[पञ्चविंशः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- यज्ञोंद्वारा मेघनादकी सफलता, विभीषणका रावणको पर-स्त्री-हरणके दोष बताना, कुम्भीनसीको आश्वासन दे मधुको साथ ले रावणका देवलोकपर आक्रमण करना
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तु दत्त्वा दशग्रीवो बलं घोरं खरस्य तत् ।
भगिनीं स समाश्वास्य हृष्टः स्वस्थतरोऽभवत् ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तु दत्त्वा दशग्रीवो बलं घोरं खरस्य तत् ।
भगिनीं स समाश्वास्य हृष्टः स्वस्थतरोऽभवत् ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
खरको राक्षसोंकी भयङ्कर सेना देकर और बहिनको धीरज बँधाकर रावण बहुत ही प्रसन्न और स्वस्थचित्त हो गया ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राक्षसर भयङ्कर सैन्यवन्नु खरनिगॆ ऒप्पिसि, तङ्गिगॆ धैर्य हेळि रावणनु बहळ स्वस्थचित्तनागि सन्तोषगॊण्डनु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो निकुम्भिला नाम लङ्कोपवनमुत्तमम् ।
तद् राक्षसेन्द्रो बलवान् प्रविवेश सहानुगः ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो निकुम्भिला नाम लङ्कोपवनमुत्तमम् ।
तद् राक्षसेन्द्रो बलवान् प्रविवेश सहानुगः ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर बलवान् राक्षसराज रावण लङ्काके निकुम्भिला नामक उत्तम उपवनमें गया । उसके साथ बहुत-से सेवक भी थे ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक बलवन्त राक्षसेन्द्र रावणनु लङ्कॆय उपवनवाद निकुम्भिळा ऎम्बल्लिगॆ होदनु. अवन जॊतॆगॆ अनेक सेवकरू इद्दरु.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो यूपशताकीर्णं सौम्यचैत्योपशोभितम् ।
ददर्श विष्ठितं यज्ञं श्रिया सम्प्रज्वलन्निव ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो यूपशताकीर्णं सौम्यचैत्योपशोभितम् ।
ददर्श विष्ठितं यज्ञं श्रिया सम्प्रज्वलन्निव ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
रावण अपनी शोभा एवं तेजसे अग्निके समान प्रज्वलित हो रहा था । उसने निकुम्भिलामें पहुँचकर देखा, एक यज्ञ हो रहा है, जो सैकड़ों यूपोंसे व्याप्त और सुन्दर देवालयोंसे सुशोभित है ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रावणनु तन्न शोभॆयिन्द अग्नियन्तॆ प्रज्वलिसुत्तिद्दनु. अवनु निकुम्भिळॆगॆ होगि नोडुत्तानॆ- ऒन्दु यज्ञ नडॆयुत्तिद्दु, नूरारु यूपगळिन्द, सुन्दर देवालयगळिन्द सुशोभितवागित्तु.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः कृष्णाजिनधरं कमण्डलुशिखाध्वजम् ।
ददर्श स्वसुतं तत्र मेघनादं भयावहम् ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः कृष्णाजिनधरं कमण्डलुशिखाध्वजम् ।
ददर्श स्वसुतं तत्र मेघनादं भयावहम् ॥ ४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
फिर वहाँ उसने अपने पुत्र मेघनादको देखा, जो काला मृगचर्म पहने हुए तथा कमण्डलु, शिखा और ध्वज धारण किये बड़ा भयङ्कर जान पड़ता था ॥ ४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मत्तॆ अवनु तन्न पुत्र मेघनादनन्नु नोडिदनु. अवनु कप्पाद मृगचर्मवन्नु, कमण्डलु, शिखॆ, ध्वज धरिसिकॊण्डु भयङ्करवागि काणुत्तिद्दनु.॥4॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तं समासाद्य लङ्केशः परिष्वज्याथ बाहुभिः ।
अब्रवीत् किमिदं वत्स वर्तसे ब्रूहि तत्त्वतः ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तं समासाद्य लङ्केशः परिष्वज्याथ बाहुभिः ।
अब्रवीत् किमिदं वत्स वर्तसे ब्रूहि तत्त्वतः ॥ ५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उसके पास पहुँचकर लङ्केश्वरने अपनी भुजाओंद्वारा उसका आलिङ्गन किया और पूछा—‘बेटा! यह क्या कर रहे हो? ठीक-ठीक बताओ’ ॥ ५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवन बळिगॆ होगि लङ्केश्वरनु अवनन्नु अप्पिकॊण्डु केळिदनु- मग! इदेनु माडुत्तिरुवॆ? सरियागि तिळिसु.॥5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
उशना त्वब्रवीत् तत्र यज्ञसम्पत्समृद्धये ।
रावणं राक्षसश्रेष्ठं द्विजश्रेष्ठो महातपाः ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
उशना त्वब्रवीत् तत्र यज्ञसम्पत्समृद्धये ।
रावणं राक्षसश्रेष्ठं द्विजश्रेष्ठो महातपाः ॥ ६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
(मेघनाद यज्ञके नियमानुसार मौन रहा) उस समय पुरोहित महातपस्वी द्विजश्रेष्ठ शुक्राचार्यने, जो यज्ञ-सम्पत्तिकी समृद्धिके लिये वहाँ आये थे, राक्षसशिरोमणि रावणसे कहा— ॥ ६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
(मेघनादनु यज्ञद नियमदिन्दागि मौनवागिद्दनु.) आग यज्ञ सम्पत्समृद्धिगागि अल्लिगॆ बन्द पुरोहित महातपस्वी द्विजश्रेष्ठ शुक्राचार्यरु रावणनल्लि हेळिदरु.॥6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अहमाख्यामि ते राजन् श्रूयतां सर्वमेव तत् ।
