०२४ शूर्प-णखा-तोषणम्

[चतुर्विंशः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. रावणद्वारा अपहृत हुई देवता आदिकी कन्याओं और स्त्रियोंका विलाप एवं शाप, रावणका रोती हुई शूर्पणखाको आश्वासन देना और उसे खरके साथ दण्डकारण्यमें भेजना
विश्वास-प्रस्तुतिः

निवर्तमानः संहृष्टो रावणः स दुरात्मवान् ।
जह्रे पथि नरेन्द्रर्षिदेवदानवकन्यकाः ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

निवर्तमानः संहृष्टो रावणः स दुरात्मवान् ।
जह्रे पथि नरेन्द्रर्षिदेवदानवकन्यकाः ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

लौटते समय दुरात्मा रावण बड़े हर्षमें भरा था । उसने मार्गमें अनेकानेक नरेशों, ऋषियों, देवताओं और दानवोंकी कन्याओंका अपहरण किया ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

जयगळिसि हर्षदिङ्ग हिन्दिरुगुवाद दुरात्मनाद रावणनु दारियल्लि अनेक राजर, ऋषिगळ, देव-दानवर कन्यॆयन्नु अपहरिसितन्दनु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दर्शनीयां हि यां रक्षः कन्यां स्त्रीं वाथ पश्यति ।
हत्वा बन्धुजनं तस्या विमाने तां रुरोध सः ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दर्शनीयां हि यां रक्षः कन्यां स्त्रीं वाथ पश्यति ।
हत्वा बन्धुजनं तस्या विमाने तां रुरोध सः ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वह राक्षस जिस कन्या अथवा स्त्रीको दर्शनीय रूप-सौन्दर्यसे युक्त देखता, उसके रक्षक बन्धुजनोंका वध करके उसे विमानपर बिठाकर रोक लेता था ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

क्रूरियाद रावणनु दर्शनीयळाद रूपवति कन्यॆयन्नु, युवतियन्नु नोडुत्तिद्दनो, अवरॆल्लर बन्धु-बान्धवरन्नु कॊन्दु विमानदल्लि कुळ्ळिरिसि करॆतरुत्तिद्दनु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं पन्नगकन्याश्च राक्षसासुरमानुषीः ।
यक्षदानवकन्याश्च विमाने सोऽध्यरोपयत् ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं पन्नगकन्याश्च राक्षसासुरमानुषीः ।
यक्षदानवकन्याश्च विमाने सोऽध्यरोपयत् ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इस प्रकार उसने नागों, राक्षसों, असुरों, मनुष्यों, यक्षों और दानवोंकी भी बहुत-सी कन्याओंको हरकर विमानपर चढ़ा लिया ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ अवनु नागगळ, राक्षसर, असुरर, मनुष्यर, यक्षर, दानवर हीगॆ अनेक कन्यॆयरन्नु अपहरिसि विमानदल्लि कुळ्ळिरिसि लङ्कॆगॆ तन्दनु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ता हि सर्वाः समं दुःखान्मुमुचुर्बाष्पजं जलम् ।
तुल्यमग्न्यर्चिषां तत्र शोकाग्निभयसम्भवम् ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ता हि सर्वाः समं दुःखान्मुमुचुर्बाष्पजं जलम् ।
तुल्यमग्न्यर्चिषां तत्र शोकाग्निभयसम्भवम् ॥ ४ ॥


