[षड्विंशः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- रावणका रम्भापर बलात्कार करना और नलकूबरका रावणको भयंकर शाप देना
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तु तत्र दशग्रीवः सह सैन्येन वीर्यवान् ।
अस्तं प्राप्ते दिनकरे निवासं समरोचयत् ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तु तत्र दशग्रीवः सह सैन्येन वीर्यवान् ।
अस्तं प्राप्ते दिनकरे निवासं समरोचयत् ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
जब सूर्य अस्ताचलको चले गये, तब पराक्रमी दशग्रीवने अपनी सेनाके साथ कैलासपर ही रातमें ठहर जाना ठीक समझा ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सूर्यनु अस्ताचलक्कॆ होदाग पराक्रमि दशग्रीवनु तन्न सैन्यदॊन्दिगॆ कैलासदल्ले रात्रॆ उळियुवुदु सरियॆन्दु तिळिदनु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
उदिते विमले चन्द्रे तुल्यपर्वतवर्चसि ।
प्रसुप्तं सुमहत् सैन्यं नानाप्रहरणायुधम् ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
उदिते विमले चन्द्रे तुल्यपर्वतवर्चसि ।
प्रसुप्तं सुमहत् सैन्यं नानाप्रहरणायुधम् ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
(उसने वहीं छावनी डाल दी) फिर, कैलासके ही समान श्वेत कान्तिवाले निर्मल चन्द्रदेवका उदय हुआ और नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंसे सुसज्जित निशाचरोंकी वह विशाल सेना गाढ़ निद्रामें निमग्न हो गयी ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मत्तॆ कैलासदन्तॆ श्वेतकान्तियुळ्ळ निर्मलचन्द्रनु उदयिसिदनु, नाना रीतिय अस्त्र-शस्त्रगळिन्द सुसज्जितवाद निशाचरर आ विशाल महासैन्यवु गाढनिद्दॆयल्लि मुळुगितु.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
रावणस्तु महावीर्यो निषण्णः शैलमूर्धनि ।
स ददर्श गुणांस्तत्र चन्द्रपादपशोभितान् ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
रावणस्तु महावीर्यो निषण्णः शैलमूर्धनि ।
स ददर्श गुणांस्तत्र चन्द्रपादपशोभितान् ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
परंतु महापराक्रमी रावण उस पर्वतके शिखरपर चुपचाप बैठकर चन्द्रमाकी चाँदनीसे सुशोभित होनेवाले उस पर्वतके विभिन्न स्थानोंकी (जो सम्पूर्ण कामभोगके उपयुक्त थे) नैसर्गिक छटा निहारने लगा ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आदरॆ महा पराक्रमि रावणनु आ पर्वतद शिखरदल्लि सुम्मने कुळितु, बॆळदिङ्गळिनिन्द सुशोभितवाद पर्वतद नैसर्गिक शोभॆयन्नु निरीक्षिसतॊडगिदनु.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
कर्णिकारवनैर्दीप्तैः कदम्बबकुलैस्तथा ।
पद्मिनीभिश्च फुल्लाभिर्मन्दाकिन्या जलैरपि ॥ ४ ॥
चम्पकाशोकपुन्नागमन्दारतरुभिस्तथा ।
चूतपाटललोध्रैश्च प्रियङ्ग्वर्जुनकेतकैः ॥ ५ ॥
तगरैर्नारिकेलैश्च प्रियालपनसैस्तथा ।
एतैरन्यैश्च तरुभिरुद्भासितवनान्तरे ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
कर्णिकारवनैर्दीप्तैः कदम्बबकुलैस्तथा ।
पद्मिनीभिश्च फुल्लाभिर्मन्दाकिन्या जलैरपि ॥ ४ ॥
चम्पकाशोकपुन्नागमन्दारतरुभिस्तथा ।
चूतपाटललोध्रैश्च प्रियङ्ग्वर्जुनकेतकैः ॥ ५ ॥
तगरैर्नारिकेलैश्च प्रियालपनसैस्तथा ।
एतैरन्यैश्च तरुभिरुद्भासितवनान्तरे ॥ ६ ॥
कर्णिकारवनैर्दीप्तैः कदम्बवकुलैस्तथा ।
पद्मिनीभिश्च फुल्लाभिर्मन्दाकिन्या जलैरपि ॥
चम्पकाशोकपुन्नाग मन्दार तरुभिस्तथा ।
चूतपाटललोध्रैश्च प्रियङ्ग्वर्जुनकेतकैः ॥
तगरैर्नारीकेलैश्च प्रियालपनसैस्तथा ।
एतैरन्यैश्च तरुभिरुद्भासितवनान्तरे ॥
अनुवाद (हिन्दी)
कहीं कनेरके दीप्तिमान् कानन शोभा पाते थे, कहीं कदम्ब और बकुल (मौलसिरी) वृक्षोंके समूह अपनी रमणीयता बिखेर रहे थे, कहीं मन्दाकिनीके जलसे भरी हुई और प्रफुल्ल कमलोंसे अलंकृत पुष्करिणियाँ शोभा दे रही थीं, कहीं चम्पा, अशोक, पुंनाग (नागकेसर), मन्दार, आम, पाड़र, लोध, प्रियङ्गु, अर्जुन, केतक, तगर, नारिकेल, प्रियाल और पनस आदि वृक्ष अपने पुष्प आदिकी शोभासे उस पर्वत-शिखरके वन्यप्रान्तको उद्भासित कर रहे थे ॥ ४—६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
कॆलवॆडॆगळल्लि अरळिद कणगिलॆय काडु शोभिसुत्तिद्दरॆ, कॆलवॆडॆ कदम्ब, बकुल वृक्षगळु तम्म शोभॆयन्नु बीरुत्तिद्दवु. कॆलवॆडॆ मन्दाकिनियु नीरु तुम्बि, अरळिद कमलगळिन्द अलङ्कृतवागि शोभिसुत्तित्तु. कॆलवॆडॆ सम्पिगॆ, अशोक, पुन्नाग, मन्दार, मावु, पाटल, लोध्र, प्रियङ्गु, अर्जुन, केदिगॆ, तगर, तॆङ्गु मुन्ताद मरगळिन्द कूडिद अरण्यप्रदेशगळिद्दु पर्वतशिखरद कान्तियन्नु हॆच्चिसुत्तिद्दवु.॥4-6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
किन्नरा मदनेनार्ता रक्ता मधुरकण्ठिनः ।
समं सम्प्रजगुर्यत्र मनस्तुष्टिविवर्धनम् ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
किन्नरा मदनेनार्ता रक्ता मधुरकण्ठिनः ।
समं सम्प्रजगुर्यत्र मनस्तुष्टिविवर्धनम् ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
मधुर कण्ठवाले कामार्त किन्नर अपनी कामिनियोंके साथ वहाँ रागयुक्त गीत गा रहे थे, जो कानोंमें पड़कर मनका आनन्द-वर्धन करते थे ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मञ्जुळ कण्ठध्वनियुळ्ळ किन्नररु तम्म कामिनियरॊन्दिगॆ अल्लि रागवागि हाडुत्तिद्दरु. अदु किविगॆ बीळुत्तले मनस्सिन आनन्द हॆच्चुत्तित्तु.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
विद्याधरा मदक्षीबा मदरक्तान्तलोचनाः ।
योषिद्भिः सह सङ्क्रान्ताश्चिक्रीडुर्जहृषुश्च वै ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
विद्याधरा मदक्षीबा मदरक्तान्तलोचनाः ।
योषिद्भिः सह सङ्क्रान्ताश्चिक्रीडुर्जहृषुश्च वै ॥ ८ ॥
विद्याधरा महाक्षीबा मदरक्तान्तलोचनाः ।
योषिद्भिः सह सङ्क्रान्ताश्चिक्रीडुर्जहृषुश्च वै ॥
अनुवाद (हिन्दी)
जिनके नेत्र-प्रान्त मदसे कुछ लाल हो गये थे, वे मदमत्त विद्याधर युवतियोंके साथ क्रीडा करते और हर्षमग्न होते थे ॥ ८ ॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