यज्ञास्ते सप्त पुत्रेण प्राप्तास्ते बहुविस्तराः ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अहमाख्यामि ते राजन् श्रूयतां सर्वमेव तत् ।
यज्ञास्ते सप्त पुत्रेण प्राप्तास्ते बहुविस्तराः ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजन्! मैं सब बातें बता रहा हूँ, ध्यान देकर सुनिये—आपके पुत्रने बड़े विस्तारके साथ सात यज्ञोंका अनुष्ठान किया है ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजने! नानॆल्लवन्नु तिळिसुवॆनु. गमनविट्टु केळु - निम्म पुत्रनु तुम्बा विस्तारदिन्द एळु यज्ञगळ अनुष्ठान माडुत्तिद्दानॆ.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अग्निष्टोमोऽश्वमेधश्च यज्ञो बहुसुवर्णकः ।
राजसूयस्तथा यज्ञो गोमेधो वैष्णवस्तथा ॥ ८ ॥
माहेश्वरे प्रवृत्ते तु यज्ञे पुम्भिः सुदुर्लभे ।
वरांस्ते लब्धवान् पुत्रः साक्षात् पशुपतेरिह ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अग्निष्टोमोऽश्वमेधश्च यज्ञो बहुसुवर्णकः ।
राजसूयस्तथा यज्ञो गोमेधो वैष्णवस्तथा ॥ ८ ॥
माहेश्वरे प्रवृत्ते तु यज्ञे पुम्भिः सुदुर्लभे ।
वरांस्ते लब्धवान् पुत्रः साक्षात् पशुपतेरिह ॥ ९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘अग्निष्टोम, अश्वमेध, बहुसुवर्णक, राजसूय, गोमेध तथा वैष्णव—ये छः यज्ञ पूर्ण करके जब इसने सातवाँ माहेश्वर यज्ञ, जिसका अनुष्ठान दूसरोंके लिये अत्यन्त दुर्लभ है, आरम्भ किया, तब आपके इस पुत्रको साक्षात् भगवान् पशुपतिसे बहुत-से वर प्राप्त हुए ॥ ८-९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अग्निष्टोम, अश्वमेध, बहु सुवर्णक, राजसूय, गोमेध, वैष्णव - हीगॆ आरु यज्ञगळन्नु पूर्णगॊळिसि ई एळनॆय बेरॆयवरिगॆ अत्यन्त दुर्लभवाद माहेश्वर यज्ञवन्नु प्रारम्भिसिदाग निन्न मगनिगॆ साक्षात् भगवान् पशुपतियिन्द अनेक वरगळु प्राप्तवादुवु.॥8-9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
कामगं स्यन्दनं दिव्यमन्तरिक्षचरं ध्रुवम् ।
मायां च तामसीं नाम यया सम्पद्यते तमः ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
कामगं स्यन्दनं दिव्यमन्तरिक्षचरं ध्रुवम् ।
मायां च तामसीं नाम यया सम्पद्यते तमः ॥ १० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘साथ ही इच्छानुसार चलनेवाला एक दिव्य आकाशचारी रथ भी प्राप्त हुआ है, इसके सिवा तामसी नामकी माया उत्पन्न हुई है, जिससे अन्धकार उत्पन्न किया जाता है ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
जॊतॆगॆ स्वेच्छाचारियाद ऒन्दु आकाशचारी रथवू, तामसी ऎम्ब मायॆयू उत्पन्नवागिदॆ. इदरिन्द अन्धकार उण्टु माड बल्लदु.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतया किल सङ्ग्रामे मायया राक्षसेश्वर ।
प्रयुक्तया गतिः शक्या नहि ज्ञातुं सुरासुरैः ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतया किल सङ्ग्रामे मायया राक्षसेश्वर ।
प्रयुक्तया गतिः शक्या नहि ज्ञातुं सुरासुरैः ॥ ११ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राक्षसेश्वर! संग्राममें इस मायाका प्रयोग करनेपर देवता और असुरोंको भी प्रयोग करनेवाले पुरुषकी गतिविधिका पता नहीं लग सकता ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राक्षसेश्वरने! सङ्ग्रामदल्लि ई मायॆयन्नु प्रयोगिसिदाग देवासुररिगू कूड प्रयोगिसुव पुरुषन गति-विधिगळु तिळियलारदु.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अक्षयाविषुधी बाणैश्चापं चापि सुदुर्जयम् ।
अस्त्रं च बलवद् राजन् शत्रुविध्वंसनं रणे ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अक्षयाविषुधी बाणैश्चापं चापि सुदुर्जयम् ।
अस्त्रं च बलवद् राजन् शत्रुविध्वंसनं रणे ॥ १२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजन्! बाणोंसे भरे हुए दो अक्षय तरकस, अटूट धनुष तथा रणभूमिमें शत्रुका विध्वंस करनेवाला प्रबल अस्त्र—इन सबकी प्राप्ति हुई है ॥ १२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजने! बाणगळिन्द तुम्बिद ऎरडु अक्षय बत्तळिकॆगळु, मुरियदिरुव धनुस्सु, रणरङ्गदल्लि शत्रुवन्नु ध्वंसगॊळिसुव प्रबल अस्त्र इवॆल्लवुगळ प्राप्तियू आगिदॆ.॥12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतान् सर्वान् वराल्ँ लब्ध्वा पुत्रस्तेऽयं दशानन ।
अद्य यज्ञसमाप्तौ च त्वां दिदृक्षन् स्थितो ह्यहम् ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतान् सर्वान् वराल्ँ लब्ध्वा पुत्रस्तेऽयं दशानन ।
अद्य यज्ञसमाप्तौ च त्वां दिदृक्षन् स्थितो ह्यहम् ॥ १३ ॥
एतान्सर्वान् वरान्ल्लब्ध्वा पुत्रस्तेऽयं दशानन ।
अद्य यज्ञसमाप्तौ च त्वां दिदृक्षन् स्थितो ह्यहम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘दशानन! तुम्हारा यह पुत्र इन सभी मनोवाञ्छित वरोंको पाकर आज यज्ञकी समाप्तिके दिन तुम्हारे दर्शनकी इच्छासे यहाँ खड़ा है’ ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