ता हि सर्वाः समं दुःखान्मुमुचुर्भाष्पजं जलम् ।
तुल्य मग्न्यर्चिषां तत्र शोकाग्निभय सम्भवम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उन सबने एक साथ ही दुःखके कारण नेत्रोंसे आँसू बहाना आरम्भ किया । शोकाग्नि और भयसे प्रकट होनेवाले उनके आँसुओंकी एक-एक बूँद वहाँ आगकी चिनगारी-सी जान पड़ती थी ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवरॆल्लरू ऒट्टिगॆ दुःखदिन्द कम्बनि हरिसतॊडगिदरु. शोकाग्नि मत्तु भयदिन्द हरियुव आ कम्बनिय ऒन्दॊन्दु तॊट्टू कूड बॆङ्किय किडिगळन्तॆ अनिसुत्तिद्दवु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ताभिः सर्वानवद्याभिर्नदीभिरिव सागरः ।
आपूरितं विमानं तद् भयशोकाशिवाश्रुभिः ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ताभिः सर्वानवद्याभिर्नदीभिरिव सागरः ।
आपूरितं विमानं तद् भयशोकाशिवाश्रुभिः ॥ ५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

जैसे नदियाँ सागरको भरती हैं, उसी प्रकार उन समस्त सुन्दरियोंने भय और शोकसे उत्पन्न हुए अमङ्गलजनक अश्रुओंसे उस विमानको भर दिया ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नदिगळु समुद्रवन्नु तुम्बुवन्तॆ आ समस्त सुन्दरियर भय-शोकदिन्द उण्टाद अमङ्गलकर कण्णीरिनिन्द आ विमान तुम्बिहोयितु.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

नागगन्धर्वकन्याश्च महर्षितनयाश्च याः ।
दैत्यदानवकन्याश्च विमाने शतशोऽरुदन् ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

नागगन्धर्वकन्याश्च महर्षितनयाश्च याः ।
दैत्यदानवकन्याश्च विमाने शतशोऽरुदन् ॥ ६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

नागों, गन्धर्वों, महर्षियों, दैत्यों और दानवोंकी सैकड़ों कन्याएँ उस विमानपर रो रही थीं ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नागगळ, गन्धर्वर, महर्षिगळ, दैत्य-दानवर नूरारु कन्यॆयरु आ विमानदल्लि अळुत्तिद्दरु.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दीर्घकेश्यः सुचार्वङ्‍ग्यः पूर्णचन्द्रनिभाननाः ।
पीनस्तनतटा मध्ये वज्रवेदिसमप्रभाः ॥ ७ ॥
रथकूबरसङ्काशैः श्रोणिदेशैर्मनोहराः ।
स्त्रियः सुराङ्गनाप्रख्या निष्टप्तकनकप्रभाः ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दीर्घकेश्यः सुचार्वङ्‍ग्यः पूर्णचन्द्रनिभाननाः ।
पीनस्तनतटा मध्ये वज्रवेदिसमप्रभाः ॥ ७ ॥
रथकूबरसङ्काशैः श्रोणिदेशैर्मनोहराः ।
स्त्रियः सुराङ्गनाप्रख्या निष्टप्तकनकप्रभाः ॥ ८ ॥


दीर्घकेश्यः सुचार्वङ्ग्यः पूर्णचन्द्र निभाननाः ।
पीनस्तनतटा मध्ये वज्रवेदि समप्रभाः ॥ रथकूबर सङ्काशैः श्रोणीदेशैर्मनोहराः ।
स्त्रियः सुराङ्गनाप्रख्या निष्टप्तकनकप्रभाः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उनके केश बड़े-बड़े थे । सभी अङ्ग सुन्दर एवं मनोहर थे । उनके मुखकी कान्ति पूर्ण चन्द्रमाकी छबिको लज्जित करती थी । उरोजोंके तटप्रान्त उभरे हुए थे । शरीरका मध्यभाग हीरेके चबूतरेके समान प्रकाशित होता था । नितम्ब-देश रथके कूबर-जैसे जान पड़ते थे और उनके कारण उनकी मनोहरता बढ़ रही थी । वे सभी स्त्रियाँ देवाङ्गनाओंके समान कान्तिमती और तपाये हुए सुवर्णके समान सुनहरी आभासे उद्भासित होती थीं ॥ ७-८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवरॆल्लरिगू नीळवाद कूदलुगळिद्दु, ऎल्ल अङ्गाङ्गगळु सुन्दर, मनोहरवागिद्दवु. चन्द्रनन्नु नाचिसुवन्तह मुखकान्तियिन्द कूडिद्दु, उब्बिद स्तनगळु आकर्षकवागिद्दवु. शरीरद मध्यभागवु वज्रद वेदिकॆयन्तिद्दु, नितम्बगळु रथद मूकियन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दवु. मनोहरवाद आ स्त्रीयरु देवाङ्गनॆयरन्तॆ कान्तियुक्तरागिद्दु, अवर शरीरगळु पुटक्किट्ट चिन्नदन्तॆ हॊळॆयुत्तिद्दवु.॥7-8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