घण्टानामिव सन्नादः शुश्रुवे मधुरस्वनः ।
अप्सरोगणसङ्घानां गायतां धनदालये ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
घण्टानामिव सन्नादः शुश्रुवे मधुरस्वनः ।
अप्सरोगणसङ्घानां गायतां धनदालये ॥ ९ ॥
घण्टानामिन सन्नादः शुश्रुवे मधुरस्वनः ।
अप्सरोगण सङ्घानां गायतां धनदालये ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वहाँसे कुबेरके भवनमें गाती हुई अप्सराओंके गीतकी मधुर ध्वनि घण्टानादके समान सुनायी पड़ती थी ॥ ९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मददिन्द कॆम्पाद कडॆ कण्णुगळुळ्ळ, मदमत्त विद्याधररु युवतियरॊन्दिगॆ क्रीडिसुत्ता हर्षमग्नरागिद्दरु. अल्लि कुबेरन भवनदल्लि हाडुत्तिरुव अप्सरॆयर गीतॆगळ मधुर ध्वनिगळ घण्टानाददन्तॆ केळिबरुत्तित्तु.॥8-9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
पुष्पवर्षाणि मुञ्चन्तो नगाः पवनताडिताः ।
शैलं तं वासयन्तीव मधुमाधवगन्धिनः ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
पुष्पवर्षाणि मुञ्चन्तो नगाः पवनताडिताः ।
शैलं तं वासयन्तीव मधुमाधवगन्धिनः ॥ १० ॥
पुष्पवर्णाणि मुञ्चन्तो नगाः पवनताडिताः ।
शैलं तं वासयन्तीव मधुमाधव गन्धिनः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वसन्त-ऋतुके सभी पुष्पोंकी गन्धसे युक्त वृक्ष हवाके थपेड़े खाकर फूलोंकी वर्षा करते हुए उस समूचे पर्वतको सुवासित-सा कर रहे थे ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
वसन्त ऋतुविन ऎल्ल पुष्पगळ परिमळयुक्त मरगळु गाळिय हॊडॆतक्कॆ हूवुगळ मळॆगरॆयुत्ता आ इडी पर्वतवन्नु सुवासितगॊळिसुत्तित्तु.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मधुपुष्परजःपृक्तं गन्धमादाय पुष्कलम् ।
प्रववौ वर्धयन् कामं रावणस्य सुखोऽनिलः ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मधुपुष्परजःपृक्तं गन्धमादाय पुष्कलम् ।
प्रववौ वर्धयन् कामं रावणस्य सुखोऽनिलः ॥ ११ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
विविध कुसुमोंके मधुर मकरन्द तथा परागसे मिश्रित प्रचुर सुगन्ध लेकर मन्द-मन्द बहती हुई सुखद वायु रावणकी काम-वासनाको बढ़ा रही थी ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
विविध कुसुमगळ मधुर मकरन्द हागू परागमिश्रित दट्टवाद सुगन्धवन्नु पसरिसुत्ता मन्द-मन्दवागि बीसुव सुखद गाळियु रावणनल्लि कामवासनॆ उद्दीपितगॊळिसितु.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
गेयात् पुष्पसमृद्ध्या च शैत्याद् वायोर्गिरेर्गुणात् ।
प्रवृत्तायां रजन्यां च चन्द्रस्योदयनेन च ॥ १२ ॥
रावणः स महावीर्यः कामस्य वशमागतः ।
विनिःश्वस्य विनिःश्वस्य शशिनं समवैक्षत ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
गेयात् पुष्पसमृद्ध्या च शैत्याद् वायोर्गिरेर्गुणात् ।
प्रवृत्तायां रजन्यां च चन्द्रस्योदयनेन च ॥ १२ ॥
रावणः स महावीर्यः कामस्य वशमागतः ।
विनिःश्वस्य विनिःश्वस्य शशिनं समवैक्षत ॥ १३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
सङ्गीतकी मीठी तान, भाँति-भाँतिके पुष्पोंकी समृद्धि, शीतल वायुका स्पर्श, पर्वतके (रमणीयता आदि) आकर्षक गुण, रजनीकी मधुवेला और चन्द्रमाका उदय—उद्दीपनके इन सभी उपकरणोंके कारण वह महापराक्रमी रावण कामके अधीन हो गया और बारम्बार लंबी साँस खींचकर चन्द्रमाकी ओर देखने लगा ॥ १२-१३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सङ्गीतद मधुरतान, बगॆ-बगॆय पुष्पगळ समृद्धि, शीतलवायुविन स्पर्श, पर्वतद रमणीय आकर्षण, रजनिय मधुर समय, चन्द्रोदय - हीगॆ उद्दीपनद ऎल्ल उपकरणगळिन्दागि महापराक्रमि रावणनु कामक्कॆ अधीननागि, पदे-पदे निट्टुसिरुबिडुत्ता चन्द्रनन्नु नोडतॊडगिदनु.॥12-13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतस्मिन्नन्तरे तत्र दिव्याभरणभूषिता ।
सर्वाप्सरोवरा रम्भा पूर्णचन्द्रनिभानना ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतस्मिन्नन्तरे तत्र दिव्याभरणभूषिता ।
सर्वाप्सरोवरा रम्भा पूर्णचन्द्रनिभानना ॥ १४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इसी बीचमें समस्त अप्सराओंमें श्रेष्ठ सुन्दरी, पूर्ण-चन्द्रमुखी रम्भा दिव्य वस्त्राभूषणोंसे विभूषित हो उस मार्गसे आ निकली ॥ १४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आगले समस्त अप्सरॆयरल्लि श्रेष्ठसुन्दरि पूर्ण चन्द्रमुखि रम्भॆयु दिव्यवस्त्राणभूषणगळिन्द विभूषितळागि आ दारियिन्द होगुत्तिद्दळु.॥14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दिव्यचन्दनलिप्ताङ्गी मन्दारकृतमूर्धजा ।
दिव्योत्सवकृतारम्भा दिव्यपुष्पविभूषिता ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दिव्यचन्दनलिप्ताङ्गी मन्दारकृतमूर्धजा ।
दिव्योत्सवकृतारम्भा दिव्यपुष्पविभूषिता ॥ १५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उसके अङ्गोंमें दिव्य चन्दनका अनुलेप लगा था और केशपाशमें पारिजातके पुष्प गुँथे हुए थे । दिव्य पुष्पोंसे अपना शृङ्गार करके वह प्रिय-समागमरूप दिव्य उत्सवके लिये जा रही थी ॥ १५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवळु शरीरक्कॆ दिव्यचन्दनवन्नु लेपिसिकॊण्डु, मुडियल्लि पारिजात पुष्पगळन्नु मुडिदिद्दळु. दिव्यपुष्पगळिन्द शृङ्गरिसिकॊण्डु प्रिय समागमरूपी दिव्य उत्सवक्कागि होगुत्तिद्दळु.॥15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
चक्षुर्मनोहरं पीनं मेखलादामभूषितम् ।
समुद्वहन्ती जघनं रतिप्राभृतमुत्तमम् ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
चक्षुर्मनोहरं पीनं मेखलादामभूषितम् ।
समुद्वहन्ती जघनं रतिप्राभृतमुत्तमम् ॥ १६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