दशानन! निन्न ई पुत्रनु इदॆल्ल मनोवाञ्छित वरगळन्नु पडॆदु, इन्दु यज्ञद समाप्तिय दिन निन्नन्नु दर्शिसुव इच्छॆयिन्द इल्लि निन्तिरुवनु.॥13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततोऽब्रवीद् दशग्रीवो न शोभनमिदं कृतम् ।
पूजिताः शत्रवो यस्माद् द्रव्यैरिन्द्रपुरोगमाः ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततोऽब्रवीद् दशग्रीवो न शोभनमिदं कृतम् ।
पूजिताः शत्रवो यस्माद् द्रव्यैरिन्द्रपुरोगमाः ॥ १४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
यह सुनकर दशग्रीवने कहा—‘बेटा! तुमने यह अच्छा नहीं किया है; क्योंकि इस यज्ञसम्बन्धी द्रव्योंद्वारा मेरे शत्रुभूत इन्द्र आदि देवताओंका पूजन हुआ है ॥ १४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदन्नु केळि दशग्रीवनु हेळिदनु - मगने! नीनु माडिदुदु चॆन्नागिल्ल; एकॆन्दरॆ ई यज्ञ सम्बन्धी द्रव्यगळिन्द नन्न शत्रुवाद इन्द्रादि देवतॆगळ पूजॆ नडॆयितु.॥14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एहीदानीं कृतं यद्धि सुकृतं तन्न संशयः ।
आगच्छ सौम्य गच्छामः स्वमेव भवनं प्रति ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एहीदानीं कृतं यद्धि सुकृतं तन्न संशयः ।
आगच्छ सौम्य गच्छामः स्वमेव भवनं प्रति ॥ १५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘अस्तु, जो कर दिया, सो अच्छा ही किया; इसमें संशय नहीं है । सौम्य! अब आओ, चलो । हमलोग अपने घरको चलें’ ॥ १५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इरलि, माडिदुदु ऒळ्ळॆयदे आयितु, इदरल्लि संशयविल्ल. सौम्य! ईग नडॆ, नावु नम्म अरमनॆगॆ होगोण.॥15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो गत्वा दशग्रीवः सपुत्रः सविभीषणः ।
स्त्रियोऽवतारयामास सर्वास्ता बाष्पगद्गदाः ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो गत्वा दशग्रीवः सपुत्रः सविभीषणः ।
स्त्रियोऽवतारयामास सर्वास्ता बाष्पगद्गदाः ॥ १६ ॥
ततो गत्वा दशग्रीवः सपुत्रः सविभीषणः ।
स्त्रियोऽवतारयामास सर्वास्ता भाष्पगद्गदाः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर दशग्रीवने अपने पुत्र और विभीषणके साथ जाकर पुष्पकविमानसे उन सब स्त्रियोंको उतारा, जिन्हें हरकर ले आया था । वे अब भी आँसू बहाती हुई गद्गदकण्ठसे विलाप कर रही थीं ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक दशग्रीवनु पुत्र मत्तु विभीषणनॊन्दिगॆ होगि पुष्पक विमानदिन्द तानु अपहरिसि तन्द स्त्रीयरन्नु इळिसिदनु. अवरॆल्लरू कम्बनिगरॆयुत्ता गद्गदरागि विलापिसुत्तिद्दरु.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
लक्षिण्यो रत्नभूताश्च देवदानवरक्षसाम् ।
तस्य तासु मतिं ज्ञात्वा धर्मात्मा वाक्यमब्रवीत् ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
लक्षिण्यो रत्नभूताश्च देवदानवरक्षसाम् ।
तस्य तासु मतिं ज्ञात्वा धर्मात्मा वाक्यमब्रवीत् ॥ १७ ॥
लक्षिण्यो रत्नभूताश्च देवदानव राक्षसाम् ।
तस्य तासु मतिं ज्ञात्वा धर्मात्मा वाक्यमब्रवीत् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वे उत्तम लक्षणोंसे सुशोभित होती थीं और देवताओं, दानवों तथा राक्षसोंके घरकी रत्न थीं । उनमें रावणकी आसक्ति जानकर धर्मात्मा विभीषणने कहा— ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवरु उत्तम लक्षणगळिन्द शोभिसुत्ता, देव - दानव - राक्षसर मनॆय रत्नगळिद्दवु. अवरल्लि रावणनिगॆ इरुव आसक्तियन्नु नोडि धर्मात्मा विभीषणनु हेळिदनु.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ईदृशैस्त्वं समाचारैर्यशोऽर्थकुलनाशनैः ।
धर्षणं प्राणिनां ज्ञात्वा स्वमतेन विचेष्टसे ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ईदृशैस्त्वं समाचारैर्यशोऽर्थकुलनाशनैः ।
धर्षणं प्राणिनां ज्ञात्वा स्वमतेन विचेष्टसे ॥ १८ ॥
ईदृशस्त्वं समाचारैर्यशोऽर्थकुलनाशनैः ।
धर्षणं प्राणिनां ज्ञात्वा स्वमतेन विचेष्टसे ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजन्! ये आचरण यश, धन और कुलका नाश करनेवाले हैं । इनके द्वारा जो प्राणियोंको पीड़ा दी जाती है, उससे बड़ा पाप होता है । इस बातको जानते हुए भी आप सदाचारका उल्लङ्घन करके स्वेच्छाचारमें प्रवृत्त हो रहे हैं ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजने! ई आचरणवु यश, धन, कुलद नाश माडुवन्तहदु. इदरिन्द याव प्राणिगळन्नु पीडिसलागुवुदो अदरिन्द पाप बरुत्तदॆ. इदन्नु तिळिदिद्दरू कूड नीवु सदाचारवन्नु उल्लङ्घिसि स्वेच्छाचारदल्लि प्रवृत्तरागुत्तिरुविरल्ल.॥18॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ज्ञातींस्तान् धर्षयित्वेमास्त्वयाऽऽनीता वराङ्गनाः ।
त्वामतिक्रम्य मधुना राजन् कुम्भीनसी हृता ॥ १९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ज्ञातींस्तान् धर्षयित्वेमास्त्वयाऽऽनीता वराङ्गनाः ।