शोकदुःखभयत्रस्ता विह्वलाश्च सुमध्यमाः ।
तासां निःश्वासवातेन सर्वतः सम्प्रदीपितम् ॥ ९ ॥
अग्निहोत्रमिवाभाति सन्निरुद्धाग्नि पुष्पकम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

शोकदुःखभयत्रस्ता विह्वलाश्च सुमध्यमाः ।
तासां निःश्वासवातेन सर्वतः सम्प्रदीपितम् ॥ ९ ॥
अग्निहोत्रमिवाभाति सन्निरुद्धाग्नि पुष्पकम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

सुन्दर मध्यभागवाली वे सभी सुन्दरियाँ शोक, दुःख और भयसे त्रस्त एवं विह्वल थीं । उनकी गरम-गरम निःश्वासवायुसे वह पुष्पकविमान सब ओरसे प्रज्वलित-सा हो रहा था और जिसके भीतर अग्निकी स्थापना की गयी हो, उस अग्निहोत्रगृहके समान जान पड़ता था ॥ ९ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सुन्दर नडुप्रदेश हॊन्दिद्द आ ऎल्ल सुन्दरियरु शोक-दुःख-भयदिन्द विह्वलरागिद्दरु. अवर बिसियाद निट्टुसिरिनिन्द आ पुष्पक विमानवु प्रज्वलिसुत्ता उरियुत्तिद्द अग्निहोत्रद यज्ञशालॆयन्तॆ कण्डु बरुत्तित्तु.॥9½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दशग्रीववशं प्राप्तास्तास्तु शोकाकुलाः स्त्रियः ॥ १० ॥
दीनवक्त्रेक्षणाः श्यामा मृग्यः सिंहवशा इव ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दशग्रीववशं प्राप्तास्तास्तु शोकाकुलाः स्त्रियः ॥ १० ॥
दीनवक्त्रेक्षणाः श्यामा मृग्यः सिंहवशा इव ।

अनुवाद (हिन्दी)

दशग्रीवके वशमें पड़ी हुई वे शोकाकुल अबलाएँ सिंहके पंजेमें पड़ी हुई हरिणियोंके समान दुःखी हो रही थीं । उनके मुख और नेत्रोंमें दीनता छा रही थी और उन सबकी अवस्था सोलह वर्षके लगभग थी ॥ १० १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

दशग्रीवन सॆरॆयल्लि सिक्किद शोकाकुल अबलॆयरु सिंहद सॆरॆयल्लि सिक्किद जिङ्कॆगळन्तॆ दुःखितॆयरागिद्दरु. मुखगळल्लि, कण्णुगळल्लि दीनतॆ आवरिसित्तु. अवरॆल्लर वयस्सु हदिनाररन्तॆ इत्तु.॥10½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

काचिच्चिन्तयती तत्र किं नु मां भक्षयिष्यति ॥ ११ ॥
काचिद् दध्यौ सुदुःखार्ता अपि मां मारयेदयम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

काचिच्चिन्तयती तत्र किं नु मां भक्षयिष्यति ॥ ११ ॥
काचिद् दध्यौ सुदुःखार्ता अपि मां मारयेदयम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

