्कॆ उद्युक्तवाद रावणन सैन्यद महा कोलाहल केळि बरतॊडगितु.॥23॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ते प्रबुद्धा महावीर्या अन्योन्यमभिवीक्ष्य वै ।
सङ्ग्राममेवाभिमुखा अभ्यवर्तन्त हृष्टवत् ॥ २४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ते प्रबुद्धा महावीर्या अन्योन्यमभिवीक्ष्य वै ।
सङ्ग्राममेवाभिमुखा अभ्यवर्तन्त हृष्टवत् ॥ २४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वे महापराक्रमी राक्षससैनिक सबेरे जागनेपर एक-दूसरेकी ओर देखते हुए बड़े हर्ष और उत्साहके साथ युद्धके लिये ही आगे बढ़ने लगे ॥ २४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ महापराक्रमि राक्षस सैनिकरु बॆळिग्गॆ ऎद्दु परस्पर नोडुत्ता, बहळ हर्ष-उत्साहदिन्द युद्धक्कागि मुन्नडॆदरु.॥24॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो दैवतसैन्यानां सङ्क्षोभः समजायत ।
तदक्षयं महासैन्यं दृष्ट्वा समरमूर्धनि ॥ २५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो दैवतसैन्यानां सङ्क्षोभः समजायत ।
तदक्षयं महासैन्यं दृष्ट्वा समरमूर्धनि ॥ २५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर युद्धके मुहानेपर राक्षसोंकी उस अनन्त एवं विशाल सेनाको देखकर देवताओंकी सेनामें बड़ा क्षोभ हुआ ॥ २५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रणरङ्गदल्लि अपारवागिद्द राक्षस सैन्यवन्नु नोडि देवसैन्यदल्लि कळवळवुण्टायितु.॥25॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो युद्धं समभवद् देवदानवरक्षसाम् ।
घोरं तुमुलनिर्ह्रादं नानाप्रहरणोद्यतम् ॥ २६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो युद्धं समभवद् देवदानवरक्षसाम् ।
घोरं तुमुलनिर्ह्रादं नानाप्रहरणोद्यतम् ॥ २६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
फिर तो देवताओंका दानवों और राक्षसोंके साथ भयंकर युद्ध छिड़ गया । भयंकर कोलाहल होने लगा और दोनों ओरसे नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंकी बौछार आरम्भ हो गयी ॥ २६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मत्तॆ देवतॆगळिगॆ दानव - राक्षसरॊन्दिगॆ भयङ्कर युद्ध प्रारम्भवायितु. भयङ्कर कोलाहल दॊन्दिगॆ ऎरडू कडॆगळिन्द अस्त्र-शस्त्रगळ मळॆ सुरियितु.॥26॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतस्मिन्नन्तरे शूरा राक्षसा घोरदर्शनाः ।
युद्धार्थं समवर्तन्त सचिवा रावणस्य ते ॥ २७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतस्मिन्नन्तरे शूरा राक्षसा घोरदर्शनाः ।
युद्धार्थं समवर्तन्त सचिवा रावणस्य ते ॥ २७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इसी समय रावणके मन्त्री शूरवीर राक्षस, जो बड़े भयंकर दिखायी देते थे, युद्धके लिये आगे बढ़ आये ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग भयङ्करवाद रावणन मन्त्रिगळु, शूरवीर राक्षसरु युद्धक्कागि मुन्नडॆदरु.॥27॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मारीचश्च प्रहस्तश्च महापार्श्वमहोदरौ ।
अकम्पनो निकुम्भश्च शुकः सारण एव च ॥ २८ ॥
संह्रादो धूमकेतुश्च महादंष्ट्रो घटोदरः ।
जम्बुमाली महाह्रादो विरूपाक्षश्च राक्षसः ॥ २९ ॥
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च दुर्मुखो दूषणः खरः ।
त्रिशिराः करवीराक्षः सूर्यशत्रुश्च राक्षसः ॥ ३० ॥
महाकायोऽतिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ ।
एतैः सर्वैः परिवृतो महावीर्यैर्महाबलः ॥ ३१ ॥
रावणस्यार्यकः सैन्यं सुमाली प्रविवेश ह ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मारीचश्च प्रहस्तश्च महापार्श्वमहोदरौ ।
अकम्पनो निकुम्भश्च शुकः सारण एव च ॥ २८ ॥
संह्रादो धूमकेतुश्च महादंष्ट्रो घटोदरः ।
जम्बुमाली महाह्रादो विरूपाक्षश्च राक्षसः ॥ २९ ॥
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च दुर्मुखो दूषणः खरः ।
त्रिशिराः करवीराक्षः सूर्यशत्रुश्च राक्षसः ॥ ३० ॥
महाकायोऽतिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ ।
एतैः सर्वैः परिवृतो महावीर्यैर्महाबलः ॥ ३१ ॥
रावणस्यार्यकः सैन्यं सुमाली प्रविवेश ह ।
मारीचश्च प्रहस्तश्च महापार्श्व महोदरौ ।
अकम्पनो निकुम्भश्च शुकः सारण एव च ॥
संह्रादो धूमकेतुश्च महादंष्ट्रो घटोदरः ।
जम्बुमाली महाह्रादो विरूपाक्षश्च राक्षसः ॥
सुप्तघ्नो यज्ञ कोपश्च दुर्मुखो दूषणः खरः ।
त्रिशिराः करवीराक्षः सूर्यशत्रुश्च राक्षसः ॥
महाकायोऽतिकायश्च देवान्तक नरान्तकौ ।
एतैः सर्वैः परिवृतो महावीर्यौर्महाबलः ॥
रावणस्यार्यकः सैन्यं सुमाली प्रविवेश ह ।
अनुवाद (हिन्दी)
मारीच, प्रहस्त, महापार्श्व, महोदर, अकम्पन, निकुम्भ, शुक, शारण, संह्राद, धूमकेतु, महादंष्ट्र, घटोदर, जम्बुमाली, महाह्राद, विरूपाक्ष, सुप्तघ्न, यज्ञकोप, दुर्मुख, दूषण, खर, त्रिशिरा, करवीराक्ष, सूर्यशत्रु, महाकाय, अतिकाय, देवान्तक तथा नरान्तक—इन सभी महापराक्रमी राक्षसोंसे घिरे हुए महाबली सुमालीने, जो रावणका नाना था, देवताओंकी सेनामें प्रवेश किया ॥ २८—३१ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मारीच, प्रहस्त, महापार्श्व, महोदर, अकम्पन, निकुम्भ, शुक, सारण, संह्राद, धूमकेतु, महादंष्ट्र, घटोदर, जम्बुमाली, महाह्राद, विरूपाक्ष, सुप्तघ्न, यज्ञकोप, दुर्मुख, दूषण, खर, त्रिशिर, करवीराक्ष, सूर्यशत्रु, महाकाय, अतिकाय, देवान्तक, नरान्तक मॊदलाद ऎल्ल महापराक्रमि राक्षसरिन्द सुत्तु वरॆद महाबलि रावणन तातनाद सुमालियु देवतॆगळ सैन्यदल्लि प्रवेशिसिदनु.॥28-31½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स दैवतगणान् सर्वान् नानाप्रहरणैः शितैः ॥ ३२ ॥
व्यध्वंसयत् समं क्रुद्धो वायुर्जलधरानिव ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स दैवतगणान् सर्वान् नानाप्रहरणैः शितैः ॥ ३२ ॥
व्यध्वंसयत् समं क्रुद्धो वायुर्जलधरानिव ।
अनुवाद (हिन्दी)
उसने कुपित हो नाना प्रकारके पैने अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा समस्त देवताओंको उसी तरह मार भगाया, जैसे वायु बादलोंको छिन्न-भिन्न कर देती है ॥ ३२ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवनु कुपितनागि नानारीतिय हरितवाद अस्त्र-शस्त्रगळिन्द समस्त देवतॆगळन्नु वायुवु मोडगळन्नु छिन्न-भिन्नगॊळिसुवन्तॆ हॊडॆदु ओडिसिदनु.॥32½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तद् दैवतबलं राम हन्यमानं निशाचरैः ॥ ३३ ॥
प्रणुन्नं सर्वतो दिग्भ्यः सिंहनुन्ना मृगा इव ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तद् दैवतबलं राम हन्यमानं निशाचरैः ॥ ३३ ॥
प्रणुन्नं सर्वतो दिग्भ्यः सिंहनुन्ना मृगा इव ।
अनुवाद (हिन्दी)