त्वामतिक्रम्य मधुना राजन् कुम्भीनसी हृता ॥ १९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘महाराज! इन बेचारी अबलाओंके बन्धु-बान्धवोंको मारकर आप इन्हें हर लाये हैं और इधर आपका उल्लङ्घन करके—आपके सिरपर लात रखकर मधुने मौसेरी बहिन कुम्भीनसीका अपहरण कर लिया’ ॥ १९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाराजा ! ई बडपायि अबलॆयर बन्धुबान्धवरन्नु कॊन्दु नीवु इवरन्नु अपहरिसि तन्दिरुविरि. इल्लि निम्मन्नु तिरस्करिसि निम्म तलॆयन्नु मॆट्टि मधुवु चिक्कम्मन मगळाद नम्म तङ्गि कुम्भीनसियन्नु अपहरिसिरुवनु.॥19॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
रावणस्त्वब्रवीद् वाक्यं नावगच्छामि किं त्विदम् ।
कोऽयं यस्तु त्वयाऽऽख्यातो मधुरित्येव नामतः ॥ २० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
रावणस्त्वब्रवीद् वाक्यं नावगच्छामि किं त्विदम् ।
कोऽयं यस्तु त्वयाऽऽख्यातो मधुरित्येव नामतः ॥ २० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
रावण बोला—‘मैं नहीं समझता कि तुम क्या कह रहे हो । जिसका नाम तुमने मधु बताया है, वह कौन है?’ ॥ २० ॥
अनुवाद (कन्नड)
रावणनॆन्द - नीनु हेळुवुदु ननगॆ तिळियुत्तिल्ल. नीनु हेळिद मधुवु यारागिद्दानॆ.॥20॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
विभीषणस्तु सङ्क्रुद्धो भ्रातरं वाक्यमब्रवीत् ।
श्रूयतामस्य पापस्य कर्मणः फलमागतम् ॥ २१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
विभीषणस्तु सङ्क्रुद्धो भ्रातरं वाक्यमब्रवीत् ।
श्रूयतामस्य पापस्य कर्मणः फलमागतम् ॥ २१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तब विभीषणने अत्यन्त कुपित होकर भाई रावणसे कहा—‘सुनिये, आपके इस पापकर्मका फल हमें बहिनके अपहरणके रूपमें प्राप्त हुआ है ॥ २१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग विभीषणनु कुपितनागि अण्ण रावणनल्लि हेळिदनु - केळु, निम्म ई पापद फलवु तङ्गिय अपहरण रूपदिन्द नमगॆ दॊरकिदॆ.॥21॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मातामहस्य योऽस्माकं ज्येष्ठो भ्राता सुमालिनः ।
माल्यवानिति विख्यातो वृद्धः प्राज्ञो निशाचरः ॥ २२ ॥
पिता ज्येष्ठो जनन्या नो ह्यस्माकं चार्यकोऽभवत् ।
तस्य कुम्भीनसी नाम दुहितुर्दुहिताभवत् ॥ २३ ॥
मातृष्वसुरथास्माकं सा च कन्यानलोद्भवा ।
भवत्यस्माकमेवैषा भ्रातॄणां धर्मतः स्वसा ॥ २४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मातामहस्य योऽस्माकं ज्येष्ठो भ्राता सुमालिनः ।
माल्यवानिति विख्यातो वृद्धः प्राज्ञो निशाचरः ॥ २२ ॥
पिता ज्येष्ठो जनन्या नो ह्यस्माकं चार्यकोऽभवत् ।
तस्य कुम्भीनसी नाम दुहितुर्दुहिताभवत् ॥ २३ ॥
मातृष्वसुरथास्माकं सा च कन्यानलोद्भवा ।
भवत्यस्माकमेवैषा भ्रातॄणां धर्मतः स्वसा ॥ २४ ॥
मातामहस्य योऽस्माकं ज्येष्ठो भ्राता सुमालिनः ।
माल्यवानिति विख्यातो वृद्धः प्राज्ञो निशाचरः ॥
पिता ज्येष्ठो जनन्या नो ह्यस्माकं चार्यकोऽभवत् ।
तस्य कुम्भीनसी नाम दुहितुर्दुहिताभवत् ॥
मातृष्वसुरथास्माकं सा च कन्यानलोद्भवा ।
भवत्यस्माकमेवैषा भ्रातृणां धर्मतः स्वसा ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘हमारे नाना सुमालीके जो बड़े भाई माल्यवान् नामसे विख्यात, बुद्धिमान् और बड़े-बूढ़े निशाचर हैं, वे हमारी माता कैकसीके ताऊ हैं । इसी नाते वे हमलोगोंके भी बड़े नाना हैं । उनकी पुत्री अनला हमारी मौसी हैं । उन्हींकी पुत्री कुम्भीनसी है । हमारी मौसी अनलाकी बेटी होनेसे ही यह कुम्भीनसी हम सब भाइयोंकी धर्मतः बहिन होती है ॥ २२—२४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुमालियु नम्म मातामहनॆम्बुदु निनगू तिळिदिदॆ. नम्म अज्जन दॊड्डण्ण माल्यवन्तनु विख्यातनागिद्दनु. अवनु महाप्राज्ञनागिद्दनु. अवनु नम्म तायि कैकसॆय दॊड्डप्पनू हागू नमगॆ दॊड्डज्जनू हौदु. अवन पुत्रि अनलॆयु नमगॆ चिक्कम्मनागबेकु. अवळ पुत्री कुम्भीनसी नमगॆल्लरिगॆ धर्मरीतियिन्द तङ्गियागिरुवळु.॥22-24॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सा हृता मधुना राजन् राक्षसेन बलीयसा ।
यज्ञप्रवृत्ते पुत्रे तु मयि चान्तर्जलोषिते ॥ २५ ॥
कुम्भकर्णो महाराज निद्रामनुभवत्यथ ।
निहत्य राक्षसश्रेष्ठानमात्यानिह सम्मतान् ॥ २६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सा हृता मधुना राजन् राक्षसेन बलीयसा ।
यज्ञप्रवृत्ते पुत्रे तु मयि चान्तर्जलोषिते ॥ २५ ॥
कुम्भकर्णो महाराज निद्रामनुभवत्यथ ।
निहत्य राक्षसश्रेष्ठानमात्यानिह सम्मतान् ॥ २६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजन्! आपका पुत्र मेघनाद जब यज्ञमें तत्पर हो गया, मैं तपस्याके लिये पानीके भीतर रहने लगा और महाराज! भैया कुम्भकर्ण भी जब नींदका आनन्द लेने लगे, उस समय महाबली राक्षस मधुने यहाँ आकर हमारे आदरणीय मन्त्रियोंको, जो राक्षसोंमें श्रेष्ठ थे, मार डाला और कुम्भीनसीका अपहरण कर लिया ॥ २५-२६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजने! निम्म पुत्र मेघनादनु यज्ञ तत्परनागिद्दाग, नानु तपस्सिगागि नीरॊळगॆ मुळुगिद्दॆ. अण्ण कुम्भकर्णनु निद्दॆयल्लिद्द. आग महाबलि राक्षस मधुवु इल्लिगॆ बन्दु नम्म आदरणीय मन्त्रिगळन्नु, श्रेष्ठ राक्षसरन्नु कॊन्दु, कुम्भीनसियन्नु अपहरिसिकॊण्डु होदनु.॥25-26॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