कोई सोचती थी, क्या यह राक्षस मुझे खा जायगा? कोई अत्यन्त दुःखसे आर्त हो इस चिन्तामें पड़ी थी कि क्या यह निशाचर मुझे मार डालेगा? ॥ ११ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ई राक्षसनु नन्नन्नु तिन्दुबिडुवनो ऎन्दु कॆलवरु अत्यन्त दुःखितॆयरागिद्दरॆ, कॆलवरु इवनु नन्नन्नु कॊन्दुबिडुवनो ऎन्दु आर्तरागि चिन्तॆयल्लि मुळुगिद्दरु.॥11½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इति मातॄः पितॄन् स्मृत्वा भर्तॄन् भ्रातॄंस्तथैव च ॥ १२ ॥
दुःखशोकसमाविष्टा विलेपुः सहिताः स्त्रियः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इति मातॄः पितॄन् स्मृत्वा भर्तॄन् भ्रातॄंस्तथैव च ॥ १२ ॥
दुःखशोकसमाविष्टा विलेपुः सहिताः स्त्रियः ।


इति मातृः पितृन् स्मृत्वा भर्तृन् भ्रातृस्तथैव च ॥
दुःखशोकसमाविष्टा विलेपुः सहिताः स्त्रियः ।

अनुवाद (हिन्दी)

वे स्त्रियाँ माता, पिता, भाई तथा पतिकी याद करके दुःखशोकमें डूब जातीं और एक साथ करुणाजनक विलाप करने लगती थीं ॥ १२ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ स्त्रीयरु तन्दॆ-तायि पति-सहोदररन्नु नॆनॆयुत्ता दुःखशोकदल्लि मुळुगि ऒट्टिगॆ करुणा जनक विलाप माडुत्तिद्दरु.॥12½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

कथं नु खलु मे पुत्रो भविष्यति मया विना ॥ १३ ॥
कथं माता कथं भ्राता निमग्नाः शोकसागरे ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

कथं नु खलु मे पुत्रो भविष्यति मया विना ॥ १३ ॥
कथं माता कथं भ्राता निमग्नाः शोकसागरे ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘हाय! मेरे बिना मेरा नन्हा-सा बेटा कैसे रहेगा । मेरी माँकी क्या दशा होगी और मेरे भाई कितने चिन्तित होंगे’ ऐसा कहकर वे शोकके सागरमें डूब जाती थीं ॥

अनुवाद (कन्नड)

अय्यो! नानिल्लदॆ नन्न पुट्ट मगु एनु माडुत्तिदॆयो, नन्न तायि स्थिति एनागिदॆयो, नन्न अण्ण-तम्मन्दिरु ऎष्टु चिन्तितरागिरुवरो, ऎम्ब शोकसागरदल्लि मुळुगिद्दरु.॥13½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

हा कथं नु करिष्यामि भर्तुस्तस्मादहं विना ॥ १४ ॥
मृत्यो प्रसादयामि त्वां नय मां दुःखभागिनीम् ।
किं नु तद् दुष्कृतं कर्म पुरा देहान्तरे कृतम् ॥ १५ ॥
एवं स्म दुःखिताः सर्वाः पतिताः शोकसागरे ।
न खल्विदानीं पश्यामो दुःखस्यास्यान्तमात्मनः ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