मनोहर नेत्र तथा काञ्चीकी लड़ियोंसे विभूषित पीन जघन-स्थलको वह रतिके उत्तम उपहारके रूपमें धारण किये हुए थी ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुवर्णमय सॊण्टपट्टियिन्द समलङ्कृतवागि इद्द रम्भॆय कटिप्रदेशवु रतिगॆ समर्पिसुव उपहारवो ऎम्बन्तॆ नेत्रानन्दकरवागि काणुत्तित्तु.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
कृतैर्विशेषकैरार्द्रैः षडर्तुकुसुमोद्भवैः ।
बभावन्यतमेव श्रीः कान्तिश्रीद्युतिकीर्तिभिः ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
कृतैर्विशेषकैरार्द्रैः षडर्तुकुसुमोद्भवैः ।
बभावन्यतमेव श्रीः कान्तिश्रीद्युतिकीर्तिभिः ॥ १७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उसके कपोल आदिपर हरिचन्दनसे चित्र-रचना की गयी थी । वह छहों ऋतुओंमें होनेवाले नूतन पुष्पोंके आर्द्र हारोंसे विभूषित थी और अपनी अलौकिक कान्ति, शोभा, द्युति एवं कीर्तिसे युक्त हो उस समय दूसरी लक्ष्मीके समान जान पड़ती थी ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आकॆय गल्लगळु हरिचन्दनदिन्द चित्रितवागिद्दवु. ऎल्ल ऋतुगळल्लि बिडुव नूतन, पुष्पगळमालॆयन्नु धरिसि, तन्न अलौकिक कान्ति, शोभॆ, कीर्तियिन्द युक्तळागि इन्नोर्व लक्ष्मीयन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दळु.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नीलं सतोयमेघाभं वस्त्रं समवगुण्ठिता ।
यस्या वक्त्रं शशिनिभं भ्रुवौ चापनिभे शुभे ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
नीलं सतोयमेघाभं वस्त्रं समवगुण्ठिता ।
यस्या वक्त्रं शशिनिभं भ्रुवौ चापनिभे शुभे ॥ १८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उसका मुख चन्द्रमाके समान मनोहर था और दोनों सुन्दर भौंहें कमान-सी दिखायी देती थीं । वह सजल जलधरके समान नील रंगकी साड़ीसे अपने अङ्गोंको ढके हुए थी ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आकॆय मुखवु चन्द्रनन्तॆ मनोहरवागिद्दु, ऎरडु हुब्बुगळू बिल्लिनन्तॆ इद्दवु. नीरु तुम्बिद मोडदन्तॆ नीलि बण्णद सीरॆयन्नु उट्टिद्दळु.॥18॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ऊरू करिकराकारौ करौ पल्लवकोमलौ ।
सैन्यमध्येन गच्छन्ती रावणेनोपलक्षिता ॥ १९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ऊरू करिकराकारौ करौ पल्लवकोमलौ ।
सैन्यमध्येन गच्छन्ती रावणेनोपलक्षिता ॥ १९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उसकी जाँघोंका चढ़ाव-उतार हाथीकी सूँडके समान था । दोनों हाथ ऐसे कोमल थे, मानो (देहरूपी रसालकी डालके) नये-नये पल्लव हों । वह सेनाके बीचसे होकर जा रही थी, अतः रावणने उसे देख लिया ॥ १९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवळ तॊडॆगळु आनॆय सॊण्डिलिनन्तिद्दु, कैगळु देहरूपी वृक्षद चिगुरिनन्तॆ सुकोमलवागिद्दवु. सैन्यद नडुवॆ होगुत्तिद्द आकॆयन्नुरावणनु नोडिदनु.॥19॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तां समुत्थाय गच्छन्तीं कामबाणवशं गतः ।
करे गृहीत्वा लज्जन्तीं स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥ २० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तां समुत्थाय गच्छन्तीं कामबाणवशं गतः ।
करे गृहीत्वा लज्जन्तीं स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥ २० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
देखते ही वह कामदेवके बाणोंका शिकार हो गया और खड़ा होकर उसने अन्यत्र जाती हुई रम्भाका हाथ पकड़ लिया । बेचारी अबला लाजसे गड़ गयी; परंतु वह निशाचर मुसकराता हुआ उससे बोला— ॥ २० ॥
अनुवाद (कन्नड)
नोडुत्तले अवनु मन्मथ बाणगळिगॆ तुत्तागि, ऎद्दुनिन्तु होगुत्तिद्द रम्भॆय कैयन्नु हिडिदनु. बडपायि आ अबलॆ नाचिकॊण्डळु, आदरॆ निशाचरनु मुगुळ्नक्कु हेळिदनु.॥20॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
क्व गच्छसि वरारोहे कां सिद्धिं भजसे स्वयम् ।
कस्याभ्युदयकालोऽयं यस्त्वां समुपभोक्ष्यते ॥ २१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
क्व गच्छसि वरारोहे कां सिद्धिं भजसे स्वयम् ।
कस्याभ्युदयकालोऽयं यस्त्वां समुपभोक्ष्यते ॥ २१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘वरारोहे! कहाँ जा रही हो? किसकी इच्छा पूर्ण करनेके लिये स्वयं चल पड़ी हो? किसके भाग्योदयका समय आया है, जो तुम्हारा उपभोग करेगा? ॥ २१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुन्दरि ! ऎल्लिगॆ होगुत्तिरुवॆ? यार इच्छॆयन्नु पूर्णगॊळिसलु हॊरटिरुवॆ? निन्नन्नु उपभोगिसुव यार भाग्योदयद समय बन्दिदॆ.॥21॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
त्वदाननरसस्याद्य पद्मोत्पलसुगन्धिनः ।
सुधामृतरसस्येव कोऽद्य तृप्तिं गमिष्यति ॥ २२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
त्वदाननरसस्याद्य पद्मोत्पलसुगन्धिनः ।
सुधामृतरसस्येव कोऽद्य तृप्तिं गमिष्यति ॥ २२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘कमल और उत्पलकी सुगन्ध धारण करनेवाले तुम्हारे इस मनोहर मुखारविन्दका रस अमृतका भी अमृत है । आज इस अमृत-रसका आस्वादन करके कौन तृप्त होगा? ॥ २२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
कमल, उत्पलगळ सुगन्धवन्नु धरिसिद निन्न ई मनोहर मुखारविन्दद रसवु अमृतक्कू अमृतवागिदॆ. ई अमृत रसास्वादगैदु इन्दु यारु तृप्तनागुवनु.॥22॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स्वर्णकुम्भनिभौ पीनौ शुभौ भीरु निरन्तरौ ।
कस्योरःस्थलसंस्पर्शं दास्यतस्ते कुचाविमौ ॥ २३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स्वर्णकुम्भनिभौ पीनौ शुभौ भीरु निरन्तरौ ।
कस्योरःस्थलसंस्पर्शं दास्यतस्ते कुचाविमौ ॥ २३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘भीरु! परस्पर सटे हुए तुम्हारे ये सुवर्णमय कलशोंके सदृश सुन्दर पीन उरोज किसके वक्षःस्थलोंको अपना स्पर्श प्रदान करेंगे? ॥ २३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुवर्णकुम्भ सदृशवागिरुव ऒन्दक्कॊन्दु सेरिकॊण्डिरुव, स्थूलवागियू शुभकरवू आद ई निन्न कुचद्वयगळु याव भाग्यवन्तन वक्षःस्थळवन्नु स्पर्शिसि सुखकॊडुववु.॥23॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सुवर्णचक्रप्रतिमं स्वर्णदामचितं पृथु ।