धर्षयित्वा हृता सा तु गुप्ताप्यन्तःपुरे तव ।
श्रुत्वापि तन्महाराज क्षान्तमेव हतो न सः ॥ २७ ॥
यस्मादवश्यं दातव्या कन्या भर्त्रे हि भ्रातृभिः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
धर्षयित्वा हृता सा तु गुप्ताप्यन्तःपुरे तव ।
श्रुत्वापि तन्महाराज क्षान्तमेव हतो न सः ॥ २७ ॥
यस्मादवश्यं दातव्या कन्या भर्त्रे हि भ्रातृभिः ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘महाराज! यद्यपि कुम्भीनसी अन्तःपुरमें भलीभाँति सुरक्षित थी तो भी उसने आक्रमण करके बलपूर्वक उसका अपहरण किया । पीछे इस घटनाको सुनकर भी हमलोगोंने क्षमा ही की । मधुका वध नहीं किया; क्योंकि जब कन्या विवाहके योग्य हो जाय तो उसे किसी योग्य पतिके हाथमें सौंप देना ही उचित है । हम भाइयोंको अवश्य यह कार्य पहले कर देना चाहिये था ॥ २७ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाराजा! कुम्भीनसियु अन्तःपुरदल्लि सुरक्षितळागिद्दरू अवनु आक्रमण माडि बलवन्तवागि अपहरिसिदनु. इदन्नु केळियू नावु क्षमिसिदॆवु. मधुवन्नु वधिसलिल्ल; एकॆन्दरॆ कन्यॆयु विवाह योग्यळादाग आकॆयन्नु योग्यपतिय कैगॊप्पिसुवुदु उचितवागिदॆ. अण्णन्दिराद नावु ई कार्यवन्नु मॊदले माडबेकागित्तु.॥27½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तदेतत् कर्मणो ह्यस्य फलं पापस्य दुर्मतेः ॥ २८ ॥
अस्मिन्नेवाभिसम्प्राप्तं लोके विदितमस्तु ते ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तदेतत् कर्मणो ह्यस्य फलं पापस्य दुर्मतेः ॥ २८ ॥
अस्मिन्नेवाभिसम्प्राप्तं लोके विदितमस्तु ते ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘हमारे यहाँसे जो बलपूर्वक कन्याका अपहरण हुआ है, यह आपकी इस दूषित बुद्धि एवं पापकर्मका फल है, जो आपको इसी लोकमें प्राप्त हो गया । यह बात आपको भलीभाँति विदित हो जानी चाहिये’ ॥ २८ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नम्मल्लिन्द बलात्कारवागि कन्यॆय अपहरणवादुदु निम्म दूषितबुद्धि हागू पापकर्मद फलवागिदॆ, अदु निमगॆ इदे लोकदल्लि दॊरकितु. इदु निमगॆ चॆन्नागि तिळिदिरबेकागित्तु.॥28½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
विभीषणवचः श्रुत्वा राक्षसेन्द्रः स रावणः ॥ २९ ॥
दौरात्म्येनात्मनोद्धूतस्तप्ताम्भा इव सागरः ।
ततोऽब्रवीद् दशग्रीवः क्रुद्धः संरक्तलोचनः ॥ ३० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
विभीषणवचः श्रुत्वा राक्षसेन्द्रः स रावणः ॥ २९ ॥
दौरात्म्येनात्मनोद्धूतस्तप्ताम्भा इव सागरः ।
ततोऽब्रवीद् दशग्रीवः क्रुद्धः संरक्तलोचनः ॥ ३० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
विभीषणकी यह बात सुनकर राक्षसराज रावण अपनी की हुई दुष्टतासे पीड़ित हो तपे हुए जलवाले समुद्रके समान संतप्त हो उठा । वह रोषसे जलने लगा और उसके नेत्र लाल हो गये । वह बोला— ॥ २९-३० ॥
अनुवाद (कन्नड)
विभीषणन ई मातन्नु केळि रावणनु कुदियुत्तिरुव समुद्रदन्तॆ तन्न दुष्ट स्वभावदिन्दले परितपिसिदनु. कोपदिन्द कॆङ्गण्णनाद रावणनु गर्जिसुत्ता हेळिदनु .॥29-3.॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
कल्प्यतां मे रथः शीघ्रं शूराः सज्जीभवन्तु नः ।
भ्राता मे कुम्भकर्णश्च ये च मुख्या निशाचराः ॥ ३१ ॥
वाहनान्यधिरोहन्तु नानाप्रहरणायुधाः ।
अद्य तं समरे हत्वा मधुं रावणनिर्भयम् ॥ ३२ ॥
सुरलोकं गमिष्यामि युद्धाकाङ्क्षी सुहृद्वृतः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
कल्प्यतां मे रथः शीघ्रं शूराः सज्जीभवन्तु नः ।
भ्राता मे कुम्भकर्णश्च ये च मुख्या निशाचराः ॥ ३१ ॥
वाहनान्यधिरोहन्तु नानाप्रहरणायुधाः ।
अद्य तं समरे हत्वा मधुं रावणनिर्भयम् ॥ ३२ ॥
सुरलोकं गमिष्यामि युद्धाकाङ्क्षी सुहृद्वृतः ।
कल्प्यतां मे रथः शीघ्रं शूराः सज्जीभवन्तु नः ।
भ्राता मे कुम्भकर्णश्च ये च मुख्यानिशाचराः ॥
वाहनान्यधिरोहन्तु नाना प्रहरणायुधाः ।
आद्य तं समरे हत्वा मधुं रावण निर्भयम् ॥
सुरलोकं गमिष्यामि युद्धाकाङ्क्षी सुहृद्वृतः ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘मेरा रथ शीघ्र ही जोतकर आवश्यक सामग्रीसे सुसज्जित कर दिया जाय । मेरे शूरवीर सैनिक रणयात्राके लिये तैयार हो जायँ । भाई कुम्भकर्ण तथा अन्य मुख्य-मुख्य निशाचर नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंसे सुसज्जित हो सवारियोंपर बैठें । आज रावणका भय न माननेवाले मधुका समराङ्गणमें वध करके मित्रोंको साथ लिये युद्धकी इच्छासे देवलोककी यात्रा करूँगा’ ॥ ३१-३२ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नन्न रथवन्नु हूडि आवश्यक सामग्रिगळिन्द सुसज्जितगॊळिसिरि. नन्न शूरवीर सैनिकरु रणयात्रॆगागि सिद्धरागलि. तम्म कुम्भकर्णने आदि मुख्य-मुख्य निशाचररु वाहनगळन्नेरि हॊरडलि. रावणनिगॆ हॆदरदे इरुव मधु युद्धदल्लि वधिसि, मित्ररॊन्दिगॆ युद्धक्कागि देवलोकक्कॆ यात्रॆ माडुवॆनु.॥31-32½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अक्षौहिणीसहस्राणि चत्वार्यग्र्याणि रक्षसाम् ॥ ३३ ॥