हा कथं नु करिष्यामि भर्तुस्तस्मादहं विना ॥ १४ ॥
मृत्यो प्रसादयामि त्वां नय मां दुःखभागिनीम् ।
किं नु तद् दुष्कृतं कर्म पुरा देहान्तरे कृतम् ॥ १५ ॥
एवं स्म दुःखिताः सर्वाः पतिताः शोकसागरे ।
न खल्विदानीं पश्यामो दुःखस्यास्यान्तमात्मनः ॥ १६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘हाय! अपने उन पतिदेवसे बिछुड़कर मैं क्या करूँगी? (कैसे रहूँगी) । हे मृत्युदेव! मेरी प्रार्थना है कि तुम प्रसन्न हो जाओ और मुझ दुखियाको इस लोकसे उठा ले चलो । हाय! पूर्व-जन्ममें दूसरे शरीरद्वारा हमने कौन-सा ऐसा पाप किया था, जिससे हम सब-की-सब दुःखसे पीड़ित हो शोकके समुद्रमें गिर पड़ी हैं । निश्चय ही इस समय हमें अपने इस दुःखका अन्त होता नहीं दिखायी देता ॥ १४—१६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अय्यो! नन्न पतियिन्द अगलि नानेनु माडलि? ऎलै मृत्युवे! नीनु प्रसन्ननागि दुःखितॆयाद नन्नन्नु करॆदुकॊण्डु होगु ऎन्दु प्रार्थिसुत्तिद्दरु. अय्यो! हिन्दिन जन्मदल्लि याव पाप माडि ईग इन्तह दुःखदिन्द पीडितरागि शोकसमुद्रदल्लि बिद्दिरुवॆवु. ईग नावु ई दुःखदिन्द बिडुगडॆ खण्डितवागि काणुवुदिल्ल.॥14-16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अहो धिङ्मानुषं लोकं नास्ति खल्वधमः परः ।
यद् दुर्बला बलवता भर्तारो रावणेन नः ॥ १७ ॥
सूर्येणोदयता काले नक्षत्राणीव नाशिताः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अहो धिङ्मानुषं लोकं नास्ति खल्वधमः परः ।
यद् दुर्बला बलवता भर्तारो रावणेन नः ॥ १७ ॥
सूर्येणोदयता काले नक्षत्राणीव नाशिताः ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘अहो! इस मनुष्यलोकको धिक्कार है! इससे बढ़कर अधम दूसरा कोई लोक नहीं होगा; क्योंकि यहाँ इस बलवान् रावणने हमारे दुर्बल पतियोंको उसी तरह नष्ट कर दिया, जैसे सूर्यदेव उदय लेनेके साथ ही नक्षत्रोंको अदृश्य कर देते हैं ॥ १७ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ई मनुष्यलोकक्कॆ धिक्कारविरलि. इदक्किन्त मिगिलाद अधमलोक बेरॊन्दु इरलारदु; एकॆन्दरॆ इल्लि ई बलिष्ठ रावणनु नम्म दुर्बल पतिगळन्नु, सूर्यनु उदयिसि नक्षत्रगळन्नु मरॆमाडुवन्तॆये नाशपडिसिबिट्टनु.॥17½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अहो सुबलवद् रक्षो वधोपायेषु रज्यते ॥ १८ ॥
अहो दुर्वृत्तमास्थाय नात्मानं वै जुगुप्सते ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अहो सुबलवद् रक्षो वधोपायेषु रज्यते ॥ १८ ॥
अहो दुर्वृत्तमास्थाय नात्मानं वै जुगुप्सते ।


अहो सुबलवद्द्रक्षो वधोपायेषु रज्यते ॥
अहो दुर्वृत्तमास्थाय नात्मानं वै जुगुप्सते ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘अहो! यह अत्यन्त बलवान् राक्षस वधके उपायोंमें ही आसक्त रहता है । अहो! यह पापी दुराचारके पथपर चलकर भी अपने-आपको धिक्कारता नहीं है ॥ १८ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

बलिष्ठनागिरुव ई राक्षसनादरो इतररन्नु संहरिसुवुदरल्ले आसक्तनागिरुत्तानॆ. ई पापिष्ठनु दुराचारदल्लि तॊडगिद्दरू नाचिकॆ पडुत्तिल्ल.॥18½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सर्वथा सदृशस्तावद् विक्रमोऽस्य दुरात्मनः ॥ १९ ॥
इदं त्वसदृशं कर्म परदाराभिमर्शनम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सर्वथा सदृशस्तावद् विक्रमोऽस्य दुरात्मनः ॥ १९ ॥
इदं त्वसदृशं कर्म परदाराभिमर्शनम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘इस दुरात्माका पराक्रम इसकी तपस्याके सर्वथा अनुरूप है, परंतु यह परायी स्त्रियोंके साथ जो बलात्कार कर रहा है, यह दुष्कर्म इसके योग्य कदापि नहीं है ॥