श्रीराम! निशाचरोंकी मार खाकर देवताओंकी वह सेना सिंहद्वारा खदेड़े गये मृगोंकी भाँति सम्पूर्ण दिशाओंमें भाग चली ॥ ३३ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरामा! निशाचरर एटु तिन्दु देवतॆगळ सैन्यवु सिंहवु बॆन्नट्टिद जिङ्कॆगळन्तॆ दिक्कापालागि ओडिहोयितु.॥33½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतस्मिन्नन्तरे शूरो वसूनामष्टमो वसुः ॥ ३४ ॥
सावित्र इति विख्यातः प्रविवेश रणाजिरम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतस्मिन्नन्तरे शूरो वसूनामष्टमो वसुः ॥ ३४ ॥
सावित्र इति विख्यातः प्रविवेश रणाजिरम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
इसी समय वसुओंमेंसे आठवें वसुने, जिनका नाम सावित्र है, समराङ्गणमें प्रवेश किया ॥ ३४ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आगले वसुगळल्लि ऎण्टनॆयवनाद सावित्रवसु समराङ्गणवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥34½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सैन्यैः परिवृतो हृष्टैर्नानाप्रहरणोद्यतैः ॥ ३५ ॥
त्रासयन् शत्रुसैन्यानि प्रविवेश रणाजिरम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सैन्यैः परिवृतो हृष्टैर्नानाप्रहरणोद्यतैः ॥ ३५ ॥
त्रासयन् शत्रुसैन्यानि प्रविवेश रणाजिरम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
वे नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंसे सुसज्जित एवं उत्साहित सैनिकोंसे घिरे हुए थे । उन्होंने शत्रुसेनाओंको संत्रस्त करते हुए रणभूमिमें पदार्पण किया ॥ ३५ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवनु नाना प्रकारद अस्त्र-शस्त्रगळिन्द सुसज्जितनागि उत्साही सैनिकरिन्द परिवृतनागिद्दनु. अवनु शत्रु सैन्यवन्नु सन्त्रस्तगॊळिसुत्ता रणभूमियल्लि मुन्नडॆदनु.॥35½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तथादित्यौ महावीर्यौ त्वष्टा पूषा च तौ समम् ॥ ३६ ॥
निर्भयौ सह सैन्येन तदा प्राविशतां रणे ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तथादित्यौ महावीर्यौ त्वष्टा पूषा च तौ समम् ॥ ३६ ॥
निर्भयौ सह सैन्येन तदा प्राविशतां रणे ।
अनुवाद (हिन्दी)
इनके सिवा अदितिके दो महापराक्रमी पुत्र त्वष्टा और पूषाने अपनी सेनाके साथ एक ही समय युद्धस्थलमें प्रवेश किया, वे दोनों वीर निर्भय थे ॥ ३६ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इवनल्लदॆ अदितिय पुत्रराद त्वष्टा मत्तु पूषा इवरिब्बरू सैन्यदॊन्दिगॆ, निर्भयराद अवरु ऒम्मॆगॆ युद्धरङ्गवन्नु प्रवेशिसिदरु.॥36½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो युद्धं समभवत् सुराणां सह राक्षसैः ॥ ३७ ॥
क्रुद्धानां रक्षसां कीर्तिं समरेष्वनिवर्तिनाम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो युद्धं समभवत् सुराणां सह राक्षसैः ॥ ३७ ॥
क्रुद्धानां रक्षसां कीर्तिं समरेष्वनिवर्तिनाम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
फिर तो देवताओंका राक्षसोंके साथ घोर युद्ध होने लगा । युद्धसे पीछे न हटनेवाले राक्षसोंकी बढ़ती हुई कीर्ति देख-सुनकर देवता उनके प्रति बहुत कुपित थे ॥ ३७ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मत्तॆ राक्षसरॊन्दिगॆ देवतॆगळ घोरयुद्ध प्रारम्भवायितु. युद्धदिन्द हिन्दिरुगदिद्द राक्षसर कीर्तियन्नु नोडि-केळि देवतॆगळु बहळ कुपितरादरु.॥37½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततस्ते राक्षसाः सर्वे विबुधान् समरे स्थितान् ॥ ३८ ॥