नानाप्रहरणान्याशु निर्ययुर्युद्धकाङ्क्षिणाम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अक्षौहिणीसहस्राणि चत्वार्यग्र्याणि रक्षसाम् ॥ ३३ ॥
नानाप्रहरणान्याशु निर्ययुर्युद्धकाङ्क्षिणाम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
रावणकी आज्ञासे युद्धमें उत्साह रखनेवाले श्रेष्ठ राक्षसोंकी चार हजार अक्षौहिणी सेना नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र लिये शीघ्र लङ्कासे बाहर निकली ॥ ३३ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रावणन अप्पणॆयन्तॆ युद्धोत्साहि श्रेष्ठ राक्षसर नाल्कु साविर अक्षौहिणि सैन्यवु नाना प्रकारद अस्त्र-शस्त्रगळन्नु धरिसि अवसरदिन्द लङ्कॆयिन्द हॊरटितु.॥33½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
इन्द्रजित् त्वग्रतः सैन्यात् सैनिकान् परिगृह्य च ॥ ३४ ॥
जगाम रावणो मध्ये कुम्भकर्णश्च पृष्ठतः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
इन्द्रजित् त्वग्रतः सैन्यात् सैनिकान् परिगृह्य च ॥ ३४ ॥
जगाम रावणो मध्ये कुम्भकर्णश्च पृष्ठतः ।
अनुवाद (हिन्दी)
मेघनाद समस्त सैनिकोंको साथ लेकर सेनाके आगे-आगे चला । रावण बीचमें था और कुम्भकर्ण पीछे-पीछे चलने लगा ॥ ३४ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मेघनादनु समस्त सैन्यदॊन्दिगॆ अग्रेसरनादरॆ, रावणनु नडुविनल्लिद्दनु. कुम्भकर्णनु हिन्दिनिन्द हिम्बालिसिदनु.॥34½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
विभीषणश्च धर्मात्मा लङ्कायां धर्ममाचरन् ॥ ३५ ॥
शेषाः सर्वे महाभागा ययुर्मधुपुरं प्रति ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
विभीषणश्च धर्मात्मा लङ्कायां धर्ममाचरन् ॥ ३५ ॥
शेषाः सर्वे महाभागा ययुर्मधुपुरं प्रति ।
अनुवाद (हिन्दी)
विभीषण धर्मात्मा थे । इसलिये वे लङ्कामें ही रहकर धर्मका आचरण करने लगे । शेष सभी महाभाग निशाचर मधुपुरकी ओर चल दिये ॥ ३५ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
धर्मात्मनाद विभीषणनु लङ्कॆयल्ले उळिदु धर्माचरण माडतॊडगिदनु. उळिद ऎल्ल महाभाग निशाचररु मधुपुरिय कडॆगॆ हॊरटरु.॥35½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
खरैरुष्ट्रैर्हयैर्दीप्तैः शिशुमारैर्महोरगैः ॥ ३६ ॥
राक्षसाः प्रययुः सर्वे कृत्वाऽऽकाशं निरन्तरम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
खरैरुष्ट्रैर्हयैर्दीप्तैः शिशुमारैर्महोरगैः ॥ ३६ ॥
राक्षसाः प्रययुः सर्वे कृत्वाऽऽकाशं निरन्तरम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
गदहे, ऊँट, घोड़े, शिशुमार (सूँस) और बड़े-बड़े नाग आदि दीप्तिमान् वाहनोंपर आरूढ़ हो सब राक्षस आकाशको अवकाशरहित करते हुए चले ॥ ३६ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
कत्तॆ, ऒण्टे, कुदुरॆ, नीरबॆक्कु, महासर्प इवुगळन्ने वाहनगळन्नागिसिकॊण्डु आकाशदल्लि अवकाशवे इल्लद रीतियिन्द रावणन सैन्य प्रयाणमाडुत्तिद्दरु.॥36½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दैत्याश्च शतशस्तत्र कृतवैराश्च दैवतैः ॥ ३७ ॥
रावणं प्रेक्ष्य गच्छन्तमन्वगच्छन् हि पृष्ठतः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दैत्याश्च शतशस्तत्र कृतवैराश्च दैवतैः ॥ ३७ ॥
रावणं प्रेक्ष्य गच्छन्तमन्वगच्छन् हि पृष्ठतः ।
अनुवाद (हिन्दी)
रावणको देवलोकपर आक्रमण करते देख सैकड़ों दैत्य भी उसके पीछे-पीछे चले, जिनका देवताओंके साथ वैर बँध गया था ॥ ३७ १/२ ॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तु गत्वा मधुपुरं प्रविश्य च दशाननः ॥ ३८ ॥
न ददर्श मधुं तत्र भगिनीं तत्र दृष्टवान् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तु गत्वा मधुपुरं प्रविश्य च दशाननः ॥ ३८ ॥
न ददर्श मधुं तत्र भगिनीं तत्र दृष्टवान् ।
अनुवाद (हिन्दी)
मधुपुरमें पहुँचकर दशमुख रावणने वहाँ कुम्भीनसीको तो देखा, किंतु मधुका दर्शन उसे नहीं हुआ ॥ ३८ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रावणनु देवलोकवन्नु आक्रमिसलु होगुत्तिरुवुदन्नु नोडि देवतॆगळ बद्धवैरिगळाद नूरारु दैत्यरू अवनन्नु हिम्बालिसिदरु.॥37½-38½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सा च प्रह्वाञ्जलिर्भूत्वा शिरसा चरणौ गता ॥ ३९ ॥
तस्य राक्षसराजस्य त्रस्ता कुम्भीनसी तदा ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सा च प्रह्वाञ्जलिर्भूत्वा शिरसा चरणौ गता ॥ ३९ ॥
तस्य राक्षसराजस्य त्रस्ता कुम्भीनसी तदा ।
अनुवाद (हिन्दी)
उस समय कुम्भीनसीने भयभीत हो हाथ जोड़कर राक्षसराजके चरणोंपर मस्तक रख दिया ॥ ३९ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मधुपुरिगॆ होदरावणनु कुम्भीनसियन्नु नोडिदनु, आदरॆ मधुविन दर्शनवागलिल्ल. आग कुम्भीनसियु भयगॊण्डु कैमुगिदु राक्षसराज रावणन कालिगॆरगिदळु.॥39½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तां समुत्थापयामास न भेतव्यमिति ब्रुवन् ॥ ४० ॥