अनुवाद (कन्नड)

दुरात्मनाद इवन पराक्रमवु इवनु माडिरुव तपस्सिगनुरूपवे आगिदॆ. आदरॆ परस्त्रीयर बलात्कारवाद दुष्कर्मवु इवनिगॆ ऎन्दिगू योग्यवल्ल.॥19½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यस्मादेष परक्यासु रमते राक्षसाधमः ॥ २० ॥
तस्माद् वै स्त्रीकृतेनैव वधं प्राप्स्यति दुर्मतिः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यस्मादेष परक्यासु रमते राक्षसाधमः ॥ २० ॥
तस्माद् वै स्त्रीकृतेनैव वधं प्राप्स्यति दुर्मतिः ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘यह नीच निशाचर परायी स्त्रियोंके साथ रमण करता है, इसलिये स्त्रीके कारण ही इस दुर्बुद्धि राक्षसका वध होगा’ ॥ २० १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ई नीच निशाचरनु परस्त्रीयरॊन्दिगॆ रमिसुत्तिद्दानॆ, अदरिन्द स्त्रीय कारणदिन्दले ई दुर्बुद्धि राक्षसन वधॆयागुवुदु.॥20½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सतीभिर्वरनारीभिरेवं वाक्येऽभ्युदीरिते ॥ २१ ॥
नेदुर्दुन्दुभयः खस्थाः पुष्पवृष्टिः पपात च ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सतीभिर्वरनारीभिरेवं वाक्येऽभ्युदीरिते ॥ २१ ॥
नेदुर्दुन्दुभयः खस्थाः पुष्पवृष्टिः पपात च ।


सतीभिर्वरनारीभिरेवं वाक्येऽभ्युदीरिते ॥
देवदुन्दुभयः खस्थाः पुष्पवृष्टिः पपात च ।

अनुवाद (हिन्दी)

उन श्रेष्ठ सती-साध्वी नारियोंने जब ऐसी बातें कह दीं, उस समय आकाशमें देवताओंकी दुन्दुभियाँ बज उठीं और वहाँ फूलोंकी वर्षा होने लगी ॥ २१ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ श्रेष्ठ सति-साध्वी नारियरु हीगॆ शपिसिदाग आकाशदल्लि देव दुन्दुभिगळु मॊळगिदवु. पुष्पवृष्टि आगतॊडगितु.॥21½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

शप्तः स्त्रीभिः स तु समं हतौजा इव निष्प्रभः ॥ २२ ॥
पतिव्रताभिः साध्वीभिर्बभूव विमना इव ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

शप्तः स्त्रीभिः स तु समं हतौजा इव निष्प्रभः ॥ २२ ॥
पतिव्रताभिः साध्वीभिर्बभूव विमना इव ।

अनुवाद (हिन्दी)

पतिव्रता साध्वी स्त्रियोंके इस तरह शाप देनेपर रावणकी शक्ति घट गयी, वह निस्तेज-सा हो गया और उसके मनमें उद्वेग-सा होने लगा ॥ २२ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पतिव्रता साध्वी स्त्रीयरु ई रीति शपिसिदाग रावणन शक्ति कुन्दिहोयितु. अवनु निस्तेजदन्तागि अवन मनस्सिनल्लि उद्वेग उण्टायितु.॥22½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं विलपितं तासां शृण्वन् राक्षसपुङ्गवः ॥ २३ ॥
प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं विलपितं तासां शृण्वन् राक्षसपुङ्गवः ॥ २३ ॥
प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः ।

अनुवाद (हिन्दी)