नानाप्रहरणैर्घोरैर्जघ्नुः शतसहस्रशः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततस्ते राक्षसाः सर्वे विबुधान् समरे स्थितान् ॥ ३८ ॥
नानाप्रहरणैर्घोरैर्जघ्नुः शतसहस्रशः ।
अनुवाद (हिन्दी)
तत्पश्चात् समस्त राक्षस समरभूमिमें खड़े हुए लाखों देवताओंको नाना प्रकारके घोर अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा मारने लगे ॥ ३८ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनन्तर समस्त राक्षसरु युद्ध भूमियल्लि निन्तिद्द लक्षावधी देवतॆगळन्नु नाना प्रकारद अस्त्र-शस्त्रगळिन्द हॊडॆय तॊडगिदरु.॥38½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
देवाश्च राक्षसान् घोरान् महाबलपराक्रमान् ॥ ३९ ॥
समरे विमलैः शस्त्रैरुपनिन्युर्यमक्षयम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
देवाश्च राक्षसान् घोरान् महाबलपराक्रमान् ॥ ३९ ॥
समरे विमलैः शस्त्रैरुपनिन्युर्यमक्षयम् ।
देवाश्च राक्षसान् घोरान्महाबलपराक्रमान् ॥
समरे विमलैः शस्त्रॆೖरुपनिन्युर्यमक्षयम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
इसी तरह देवता भी महान् बल-पराक्रमसे सम्पन्न घोर राक्षसोंको समराङ्गणमें चमकीले अस्त्र-शस्त्रोंसे मार-मारकर यमलोक भेजने लगे ॥ ३९ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हागॆये देवतॆगळू कूड महा बल पराक्रम सम्पन्न घोर राक्षसरन्नु युद्धदल्लि फळ-फळिसुत्तिद्द अस्त्र-शस्त्रगळिन्द संहरिसि यमलोकक्कॆ अट्टिदरु.॥39½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतस्मिन्नन्तरे राम सुमाली नाम राक्षसः ॥ ४० ॥
नानाप्रहरणैः क्रुद्धस्तत्सैन्यं सोऽभ्यवर्तत ।
स दैवतबलं सर्वं नानाप्रहरणैः शितैः ॥ ४१ ॥
व्यध्वंसयत सङ्क्रुद्धो वायुर्जलधरं यथा ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतस्मिन्नन्तरे राम सुमाली नाम राक्षसः ॥ ४० ॥
नानाप्रहरणैः क्रुद्धस्तत्सैन्यं सोऽभ्यवर्तत ।
स दैवतबलं सर्वं नानाप्रहरणैः शितैः ॥ ४१ ॥
व्यध्वंसयत सङ्क्रुद्धो वायुर्जलधरं यथा ।
अनुवाद (हिन्दी)
श्रीराम! इसी बीचमें सुमाली नामक राक्षसने कुपित होकर नाना प्रकारके आयुधोंद्वारा देवसेनापर आक्रमण किया । उसने अत्यन्त क्रोधसे भरकर बादलोंको छिन्न-भिन्न करदेनेवाली वायुके समान अपने भाँति-भाँतिके तीखे अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा समस्त देवसेनाको तितर-बितर कर दिया ॥ ४०-४१ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीराम! अष्टरल्लि सुमाली ऎम्ब राक्षसनु कुपितनागि नाना प्रकारद आयुधगळिन्द देवसैन्यवन्नु आक्रमिसि, अत्यन्त क्रोधगॊण्डु मोडगळन्नु छिन्न-भिन्न माडुव वायुविनन्तॆ बगॆ-बगॆय हरितवाद अस्त्र-शस्त्रगळिन्द देवसैन्यवन्नु चदुरिसिबिट्टनु.॥40-41½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ते महाबाणवर्षैश्च शूलप्रासैः सुदारुणैः ॥ ४२ ॥
हन्यमानाः सुराः सर्वे न व्यतिष्ठन्त संहताः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ते महाबाणवर्षैश्च शूलप्रासैः सुदारुणैः ॥ ४२ ॥
हन्यमानाः सुराः सर्वे न व्यतिष्ठन्त संहताः ।
अनुवाद (हिन्दी)
उसके महान् बाणों और भयङ्कर शूलों एवं प्रासोंकी वर्षासे मारे जाते हुए सभी देवता युद्धक्षेत्रमें संगठित होकर खड़े न रह सके ॥ ४२ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवन भयङ्कर महाबाण, शूल हागू प्रासगळ मळॆयिन्द प्रहरिसल्पट्ट देवतॆगळॆल्लरू युद्धरङ्गदल्लि सङ्घटितरादरू निल्लदादरु.॥42½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो विद्राव्यमाणेषु दैवतेषु सुमालिना ॥ ४३ ॥