अध्यारोक्ष्यति कस्तेऽद्य जघनं स्वर्गरूपिणम् ॥ २४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सुवर्णचक्रप्रतिमं स्वर्णदामचितं पृथु ।
अध्यारोक्ष्यति कस्तेऽद्य जघनं स्वर्गरूपिणम् ॥ २४ ॥
सुवर्णचक्र प्रतिमं स्वर्णदामचितं प्रथु ।
अध्यारोक्ष्यति कस्तेऽद्य जघनं स्वर्गरूपिणम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘सोनेकी लड़ियोंसे विभूषित तथा सुवर्णमय चक्रके समान विपुल विस्तारसे युक्त तुम्हारे पीन जघनस्थलपर जो मूर्तिमान् स्वर्ग-सा जान पड़ता है, आज कौन आरोहण करेगा? ॥ २४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
चिन्नद सॊण्टपट्टियिन्द समलङ्कृतवाद सुवर्ण चक्रदन्तॆ दुण्डागियू, विशालवागिरुव, स्वर्गसुखक्कॆ समवाद सुखवन्नीयुव निन्न जघनवन्नेरि सुखपडुव भाग्यशालियु यारु.॥24॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मद्विशिष्टः पुमान् कोऽद्य शक्रो विष्णुरथाश्विनौ ।
मामतीत्य हि यच्च त्वं यासि भीरु न शोभनम् ॥ २५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मद्विशिष्टः पुमान् कोऽद्य शक्रो विष्णुरथाश्विनौ ।
मामतीत्य हि यच्च त्वं यासि भीरु न शोभनम् ॥ २५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘इन्द्र, उपेन्द्र अथवा अश्विनीकुमार ही क्यों न हों, इस समय कौन पुरुष मुझसे बढ़कर है? भीरु! तुम मुझे छोड़कर अन्यत्र जा रही हो, यह अच्छा नहीं है ॥ २५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इन्द्र, उपेन्द्र, अश्विनीकुमाररे एनु ईग नन्निन्द मिगिलाद पुरुष यारिद्दानॆ? सुन्दरी! नीनु नन्नन्नु बिट्टु बेरॆडॆगॆ होगुत्तिरुवुदु सरियल्ल.॥25॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
विश्रम त्वं पृथुश्रोणि शिलातलमिदं शुभम् ।
त्रैलोक्ये यः प्रभुश्चैव मदन्यो नैव विद्यते ॥ २६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
विश्रम त्वं पृथुश्रोणि शिलातलमिदं शुभम् ।
त्रैलोक्ये यः प्रभुश्चैव मदन्यो नैव विद्यते ॥ २६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘स्थूल नितम्बवाली सुन्दरी! यह सुन्दर शिला है, इसपर बैठकर विश्राम करो । इस त्रिभुवनका जो स्वामी है, वह मुझसे भिन्न नहीं है—मैं ही सम्पूर्ण लोकोंका अधिपति हूँ ॥ २६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
स्थूल नितम्बवुळ्ळ सुन्दरि! ई सुन्दर शिलॆयल्लि कुळितु विश्रमिसु. ई त्रिभुवनद स्वामियु ननगिन्त बेरॆ इल्ल. नाने सम्पूर्ण लोकगळ अधिपतियागिद्देनॆ.॥26॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तदेवं प्राञ्जलिः प्रह्वो याचते त्वां दशाननः ।
भर्तुर्भर्ता विधाता च त्रैलोक्यस्य भजस्व माम् ॥ २७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तदेवं प्राञ्जलिः प्रह्वो याचते त्वां दशाननः ।
भर्तुर्भर्ता विधाता च त्रैलोक्यस्य भजस्व माम् ॥ २७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तीनों लोकोंके स्वामीका भी स्वामी तथा विधाता यह दशमुख रावण आज इस प्रकार विनीतभावसे हाथ जोड़कर तुमसे याचना करता है । सुन्दरी! मुझे स्वीकार करो’ ॥ २७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मूरु लोकगळ ऒडॆयरिगू ऒडॆयनाद ई विधाता दशमुख रावणनु इन्दु ई रीतियागि विनीतनागि याचिसुत्तिद्दानॆ. सुन्दरी! नन्नन्नु स्वीकरिसु.॥27॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्ताब्रवीद् रम्भा वेपमाना कृताञ्जलिः ।
प्रसीद नार्हसे वक्तुमीदृशं त्वं हि मे गुरुः ॥ २८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्ताब्रवीद् रम्भा वेपमाना कृताञ्जलिः ।
प्रसीद नार्हसे वक्तुमीदृशं त्वं हि मे गुरुः ॥ २८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
रावणके ऐसा कहनेपर रम्भा काँप उठी और हाथ जोड़कर बोली—‘प्रभो! प्रसन्न होइये—मुझपर कृपा कीजिये । आपको ऐसी बात मुँहसे नहीं निकालनी चाहिये; क्योंकि आप मेरे गुरुजन हैं—पिताके तुल्य हैं ॥ २८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रावणनु हीगॆ हेळिदाग नडुगि होगि कैमुगिदु हेळिदळु - प्रभो! प्रसन्नरागि नन्न मेलॆ कृपॆतोरिरि. नीवु हीगॆ मातनाडबारदु; एकॆन्दरॆ नीवु ननगॆ पितृतुल्य मावनागिरुविरि.॥28॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अन्येभ्योऽपि त्वया रक्ष्या प्राप्नुयां धर्षणं यदि ।
तद्धर्मतः स्नुषा तेऽहं तत्त्वमेतद् ब्रवीमि ते ॥ २९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अन्येभ्योऽपि त्वया रक्ष्या प्राप्नुयां धर्षणं यदि ।
तद्धर्मतः स्नुषा तेऽहं तत्त्वमेतद् ब्रवीमि ते ॥ २९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘यदि दूसरे कोई पुरुष मेरा तिरस्कार करनेपर उतारू हों तो उनसे भी आपको मेरी रक्षा करनी चाहिये । मैं धर्मतः आपकी पुत्रवधू हूँ—यह आपसे सच्ची बात बता रही हूँ’ ॥ २९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बेरॆ यारादरू नन्नन्नु बलात्करिसलु बन्दाग नीवु नन्नन्नु रक्षिसबेकु. नानु धर्मदृष्टियिन्द निम्म सॊसॆयागिद्देनॆ. इदन्नु नानु सत्यवागि तिळिसुत्तिद्देनॆ.॥29॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथाब्रवीद् दशग्रीवश्चरणाधोमुखीं स्थिताम् ।
रोमहर्षमनुप्राप्तां दृष्टमात्रेण तां तदा ॥ ३० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथाब्रवीद् दशग्रीवश्चरणाधोमुखीं स्थिताम् ।
रोमहर्षमनुप्राप्तां दृष्टमात्रेण तां तदा ॥ ३० ॥
अथाब्रवीद्दशग्रीवश्चरणाधोमुखिं स्थिताम् ।
रोमहर्षमनुप्राप्तां दृष्टमात्रेण तां तदा ॥
अनुवाद (हिन्दी)
रम्भा अपने चरणोंकी ओर देखती हुई नीचे मुँह किये खड़ी थी । रावणकी दृष्टि पड़नेमात्रसे भयके कारण उसके रोंगटे खड़े हो गये थे । उस समय उससे रावणने कहा— ॥ ३० ॥
अनुवाद (कन्नड)