इस प्रकार उनका विलाप सुनते हुए राक्षसराज रावणने निशाचरोंद्वारा सत्कृत हो लङ्कापुरीमें प्रवेश किया ॥ २३ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ अवर विलापवन्नु केळुत्ता राक्षसश्रेष्ठ रावणनु निशाचररिन्द सत्कृतनागि लङ्कापुरियन्नु प्रवेशिसिदनु.॥23½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतस्मिन्नन्तरे घोरा राक्षसी कामरूपिणी ॥ २४ ॥
सहसा पतिता भूमौ भगिनी रावणस्य सा ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एतस्मिन्नन्तरे घोरा राक्षसी कामरूपिणी ॥ २४ ॥
सहसा पतिता भूमौ भगिनी रावणस्य सा ।

अनुवाद (हिन्दी)

इसी समय इच्छानुसार रूप धारण करनेवाली भयंकर राक्षसी शूर्पणखा, जो रावणकी बहिन थी, सहसा सामने आकर पृथ्वीपर गिर पड़ी ॥ २४ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आगले कामरूपियाद रावणन तङ्गी भयङ्कर राक्षसी शूर्पणखॆयु रावणन ऎदुरिगॆ बन्दु नॆलक्कॆ बिद्दुबिट्टळु.॥24½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तां स्वसारं समुत्थाप्य रावणः परिसान्त्वयन् ॥ २५ ॥
अब्रवीत् किमिदं भद्रे वक्तुकामासि मां द्रुतम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तां स्वसारं समुत्थाप्य रावणः परिसान्त्वयन् ॥ २५ ॥
अब्रवीत् किमिदं भद्रे वक्तुकामासि मां द्रुतम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

रावणने अपनी उस बहिनको उठाकर सान्त्वना दी और पूछा—‘भद्रे! तुम अभी मुझसे शीघ्रतापूर्वक कौन-सी बात कहना चाहती थी?’ ॥ २५ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

रावणनु तन्न तङ्गियन्नु ऎब्बिसि सान्त्वनपडिसुत्ता भद्रॆ! ईग नीनु नन्नल्लि एनु हेळबेकॆन्दिरुवॆयो अदन्नु बेगने हेळु.॥25½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सा बाष्पपरिरुद्धाक्षी रक्ताक्षी वाक्यमब्रवीत् ॥ २६ ॥
कृतास्मि विधवा राजंस्त्वया बलवता बलात् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सा बाष्पपरिरुद्धाक्षी रक्ताक्षी वाक्यमब्रवीत् ॥ २६ ॥
कृतास्मि विधवा राजंस्त्वया बलवता बलात् ।


सा भाष्प परिरुद्धाक्षी रक्ताक्षी वाक्यमब्रवीत् ॥
कृतास्मि विधवा राजंस्त्वया बलवता बलात् ।

अनुवाद (हिन्दी)

शूर्पणखाके नेत्रोंमें आँसू भरे थे, उसकी आँखें रोते-रोते लाल हो गयी थीं । वह बोली—‘राजन्! तुम बलवान् हो, इसीलिये न तुमने मुझे बलपूर्वक विधवा बना दिया है? ॥ २६ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

शूर्पणखॆय कण्णुगळल्लि कम्बनि तुम्बि, कण्णुगळु अत्तु-अत्तु कॆम्पगागिद्दवु. आकॆ हेळिदळु - राजने! नीनु बलवन्तनाद्दरिन्द नन्नन्नु विधवॆयागिसिदॆयल्ल.॥26½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एते राजंस्त्वया वीर्याद् दैत्या विनिहता रणे ॥ २७ ॥
कालकेया इति ख्याताः सहस्राणि चतुर्दश ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एते राजंस्त्वया वीर्याद् दैत्या विनिहता रणे ॥ २७ ॥
कालकेया इति ख्याताः सहस्राणि चतुर्दश ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘राक्षसराज! तुमने रणभूमिमें अपने बल-पराक्रमसे चौदह हजार कालकेय नामक दैत्योंका वध कर दिया है ॥ २७ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राक्षसराजने! नीनु युद्धदल्लि तन्न बल पराक्रमदिन्द हदिनाल्कु साविर कालिकॆयरॆम्ब दैत्यरन्नु वधिसिबिट्टॆ.॥27½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्राणेभ्योऽपि गरीयान् मे तत्र भर्ता महाबलः ॥ २८ ॥
सोऽपि त्वया हतस्तात रिपुणा भ्रातृगन्धिना ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