वसूनामष्टमः क्रुद्धः सावित्रो वै व्यवस्थितः ।
संवृतः स्वैरथानीकैः प्रहरन्तं निशाचरम् ॥ ४४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो विद्राव्यमाणेषु दैवतेषु सुमालिना ॥ ४३ ॥
वसूनामष्टमः क्रुद्धः सावित्रो वै व्यवस्थितः ।
संवृतः स्वैरथानीकैः प्रहरन्तं निशाचरम् ॥ ४४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
सुमालीद्वारा देवताओंके भगाये जानेपर आठवें वसु सावित्रको बड़ा क्रोध हुआ । वे अपनी रथसेनाओंके साथ आकर उस प्रहार करनेवाले निशाचरके सामने खड़े हो गये ॥ ४३-४४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुमालियु देवतॆगळन्नु ओडिसिदाग ऎण्टनॆय वसु सावित्रनिगॆ भारी क्रोध उण्टायितु. अवनु तन्न रथ सैन्यदॊन्दिगॆ प्रहरिसुत्तिद्द निशाचरन मुन्दॆ बन्दु निन्तनु.॥43-44॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
विक्रमेण महातेजा वारयामास संयुगे ।
ततस्तयोर्महद् युद्धमभवल्लोमहर्षणम् ॥ ४५ ॥
सुमालिनो वसोश्चैव समरेष्वनिवर्तिनोः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
विक्रमेण महातेजा वारयामास संयुगे ।
ततस्तयोर्महद् युद्धमभवल्लोमहर्षणम् ॥ ४५ ॥
सुमालिनो वसोश्चैव समरेष्वनिवर्तिनोः ।
अनुवाद (हिन्दी)
महातेजस्वी सावित्रने युद्धस्थलमें अपने पराक्रमद्वारा सुमालीको आगे बढ़नेसे रोक दिया । सुमाली और वसु दोनोंमेंसे कोई भी युद्धसे पीछे हटनेवाला नहीं था; अतः उन दोनोंमें महान् एवं रोमाञ्चकारी युद्ध छिड़ गया ॥ ४५ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महा तेजस्वी सावित्रनु युद्धदल्लि तन्न पराक्रमदिन्द सुमालियन्नु तडॆदु निल्लिसिदनु. सुमाली मत्तु वसु इब्बरू युद्धदिन्द हिन्दिरुगुववरागिरलिल्ल. आद्दरिन्द अवरिब्बरल्लि महा रोमाञ्चकर युद्ध नडॆयितु.॥45½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततस्तस्य महाबाणैर्वसुना सुमहात्मना ॥ ४६ ॥
निहतः पन्नगरथः क्षणेन विनिपातितः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततस्तस्य महाबाणैर्वसुना सुमहात्मना ॥ ४६ ॥
निहतः पन्नगरथः क्षणेन विनिपातितः ।
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर महात्मा वसुने अपने विशाल बाणोंद्वारा सुमालीके सर्प जुते हुए रथको क्षणभरमें तोड़-फोड़कर गिरा दिया ॥ ४६ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक महात्मा वसु तन्न विशाल बाणगळिन्द हावुगळन्नु हूडिद सुमालिय रथवन्नु क्षणार्धदल्लि नुच्चुनूरागिसिदनु.॥46½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
हत्वा तु संयुगे तस्य रथं बाणशतैश्चितम् ॥ ४७ ॥
गदां तस्य वधार्थाय वसुर्जग्राह पाणिना ।
ततः प्रगृह्य दीप्ताग्रां कालदण्डोपमां गदाम् ॥ ४८ ॥
तां मूर्ध्नि पातयामास सावित्रो वै सुमालिनः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
हत्वा तु संयुगे तस्य रथं बाणशतैश्चितम् ॥ ४७ ॥
गदां तस्य वधार्थाय वसुर्जग्राह पाणिना ।
ततः प्रगृह्य दीप्ताग्रां कालदण्डोपमां गदाम् ॥ ४८ ॥
तां मूर्ध्नि पातयामास सावित्रो वै सुमालिनः ।
अनुवाद (हिन्दी)