रावणो राक्षसश्रेष्ठः किं चापि करवाणि ते ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तां समुत्थापयामास न भेतव्यमिति ब्रुवन् ॥ ४० ॥
रावणो राक्षसश्रेष्ठः किं चापि करवाणि ते ।
अनुवाद (हिन्दी)
तब राक्षसप्रवर रावणने कहा—‘डरो मत’; फिर उसने कुम्भीनसीको उठाया और कहा—‘मैं तुम्हारा कौन-सा प्रिय कार्य करूँ?’ ॥ ४० १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग रावणनु ‘हॆदरबेड’ ऎन्दु हेळि कुम्भीनसियन्नु ऎत्ति नानु निन्न याव प्रियकार्यवन्नु माडली ऎन्दु केळिदनु.॥40½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
साब्रवीद् यदि मे राजन् प्रसन्नस्त्वं महाभुज ॥ ४१ ॥
भर्तारं न ममेहाद्य हन्तुमर्हसि मानद ।
नहीदृशं भयं किञ्चित् कुलस्त्रीणामिहोच्यते ॥ ४२ ॥
भयानामपि सर्वेषां वैधव्यं व्यसनं महत् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
साब्रवीद् यदि मे राजन् प्रसन्नस्त्वं महाभुज ॥ ४१ ॥
भर्तारं न ममेहाद्य हन्तुमर्हसि मानद ।
नहीदृशं भयं किञ्चित् कुलस्त्रीणामिहोच्यते ॥ ४२ ॥
भयानामपि सर्वेषां वैधव्यं व्यसनं महत् ।
अनुवाद (हिन्दी)
वह बोली—‘दूसरोंको मान देनेवाले राक्षसराज! महाबाहो! यदि आप मुझपर प्रसन्न हैं तो आज यहाँ मेरे पतिका वध न कीजिये; क्योंकि कुलवधुओंके लिये वैधव्यके समान दूसरा कोई भय नहीं बताया जाता है । वैधव्य ही नारीके लिये सबसे बड़ा भय और सबसे महान् संकट है ॥ ४१-४२ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
कुम्भीनसी हेळिदळु - बेरॆयवरिगॆ मान कॊडुव महाबाहुवे ! नीनु नन्न मेलॆ प्रसन्न नागिद्दरॆ नन्न पतियन्नु वधिसबेड; एकॆन्दरॆ कुल वधुगळिगॆ वैधव्यदन्तह बेरॆ यावुदे भयविल्ल. वैधव्यवे नारिगॆ ऎल्लक्किन्त दॊड्ड सङ्कटवागिदॆ.॥41-42½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सत्यवाग् भव राजेन्द्र मामवेक्षस्व याचतीम् ॥ ४३ ॥
त्वयाप्युक्तं महाराज न भेतव्यमिति स्वयम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सत्यवाग् भव राजेन्द्र मामवेक्षस्व याचतीम् ॥ ४३ ॥
त्वयाप्युक्तं महाराज न भेतव्यमिति स्वयम् ।
सत्यवाग्भव राजेन्द्रमामवेक्षस्य याचतीम् ॥
त्वयाप्युक्तं महाराज न भेतव्यमिति स्वयम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजेन्द्र! आप सत्यवादी हों—अपनी बात सच्ची करें । मैं आपसे पतिके जीवनकी भीख माँगती हूँ, आप मुझ दुःखिया बहिनकी ओर देखिये, मुझपर कृपा कीजिये । महाराज! आपने स्वयं भी मुझे आश्वासन देते हुए कहा था कि ‘डरो मत ।’ अतः अपनी उसी बातकी लाज रखिये’ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजेन्द्रने! नीनु सत्यवादियागिरुवॆ. तन्न मातन्नु निजगॊळिसु. नानु निन्नल्लि पतिभिक्षॆयन्नु बेडुत्तिद्देनॆ. दुःखितॆयाद निन्न तङ्गियन्नु नोडि नन्न मेलॆ कृपॆदोरु. महाराजने! ‘हॆदरबेड’ ऎन्दु नीने हेळिरुवॆ. आ मातन्नु नडॆसिकॊडु.॥43½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टः स्वसारं तत्र संस्थिताम् ॥ ४४ ॥
क्व चासौ तव भर्ता वै मम शीघ्रं निवेद्यताम् ।
सह तेन गमिष्यामि सुरलोकं जयाय हि ॥ ४५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टः स्वसारं तत्र संस्थिताम् ॥ ४४ ॥
क्व चासौ तव भर्ता वै मम शीघ्रं निवेद्यताम् ।
सह तेन गमिष्यामि सुरलोकं जयाय हि ॥ ४५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
यह सुनकर रावण प्रसन्न हो गया । वह वहाँ खड़ी बहिनसे बोला—‘तुम्हारे पति कहाँ हैं? उन्हें शीघ्र मुझे सौंप दो । मैं उन्हें साथ लेकर देवलोकपर विजयके लिये जाऊँगा’ ॥ ४४-४५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदन्नु केळि रावणनिगॆ सन्तोषवायितु. निन्न पति ऎल्लिद्दानॆ? ऎन्दु तङ्गिय बळि केळिदनु. अवनन्नु बेगने करॆदु ता. अवनन्नु जॊतॆगॆ करॆदुकॊण्डु देवलोकक्कॆ विजयक्कागि होगुवॆनु.॥44-4.॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तव कारुण्यसौहार्दान्निवृत्तोऽस्मि मधोर्वधात् ।
इत्युक्ता सा समुत्थाप्य प्रसुप्तं तं निशाचरम् ॥ ४६ ॥
अब्रवीत् सम्प्रहृष्टेव राक्षसी सा पतिं वचः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तव कारुण्यसौहार्दान्निवृत्तोऽस्मि मधोर्वधात् ।
इत्युक्ता सा समुत्थाप्य प्रसुप्तं तं निशाचरम् ॥ ४६ ॥
अब्रवीत् सम्प्रहृष्टेव राक्षसी सा पतिं वचः ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘तुम्हारे प्रति करुणा और सौहार्दके कारण मैंने मधुके वधका विचार छोड़ दिया है ।’ रावणके ऐसा कहनेपर राक्षसकन्या कुम्भीनसी अत्यन्त प्रसन्न-सी होकर अपने सोये हुए पतिके पास गयी और उस निशाचरको उठाकर बोली— ॥ ४६ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