रम्भॆयु तलॆतग्गिसिकॊण्डु निन्तिद्दळु. रावणन दृष्टिमात्रदिन्द भयदिन्द रोमाञ्चितगॊण्डिद्दळु. आग रावणनु आकॆयल्लि हेळिदनु.॥30॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सुतस्य यदि मे भार्या ततस्त्वं हि स्नुषा भवेः ।
बाढमित्येव सा रम्भा प्राह रावणमुत्तरम् ॥ ३१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सुतस्य यदि मे भार्या ततस्त्वं हि स्नुषा भवेः ।
बाढमित्येव सा रम्भा प्राह रावणमुत्तरम् ॥ ३१ ॥
सुतस्य यदि मे भार्या ततस्त्वं हि स्नुषा भवेः ।
बाढ्यमित्येव सा रम्भा प्राह रावणमुत्तरम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘रम्भे! यदि यह सिद्ध हो जाय कि तुम मेरे बेटेकी बहू हो, तभी मेरी पुत्रवधू हो सकती हो, अन्यथा नहीं ।’ तब रम्भाने ‘बहुत अच्छा’ कहकर रावणको इस प्रकार उत्तर दिया— ॥ ३१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रम्भे! नीनेनादरू नन्न मगन मडदियागिद्दरॆ आग नन्न सॊसॆयागुत्तिद्दॆ. हागिरुवाग नीनु सॊसॆ हेगागुवॆ? अग रम्भॆयु हेळिदळु.॥31॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
धर्मतस्ते सुतस्याहं भार्या राक्षसपुङ्गव ।
पुत्रः प्रियतरः प्राणैर्भ्रातुर्वैश्रवणस्य ते ॥ ३२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
धर्मतस्ते सुतस्याहं भार्या राक्षसपुङ्गव ।
पुत्रः प्रियतरः प्राणैर्भ्रातुर्वैश्रवणस्य ते ॥ ३२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राक्षसशिरोमणे! धर्मके अनुसार मैं आपके पुत्रकी ही भार्या हूँ । आपके बड़े भाई कुबेरके पुत्र मुझे प्राणोंसे भी बढ़कर प्रिय हैं ॥ ३२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राक्षस शिरोमणिये! धर्मदृष्टियिन्द नानु निम्म मगन मडदियागिरुवॆनु. निम्म अण्ण कुबेरन पुत्रनु ननगॆ प्राणगळिगिन्तलू प्रियनागिद्दानॆ.॥32॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
विख्यातस्त्रिषु लोकेषु नलकूबर इत्ययम् ।
धर्मतो यो भवेद् विप्रः क्षत्रियो वीर्यतो भवेत् ॥ ३३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
विख्यातस्त्रिषु लोकेषु नलकूबर इत्ययम् ।
धर्मतो यो भवेद् विप्रः क्षत्रियो वीर्यतो भवेत् ॥ ३३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘वे तीनों लोकोंमें ‘नलकूबर’ नामसे विख्यात हैं तथा धर्मानुष्ठानकी दृष्टिसे ब्राह्मण और पराक्रमकी दृष्टिसे क्षत्रिय हैं ॥ ३३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवनु मूरु लोकगळल्लि ‘नळकूबर’ ऎन्दु विख्यात नागिद्दानॆ. धर्मानुष्ठानद दृष्टियिन्द ब्राह्मणनागिद्दु, पराक्रमद दृष्टियिन्द क्षत्रियनागिद्दानॆ.॥33॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
क्रोधाद् यश्च भवेदग्निः क्षान्त्या च वसुधासमः ।
तस्यास्मि कृतसङ्केता लोकपालसुतस्य वै ॥ ३४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
क्रोधाद् यश्च भवेदग्निः क्षान्त्या च वसुधासमः ।
तस्यास्मि कृतसङ्केता लोकपालसुतस्य वै ॥ ३४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘वे क्रोधमें अग्नि और क्षमामें पृथ्वीके समान हैं । उन्हीं लोकपालकुमार प्रियतम नलकूबरको आज मैंने मिलनेके लिये संकेत दिया है ॥ ३४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवनु क्रोधदल्लि अग्नियू, क्षमॆयल्लि भूमिगू समाननागिद्दानॆ. अदे लोकपाल कुमार प्रियतम नळकूबनॊडनॆ सेरलु सङ्केत माडिकॊण्डिद्देनॆ.॥34॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तमुद्दिश्य तु मे सर्वं विभूषणमिदं कृतम् ।
यथा तस्य हि नान्यस्य भावो मां प्रति तिष्ठति ॥ ३५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तमुद्दिश्य तु मे सर्वं विभूषणमिदं कृतम् ।
यथा तस्य हि नान्यस्य भावो मां प्रति तिष्ठति ॥ ३५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘यह सारा शृङ्गार मैंने उन्हींके लिये धारण किया है; जैसे उनका मेरे प्रति अनुराग है, उसी प्रकार मेरा भी उन्हींके प्रति प्रगाढ़ प्रेम है, दूसरे किसीके प्रति नहीं ॥ ३५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इवॆल्ल शृङ्गार अवनिगागिये माडिकॊण्डिद्देनॆ. अवनिगॆ नन्न कुरितु अनुरागविरुवन्तॆये ननगू अवन मेलॆ गाढवाद प्रेमविदॆ. बेरॆ यार कुरितु प्रेमविल्ल.॥35॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तेन सत्येन मां राजन् मोक्तुमर्हस्यरिन्दम ।
स हि तिष्ठति धर्मात्मा मां प्रतीक्ष्य समुत्सुकः ॥ ३६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तेन सत्येन मां राजन् मोक्तुमर्हस्यरिन्दम ।
स हि तिष्ठति धर्मात्मा मां प्रतीक्ष्य समुत्सुकः ॥ ३६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘शत्रुओंका दमन करनेवाले राक्षसराज! इस सत्यको दृष्टिमें रखकर आप इस समय मुझे छोड़ दीजिये; वे मेरे धर्मात्मा प्रियतम उत्सुक होकर मेरी प्रतीक्षा करते होंगे ॥ ३६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अरिन्दमने! ई सत्यवन्नु तिळिदु नन्नन्नु बिट्टुबिडु. आ नन्न धर्मात्मा प्रियतमनु उत्सुकनागि नन्नन्ने प्रतीक्षॆ माडुत्तिरबहुदु.॥36॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तत्र विघ्नं तु तस्येह कर्तुं नार्हसि मुञ्च माम् ।
सद्भिराचरितं मार्गं गच्छ राक्षसपुङ्गव ॥ ३७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तत्र विघ्नं तु तस्येह कर्तुं नार्हसि मुञ्च माम् ।
सद्भिराचरितं मार्गं गच्छ राक्षसपुङ्गव ॥ ३७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उनकी सेवाके इस कार्यमें आपको यहाँ विघ्न नहीं डालना चाहिये । मुझे छोड़ दीजिये । राक्षसराज! आप सत्पुरुषोंद्वारा आचरित धर्मके मार्गपर चलिये ॥ ३७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवन ई सेवाकार्यदल्लि नीनु विघ्नवन्नॊड्ड बेड. नन्नन्नु बिट्टुबिडु. राक्षसराजने! नीनु सत्पुरुषरिन्द आचरिसुव धर्मदल्लि नडॆ.॥37॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
माननीयो मम त्वं हि पालनीया तथास्मि ते ।