युद्धस्थलमें सैकड़ों बाणोंसे छिदे हुए सुमालीके रथको नष्ट करके वसुने उस निशाचरके वधके लिये कालदण्डके समान एक भयङ्कर गदा हाथमें ली, जिसका अग्रभाग अग्निके समान प्रज्वलित हो रहा था । उसे लेकर सावित्रने सुमालीके मस्तकपर दे मारा ॥ ४७-४८ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ नूरारु बाणगळिन्द सुमालिय रथवन्नु नाशपडिसि आ निशाचरनन्नु वधिसलिक्कागि वसुवु काल दण्डदन्तह गदॆयन्नु कैयल्लॆत्तिकॊण्डनु. अदर तुदियु अग्नियन्तॆ प्रज्वलिसुत्तित्तु. अदन्नॆत्तिकॊण्डु सावित्रनु सुमालिय तलॆय मेलॆ प्रहरिसिदनु.॥47-48½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सा तस्योपरि चोल्काभा पतन्ती विबभौ गदा ॥ ४९ ॥
इन्द्रप्रमुक्ता गर्जन्ती गिराविव महाशनिः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सा तस्योपरि चोल्काभा पतन्ती विबभौ गदा ॥ ४९ ॥
इन्द्रप्रमुक्ता गर्जन्ती गिराविव महाशनिः ।
अनुवाद (हिन्दी)
उसके ऊपर गिरती हुई वह गदा उल्काके समान चमक उठी, मानो इन्द्रके द्वारा छोड़ी गयी विशाल अशनि भारी गड़गड़ाहटके साथ किसी पर्वतके शिखरपर गिर रही हो ॥ ४९ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
उल्कॆयन्तॆ काणुत्तिद्द आ गदॆयु सुमालिय तलॆय मेलॆ बीळुत्तिद्दाग इन्द्रनु प्रयोगिसिद वज्रायुधवु गर्जिसुत्ता पर्वतक्कॆ अप्पळिसुवन्तॆ काणुत्तित्तु.॥49½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्य नैवास्थि न शिरो न मांसं ददृशे तदा ॥ ५० ॥
गदया भस्मतां नीतं निहतस्य रणाजिरे ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्य नैवास्थि न शिरो न मांसं ददृशे तदा ॥ ५० ॥
गदया भस्मतां नीतं निहतस्य रणाजिरे ।
अनुवाद (हिन्दी)
उसकी चोट लगते ही समराङ्गणमें सुमालीका काम तमाम हो गया । न उसकी हड्डीका पता लगा, न मस्तकका और न कहीं उसका मांस ही दिखायी दिया । वह सब कुछ उस गदाकी आगसे भस्म हो गया ॥ ५० १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
गदाघातदिन्द सुमालियु मडिदु अवन ऎलुबागली, मांसवागली, तलॆयागली यावुदू काणलिल्ल. अदॆल्लवू आ गदॆय बॆङ्कियिन्द सुट्टु बूदियायितु.॥50½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तं दृष्ट्वा निहतं सङ्ख्ये राक्षसास्ते समन्ततः ॥ ५१ ॥
व्यद्रवन् सहिताः सर्वे क्रोशमानाः परस्परम् ।
विद्राव्यमाणा वसुना राक्षसा नावतस्थिरे ॥ ५२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तं दृष्ट्वा निहतं सङ्ख्ये राक्षसास्ते समन्ततः ॥ ५१ ॥
व्यद्रवन् सहिताः सर्वे क्रोशमानाः परस्परम् ।
विद्राव्यमाणा वसुना राक्षसा नावतस्थिरे ॥ ५२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
युद्धमें सुमालीको मारा गया देख वे सब राक्षस एक-दूसरेको पुकारते हुए एक साथ चारों ओर भाग खड़े हुए । वसुके द्वारा खदेड़े जानेवाले वे राक्षस समरभूमिमें खड़े न रह सके ॥ ५१-५२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
युद्धदल्लि सुमालियु हतनादुदन्नु नोडि ऎल्ल राक्षसरु परस्पर कूगुत्ता दिक्कापालागि ओडिहोदरु. वसुवु अट्टिसिदाग आ राक्षसरु समर भूमियल्लि निल्लदादरु.॥51-52॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तविंशः सर्गः ॥ २७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें सत्ताईसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २७ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि इप्पत्तेळनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥27॥