निन्न कुरिताद सौहार्ददिन्दागि मधुवन्नु कॊल्लुव विचार नानु बिट्टिरुवॆनु. रावणनु हीगॆ हेळिदाग राक्षसकन्यॆ कुम्भीनसियु सन्तोषगॊण्डु मलगिद्द तन्न पतिय बळिगॆ होगि, अवनन्नु ऎब्बिसि हेळिदळु.॥46½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एष प्राप्तो दशग्रीवो मम भ्राता महाबलः ॥ ४७ ॥
सुरलोकजयाकाङ्क्षी साहाय्ये त्वां वृणोति च ।
तदस्य त्वं सहायार्थं सबन्धुर्गच्छ राक्षस ॥ ४८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एष प्राप्तो दशग्रीवो मम भ्राता महाबलः ॥ ४७ ॥
सुरलोकजयाकाङ्क्षी साहाय्ये त्वां वृणोति च ।
तदस्य त्वं सहायार्थं सबन्धुर्गच्छ राक्षस ॥ ४८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राक्षसप्रवर! ये मेरे भाई महाबली दशग्रीव पधारे हैं और देवलोकपर विजय पानेकी इच्छा लेकर वहाँ जा रहे हैं । इस कार्यके लिये ये आपको भी सहायक बनाना चाहते हैं; अतः आप अपने बन्धु-बान्धवोंके साथ इनकी सहायताके लिये जाइये ॥ ४७-४८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राक्षसश्रेष्ठने! नन्न अण्णनाद महाबलि दशग्रीवनु आगमिसिरुवनु. देवलोकवन्नु जयिसुव इच्छॆयिन्द हॊरटिरुवनु. इदक्कागि निम्मन्नु सहायकनागिसलु बयसुत्तिरुवनु. आद्दरिन्द नीवु तम्म बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ अवन सहायक्कॆ हॊरडिरि.॥47-48॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स्निग्धस्य भजमानस्य युक्तमर्थाय कल्पितुम् ।
तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा तथेत्याह मधुर्वचः ॥ ४९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स्निग्धस्य भजमानस्य युक्तमर्थाय कल्पितुम् ।
तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा तथेत्याह मधुर्वचः ॥ ४९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘मेरे नाते आपपर इनका स्नेह है, आपको जामाता मानकर ये आपके प्रति अनुराग रखते हैं; अतः आपको इनके कार्यकी सिद्धिके लिये अवश्य सहायता करनी चाहिये ।’ पत्नीकी यह बात सुनकर मधुने ‘तथास्तु’ कहकर सहायता देना स्वीकार कर लिया ॥ ४९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नन्निन्दागि निम्म मेलॆ स्नेहविदॆ, निम्मन्नु अळियनॆन्दु तिळिदु निम्म कुरितु अनुराग इट्टिरुवनु. आद्दरिन्द नीवु अवन कार्यसिद्धिगागि सहायमाडबेकु. पत्निय ई मातन्नु केळि मधु हागॆये आगली ऎन्दु हेळि सहायक्कागि ऒप्पिकॊण्डनु.॥49॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ददर्श राक्षसश्रेष्ठं यथान्यायमुपेत्य सः ।
पूजयामास धर्मेण रावणं राक्षसाधिपम् ॥ ५० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ददर्श राक्षसश्रेष्ठं यथान्यायमुपेत्य सः ।
पूजयामास धर्मेण रावणं राक्षसाधिपम् ॥ ५० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
फिर वह न्यायोचित रीतिसे निकट जाकर निशाचरशिरोमणि राक्षसराज रावणसे मिला । मिलकर उसने धर्मके अनुसार उसका स्वागत-सत्कार किया ॥
अनुवाद (कन्नड)
मत्तॆ अवनु न्यायोचित रीतियागि निशाचरश्रेष्ठ रावणनन्नु भॆट्टियादनु हागू अवनिगॆ धर्मक्कनुसार स्वागत - सत्कार माडिदनु.॥50॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्राप्य पूजां दशग्रीवो मधुवेश्मनि वीर्यवान् ।
तत्र चैकां निशामुष्य गमनायोपचक्रमे ॥ ५१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्राप्य पूजां दशग्रीवो मधुवेश्मनि वीर्यवान् ।
तत्र चैकां निशामुष्य गमनायोपचक्रमे ॥ ५१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
मधुके भवनमें यथोचित आदर-सत्कार पाकर पराक्रमी दशग्रीव वहाँ एक रात रहा, फिर सबेरे उठकर वहाँसे जानेको उद्यत हुआ ॥ ५१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मधुविन निवासदल्लि यथोचित सत्कार पडॆदु पराक्रमि दशग्रीवनु ऒन्दु रात्रॆ अल्लि इद्दु, बॆळिग्गॆ ऎद्दु अल्लिन्द हॊरटनु.॥51॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः कैलासमासाद्य शैलं वैश्रवणालयम् ।
राक्षसेन्द्रो महेन्द्राभः सेनामुपनिवेशयत् ॥ ५२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः कैलासमासाद्य शैलं वैश्रवणालयम् ।
राक्षसेन्द्रो महेन्द्राभः सेनामुपनिवेशयत् ॥ ५२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
मधुपुरसे यात्रा करके महेन्द्रके तुल्य पराक्रमी राक्षसराज रावण सायंकालतक कुबेरके निवास-स्थान कैलास पर्वतपर जा पहुँचा । वहाँ उसने अपनी सेनाका पड़ाव डालनेका विचार किया ॥ ५२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मधुपुरियिन्द प्रयाण माडुत्ता महेन्द्रतुल्य पराक्रमि राक्षसेश्वर रावणनु सायङ्कालदॊळगॆ कुबेरन स्थानवाद कैलासक्कॆ तलुपिदनु. अल्लॆ सैन्यवु बीडुबिट्टितु.॥52॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः ॥ २५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें पचीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २५ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि इप्पत्तैदनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥25॥