एवमुक्तो दशग्रीवः प्रत्युवाच विनीतवत् ॥ ३८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
माननीयो मम त्वं हि पालनीया तथास्मि ते ।
एवमुक्तो दशग्रीवः प्रत्युवाच विनीतवत् ॥ ३८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘आप मेरे माननीय गुरुजन हैं, अतः आपको मेरी रक्षा करनी चाहिये ।’ यह सुनकर दशग्रीवने उसे नम्रतापूर्वक उत्तर दिया— ॥ ३८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नीनु ननगॆ माननीय मावनागिरुवॆ. आद्दरिन्द नीनु नन्नन्नु रक्षिसबेकु. इदन्नु केळि दशग्रीवनु आकॆगॆ नम्रवागि उत्तरिसिदनु.॥38॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स्नुषास्मि यदवोचस्त्वमेकपत्नीष्वयं क्रमः ।
देवलोकस्थितिरियं सुराणां शाश्वती मता ॥ ३९ ॥
पतिरप्सरसां नास्ति न चैकस्त्रीपरिग्रहः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स्नुषास्मि यदवोचस्त्वमेकपत्नीष्वयं क्रमः ।
देवलोकस्थितिरियं सुराणां शाश्वती मता ॥ ३९ ॥
पतिरप्सरसां नास्ति न चैकस्त्रीपरिग्रहः ।
स्नुषास्मि यदवोचस्त्वमेकपत्नीष्वयं क्रमः ।
देवलोकस्थितिरयं सुराणां शाश्वती मता ॥
पतिरप्सरसां नास्ति न चैकस्त्रीपरिग्रहः ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘रम्भे! तुम अपनेको जो मेरी पुत्रवधू बता रही हो, वह ठीक नहीं जान पड़ता । यह नाता-रिश्ता उन स्त्रियोंके लिये लागू होता है, जो किसी एक पुरुषकी पत्नी हों । तुम्हारे देवलोककी तो स्थिति ही दूसरी है । वहाँ सदासे यही नियम चला आ रहा है कि अप्सराओंका कोई पति नहीं होता । वहाँ कोई एक स्त्रीके साथ विवाह करके नहीं रहता है’ ॥ ३९ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रम्भॆ! नीनु नन्न सॊसॆ ऎन्दु हेळुवुदु सरियल्ल. यावुदादरू ऒन्दे पुरुषन पत्निगॆ ई सम्बन्ध हॊन्दिकॊळ्ळुवुदु. निम्म देवलोकद स्थिति बेरॆयागिदॆ. अप्सरॆयरिगॆ यारू पतियागि इरुवुदिल्ल, इदु इल्लिय नियमवागिदॆ. इल्लि यारू ऒन्दे स्त्रीय जॊतॆगॆ विवाहितनागिरुवुदिल्ल.॥39½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्त्वा स तां रक्षो निवेश्य च शिलातले ॥ ४० ॥
कामभोगाभिसंरक्तो मैथुनायोपचक्रमे ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्त्वा स तां रक्षो निवेश्य च शिलातले ॥ ४० ॥
कामभोगाभिसंरक्तो मैथुनायोपचक्रमे ।
अनुवाद (हिन्दी)
ऐसा कहकर उस राक्षसने रम्भाको बलपूर्वक शिलापर बैठा लिया और कामभोगमें आसक्त हो उसके साथ समागम किया ॥ ४० १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ हेळि अवनु रम्भॆयन्नु बलात्कारवागि शिलॆयल्लि कुळ्ळिरिसि, कामभोगदल्लि आसक्तनागि आकॆयॊन्दिगॆ समागम माडिदनु.॥40½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सा विमुक्ता ततो रम्भा भ्रष्टमाल्यविभूषणा ॥ ४१ ॥
गजेन्द्राक्रीडमथिता नदीवाकुलतां गता ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सा विमुक्ता ततो रम्भा भ्रष्टमाल्यविभूषणा ॥ ४१ ॥
गजेन्द्राक्रीडमथिता नदीवाकुलतां गता ।
अनुवाद (हिन्दी)
उसके पुष्पहार टूटकर गिर गये, सारे आभूषण अस्त-व्यस्त हो गये । उपभोगके बाद रावणने रम्भाको छोड़ दिया । उसकी दशा उस नदीके समान हो गयी जिसे किसी गजराजने क्रीडा करके मथ डाला हो; वह अत्यन्त व्याकुल हो उठी ॥ ४१ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आकॆय पुष्पहारगळु हरिदवु, ऒडवॆगळु अस्त-व्यस्तवादवु. उपभोगिसि रावणनु रम्भॆयन्नु बिट्टुबिट्टनु. आनॆयु मथिसिद नदियन्तॆ अवळ स्थितियागि अत्यन्त व्याकुलळादळु.॥41½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
लुलिताकुलकेशान्ता करवेपितपल्लवा ॥ ४२ ॥
पवनेनावधूतेव लता कुसुमशालिनी ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
लुलिताकुलकेशान्ता करवेपितपल्लवा ॥ ४२ ॥
पवनेनावधूतेव लता कुसुमशालिनी ।
अनुवाद (हिन्दी)
वेणी-बन्ध टूट जानेसे उसके खुले हुए केश हवामें उड़ने लगे—उसका शृङ्गार बिगड़ गया । कर-पल्लव काँपने लगे । वह ऐसी लगती थी—मानो फूलोंसे सुशोभित होनेवाली किसी लताको हवाने झकझोर दिया हो ॥ ४२ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
कूदलु कॆदरि गाळिगॆ हाराडुत्तिद्दवु, शृङ्गार कॆट्टुहोयितु. करपल्लवगळु नडुगतॊडगिदवु. पुष्पभरित लतॆयु बिरुगाळिय हॊडॆतक्कॆ सिलुकि नलुगिहोदन्तॆ आकॆ काणुत्तिद्दळु.॥42½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सा वेपमाना लज्जन्ती भीता करकृताञ्जलिः ॥ ४३ ॥
नलकूबरमासाद्य पादयोर्निपपात ह ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सा वेपमाना लज्जन्ती भीता करकृताञ्जलिः ॥ ४३ ॥
नलकूबरमासाद्य पादयोर्निपपात ह ।
अनुवाद (हिन्दी)
लज्जा और भयसे काँपती हुई वह नलकूबरके पास गयी और हाथ जोड़कर उनके पैरोंपर गिर पड़ी ॥ ४३ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
भय, लज्जॆयिन्द नडुगुत्ता अवळु नळकूबरन बळिगॆ होगि कैमुगिदु कालुगळ मेलॆ कुसिदुबिद्दळु.॥43½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तदवस्थां च तां दृष्ट्वा महात्मा नलकूबरः ॥ ४४ ॥
अब्रवीत् किमिदं भद्रे पादयोः पतितासि मे ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तदवस्थां च तां दृष्ट्वा महात्मा नलकूबरः ॥ ४४ ॥
अब्रवीत् किमिदं भद्रे पादयोः पतितासि मे ।
अनुवाद (हिन्दी)
रम्भाको इस अवस्थामें देखकर महामना नलकूबरने पूछा—‘भद्रे! क्या बात है? तुम इस तरह मेरे पैरोंपर क्यों पड़ गयीं?’ ॥ ४४ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ई स्थितियल्लि रम्भॆयन्नु नोडि महामना नळकूबरनु केळिदनु-भद्रे! इदेनिदु? नन्न कालुगळ मेलॆ एकॆ बीळुत्तिरुवे.॥44½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सा वै निःश्वसमाना तु वेपमाना कृताञ्जलिः ॥ ४५ ॥
तस्मै सर्वं यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सा वै निःश्वसमाना तु वेपमाना कृताञ्जलिः ॥ ४५ ॥
तस्मै सर्वं यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।
अनुवाद (हिन्दी)
वह थर-थर काँप रही थी । उसने लंबी साँस खींचकर हाथ जोड़ लिये और जो कुछ हुआ था, वह सब ठीक-ठीक बताना आरम्भ किया— ॥ ४५ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
गडगडनॆ नडुगुत्ता, निट्टुसिरु बिडुत्ता कैमुगिदु नडॆदुदॆल्लवन्नु तिळिसलु प्रारम्भिसिदळु.॥45½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एष देव दशग्रीवः प्राप्तो गन्तुं त्रिविष्टपम् ॥ ४६ ॥
तेन सैन्यसहायेन निशेयं परिणामिता ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एष देव दशग्रीवः प्राप्तो गन्तुं त्रिविष्टपम् ॥ ४६ ॥
तेन सैन्यसहायेन निशेयं परिणामिता ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘देव! यह दशमुख रावण स्वर्गलोकपर आक्रमण करनेके लिये आया है । इसके साथ बहुत बड़ी सेना है । उसने आजकी रातमें यहीं डेरा डाला है ॥ ४६ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देव! आ दशमुख रावणनु स्वर्गलोकद मेलॆ आक्रमण माडलु बन्दिरुवनु. अवनॊडनॆ भारी दॊड्ड सैन्यविद्दु, इन्दिन रात्रॆ इल्ले बीडु बिट्टिरुवनु.॥46½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
आयान्ती तेन दृष्टास्मि त्वत्सकाशमरिन्दम ॥ ४७ ॥
गृहीता तेन पृष्टास्मि कस्य त्वमिति रक्षसा ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
आयान्ती तेन दृष्टास्मि त्वत्सकाशमरिन्दम ॥ ४७ ॥
गृहीता तेन पृष्टास्मि कस्य त्वमिति रक्षसा ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘शत्रुदमन वीर! मैं आपके पास आ रही थी, किंतु उस राक्षसने मुझे देख लिया और मेरा हाथ पकड़ लिया । फिर पूछा—‘तुम किसकी स्त्री हो?’ ॥ ४७ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
शत्रुदमन वीरने! नानु निन्न बळिगॆ बरुत्तिद्दॆ, आदरॆ आ राक्षसनु नन्नन्नु नोडि, नन्न कैहिडिदॆळॆदु नीनु यार प्रेयसियागिरुवॆ? ऎन्दु केळिदनु.॥47½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मया तु सर्वं यत् सत्यं तस्मै सर्वं निवेदितम् ॥ ४८ ॥
काममोहाभिभूतात्मा नाश्रौषीत् तद् वचो मम ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मया तु सर्वं यत् सत्यं तस्मै सर्वं निवेदितम् ॥ ४८ ॥
काममोहाभिभूतात्मा नाश्रौषीत् तद् वचो मम ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘मैंने उसे सब कुछ सच-सच बता दिया, किंतु उसका हृदय कामजनित मोहसे आक्रान्त था, इसलिये मेरी वह बात नहीं सुनी ॥ ४८ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नानु अवनल्लि ऎल्ल निजवन्नु हेळिदॆ. आदरॆ अवन मनस्सु कामजनित मोहदिन्द आवरिसित्तु. अदरिन्द नन्न याव मातन्नु केळलिल्ल.॥48½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
याच्यमानो मया देव स्नुषा तेऽहमिति प्रभो ॥ ४९ ॥
तत् सर्वं पृष्ठतः कृत्वा बलात् तेनास्मि धर्षिता ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
याच्यमानो मया देव स्नुषा तेऽहमिति प्रभो ॥ ४९ ॥
तत् सर्वं पृष्ठतः कृत्वा बलात् तेनास्मि धर्षिता ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘देव! मैं बारम्बार प्रार्थना करती ही रह गयी कि प्रभो! मैं आपकी पुत्रवधू हूँ, मुझे छोड़ दीजिये; किंतु उसने मेरी सारी बातें अनसुनी कर दीं और बलपूर्वक मेरे साथ अत्याचार किया ॥ ४९ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देव नानु पदे-पदे प्रार्थिसिदॆ. स्वामि! नानु निन्न सॊसॆयागिद्देनॆ नन्नन्नु बिडु. आदरॆ अवनु नन्न मातन्नु अलक्षिसि नन्नॊडनॆ अत्याचार माडिदनु.॥49½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवं त्वमपराधं मे क्षन्तुमर्हसि सुव्रत ॥ ५० ॥
नहि तुल्यं बलं सौम्य स्त्रियाश्च पुरुषस्य हि ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवं त्वमपराधं मे क्षन्तुमर्हसि सुव्रत ॥ ५० ॥
नहि तुल्यं बलं सौम्य स्त्रियाश्च पुरुषस्य हि ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘उत्तम व्रतका पालन करनेवाले प्रियतम! इस बेबसीकी दशामें मुझसे जो अपराध बन गया है, उसे आप क्षमा करें । सौम्य! नारी अबला होती है, उसमें पुरुषके बराबर शारीरिक बल नहीं होता है (इसीलिये उस दुष्टसे अपनी रक्षा मैं नहीं कर सकी)’ ॥ ५० १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुव्रत प्रियतमने! अबलॆयाद निन्निन्द आद अपराधवन्नु क्षमिसु. सौम्य! नारियल्लि पुरुषरन्तॆ शारीरिक बल इरुवुदिल्ल. इदरिन्द आ दुष्टनिन्द नन्नन्नु रक्षिसिकॊळ्ळदॆ होदॆ.॥50½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतच्छ्रुत्वा तु सङ्क्रुद्धस्तदा वैश्रवणात्मजः ॥ ५१ ॥
धर्षणां तां परां श्रुत्वा ध्यानं सम्प्रविवेश ह ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतच्छ्रुत्वा तु सङ्क्रुद्धस्तदा वैश्रवणात्मजः ॥ ५१ ॥
धर्षणां तां परां श्रुत्वा ध्यानं सम्प्रविवेश ह ।
अनुवाद (हिन्दी)
यह सुनकर वैश्रवणकुमार नलकूबरको बड़ा क्रोध हुआ । रम्भापर किये गये उस महान् अत्याचारको सुनकर उन्होंने ध्यान लगाया ॥ ५१ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदन्नु केळि वैश्रवण कुमार नळकूबरनिगॆ भारी क्रोध बन्तु. रम्भॆय मेलॆ माडिद आ महा अत्याचारवन्नु तिळिदु स्वल्पहॊत्तु ध्यानासक्तनादनु.॥51½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्य तत् कर्म विज्ञाय तदा वैश्रवणात्मजः ॥ ५२ ॥
मुहूर्तात् क्रोधताम्राक्षस्तोयं जग्राह पाणिना ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्य तत् कर्म विज्ञाय तदा वैश्रवणात्मजः ॥ ५२ ॥
मुहूर्तात् क्रोधताम्राक्षस्तोयं जग्राह पाणिना ।
अनुवाद (हिन्दी)
उस समय दो ही घड़ीमें रावणकी उस करतूतको जानकर वैश्रवणपुत्र नलकूबरके नेत्र क्रोधसे लाल हो गये और उन्होंने अपने हाथमें जल लिया ॥ ५२ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आगले रावणन आ कॆट्टकृत्यवन्नु तिळिदु वैश्रवणपुत्र नळकूबरन कण्णुगळु क्रोधदिन्द कॆम्पगागि, कैयल्लि जलवन्नॆत्तिकॊण्डनु.॥52½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
गृहीत्वा सलिलं सर्वमुपस्पृश्य यथाविधि ॥ ५३ ॥
उत्ससर्ज तदा शापं राक्षसेन्द्राय दारुणम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
गृहीत्वा सलिलं सर्वमुपस्पृश्य यथाविधि ॥ ५३ ॥
उत्ससर्ज तदा शापं राक्षसेन्द्राय दारुणम् ।
गृहीत्वा सलिलं सर्वमुपस्पृश्य यथाविधि ॥
उत्ससर्ज तदा शापं राक्षसेन्द्रस्य दारुणम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
जल लेकर पहले विधिपूर्वक आचमन करके नेत्र आदि सारी इन्द्रियोंका स्पर्श करनेके अनन्तर उन्होंने राक्षसराजको बड़ा भयंकर शाप दिया ॥ ५३ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मॊदलिगॆ विधिवत्तागि आचमन माडि नेत्रादि इन्द्रियगळन्नु स्पर्शिसि अवनु राक्षसेन्द्रनिगॆ दारुणवाद भयङ्कर शापकॊट्टनु.॥53½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अकामा तेन यस्मात् त्वं बलात् भद्रे प्रधर्षिता ॥ ५४ ॥
तस्मात् स युवतीमन्यां नाकामामुपयास्यति ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अकामा तेन यस्मात् त्वं बलात् भद्रे प्रधर्षिता ॥ ५४ ॥
तस्मात् स युवतीमन्यां नाकामामुपयास्यति ।
अकामा तेन यस्मात्त्वं बलाद्भद्रे प्रधर्षिता ॥
तस्मात्स युवतीमन्यां नाकामामुपयास्यति ।
अनुवाद (हिन्दी)
वे बोले—‘भद्रे! तुम्हारी इच्छा न रहनेपर भी रावणने तुमपर बलपूर्वक अत्याचार किया है । अतः वह आजसे दूसरी किसी ऐसी युवतीसे समागम नहीं कर सकेगा जो उसे चाहती न हो ॥ ५४ १/२ ॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यदा ह्यकामां कामार्तो धर्षयिष्यति योषितम् ॥ ५५ ॥
मूर्धा तु सप्तधा तस्य शकलीभविता तदा ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यदा ह्यकामां कामार्तो धर्षयिष्यति योषितम् ॥ ५५ ॥
मूर्धा तु सप्तधा तस्य शकलीभविता तदा ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘यदि वह कामपीड़ित होकर उसे न चाहनेवाली युवतीपर बलात्कार करेगा तो तत्काल उसके मस्तकके सात टुकड़े हो जायँगे’ ॥ ५५ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मङ्गळाङ्गिये! निनगॆ इष्ट विल्लदिद्दरू रावणनु निन्न मेलॆ बलात्कारवागि अत्याचार माडिरुवनु. आद्दरिन्द ‘इन्दिनिन्द बेरॆ यावुदे युवतियु अवनन्नु बयसदॆ इरुवाग कामपीडितनागि अवनु आकॆय मेलॆ बलात्कार माडिदरॆ कूडले अवन तलॆ नूरु होळागलि’ ऎन्दु शपिसिदनु.॥54½-55½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्मिन्नुदाहृते शापे ज्वलिताग्निसमप्रभे ॥ ५६ ॥
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्मिन्नुदाहृते शापे ज्वलिताग्निसमप्रभे ॥ ५६ ॥
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ।
अनुवाद (हिन्दी)
नलकूबरके मुखसे प्रज्वलित अग्निके समान दग्धकर देनेवाले इस शापके निकलते ही देवताओंकी दुन्दुभियाँ बज उठीं और आकाशसे फूलोंकी वर्षा होने लगी ॥ ५६ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
प्रज्वलित अग्नियन्तॆ सुट्टुबिडुवन्तह शापवन्नु नळकूबरनु उच्चरिसिदाग देवतॆगळ दुन्दुभिगळु मॊळगिदवु. आकाशदिन्द पुष्पवृष्टियायितु.॥56½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
पितामहमुखाश्चैव सर्वे देवाः प्रहर्षिताः ॥ ५७ ॥
ज्ञात्वा लोकगतिं सर्वां तस्य मृत्युं च रक्षसः ।
ऋषयः पितरश्चैव प्रीतिमापुरनुत्तमाम् ॥ ५८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
पितामहमुखाश्चैव सर्वे देवाः प्रहर्षिताः ॥ ५७ ॥
ज्ञात्वा लोकगतिं सर्वां तस्य मृत्युं च रक्षसः ।
ऋषयः पितरश्चैव प्रीतिमापुरनुत्तमाम् ॥ ५८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
ब्रह्मा आदि सभी देवताओंको बड़ा हर्ष हुआ । रावणके द्वारा की गयी लोककी सारी दुर्दशाको और उस राक्षसकी मृत्युको भी जानकर ऋषियों तथा पितरोंको बड़ी प्रसन्नता प्राप्त हुई ॥ ५७-५८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ब्रह्मादि देवतॆगळिगॆ बहळ हर्षवायितु. रावणनु माडिद लोकद दुर्दशॆ मत्तु आ राक्षसन मृत्युवन्नु तिळिदु ऋषिगळिगॆ, पितृगळिगॆ तुम्बा सन्तोषवायितु.॥57-58॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
श्रुत्वा तु स दशग्रीवस्तं शापं रोमहर्षणम् ।
नारीषु मैथुनीभावं नाकामास्वभ्यरोचयत् ॥ ५९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
श्रुत्वा तु स दशग्रीवस्तं शापं रोमहर्षणम् ।
नारीषु मैथुनीभावं नाकामास्वभ्यरोचयत् ॥ ५९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उस रोमाञ्चकारी शापको सुनकर दशग्रीवने अपनेको न चाहनेवाली स्त्रियोंके साथ बलात्कार करना छोड़ दिया ॥ ५९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ रोमाञ्चनकारि शापवन्नु केळि दशग्रीवनु तन्नन्नु बयसदे इरुव स्त्रीयरॊन्दिगॆ बलात्कार माडुवुदन्नु बिट्टुबिट्टनु.॥59॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तेन नीताः स्त्रियः प्रीतिमापुः सर्वाः पतिव्रताः ।
नलकूबरनिर्मुक्तं शापं श्रुत्वा मनःप्रियम् ॥ ६० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तेन नीताः स्त्रियः प्रीतिमापुः सर्वाः पतिव्रताः ।
नलकूबरनिर्मुक्तं शापं श्रुत्वा मनःप्रियम् ॥ ६० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वह जिन-जिन पतिव्रता स्त्रियोंको हरकर ले गया था, उन सबके मनको नलकूबरका दिया वह शाप बड़ा प्रिय लगा । उसे सुनकर वे सब-की-सब बहुत प्रसन्न हुईं ॥ ६० ॥
अनुवाद (कन्नड)
नळकूबरनु रावणनिगॆ कॊट्ट शापदिन्द, अवनिन्द अपहृतराद पतिव्रतास्त्रीयर मनसिगॆ तुम्बा प्रियवायितु. अदरिन्द अवरॆल्लरू सन्तोषगॊण्डरु.॥60॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षड्विंशः सर्गः ॥ २६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें छब्बीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २६ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि इप्पत्तारनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥26॥