प्राणेभ्योऽपि गरीयान् मे तत्र भर्ता महाबलः ॥ २८ ॥
सोऽपि त्वया हतस्तात रिपुणा भ्रातृगन्धिना ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘तात! उन्हींमें मेरे लिये प्राणोंसे भी बढ़कर आदरणीय मेरे महाबली पति भी थे । तुमने उन्हें भी मार डाला । तुम नाममात्रके भाई हो । वास्तवमें मेरे शत्रु निकले! ॥ २८ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अय्या! अवरल्ले नन्न प्राणप्रिय आदरणीय नन्न पतियू इद्दनु. नीनु अवनन्नु कॊन्दुहाकिदॆ. नीनु हॆसरिगष्टॆ अण्णनागिद्दु, निजवागि नन्न शत्रुवे आगिरुवॆ.॥28½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

त्वयास्मि निहता राजन् स्वयमेव हि बन्धुना ॥ २९ ॥
राजन् वैधव्यशब्दं च भोक्ष्यामि त्वत्कृतं ह्यहम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

त्वयास्मि निहता राजन् स्वयमेव हि बन्धुना ॥ २९ ॥
राजन् वैधव्यशब्दं च भोक्ष्यामि त्वत्कृतं ह्यहम् ।


त्वयास्मि निहता राजन्स्व्वयमेव हि बन्धुना ॥
राजन्वैधव्यशब्दं च भोक्ष्यामि त्वत्कृतं ह्यहम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘राजन्! सगे भाई होकर भी तुमने स्वयं ही अपने हाथों मेरा (मेरे पतिदेवका) वध कर डाला । अब तुम्हारे कारण मैं ‘वैधव्य’ शब्दका उपभोग करूँगी—विधवा कहलाऊँगी ॥ २९ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राजने! नीनु ननगॆ ऒडहुट्टिरुव अण्णनागिद्दरू तन्न कैयिन्दले नन्न पतियन्नु कॊन्दॆ. ईग निन्निन्दागिये नानु विधवॆ ऎन्दु हेळिसिकॊण्डिरुवॆनु.॥29½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ननु नाम त्वया रक्ष्यो जामाता समरेष्वपि ॥ ३० ॥
स त्वया निहतो युद्धे स्वयमेव न लज्जसे ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ननु नाम त्वया रक्ष्यो जामाता समरेष्वपि ॥ ३० ॥
स त्वया निहतो युद्धे स्वयमेव न लज्जसे ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘भैया! तुम मेरे पिताके तुल्य हो । मेरे पति तुम्हारे दामाद थे, क्या तुम्हें युद्धमें अपने दामाद या बहनोईकी भी रक्षा नहीं करनी चाहिये थी? तुमने स्वयं ही युद्धमें अपने दामादका वध किया है; क्या अब भी तुम्हें लज्जा नहीं आती?’ ॥ ३० १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अण्णा! नीनु ननगॆ तन्दॆयन्तॆ इरुवॆ. नन्न पति निनगॆ अळियनन्तॆ इद्दनु. नीनु युद्धदल्लि निन्न भाव नॆण्टनन्नु रक्षिसदे होदॆ. ईग निनगॆ नाचिकॆयागुवुदिल्लवे.॥30½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्तो दशग्रीवो भगिन्या क्रोशमानया ॥ ३१ ॥
अब्रवीत् सान्त्वयित्वा तां सामपूर्वमिदं वचः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्तो दशग्रीवो भगिन्या क्रोशमानया ॥ ३१ ॥
अब्रवीत् सान्त्वयित्वा तां सामपूर्वमिदं वचः ।

अनुवाद (हिन्दी)

रोती और कोसती हुई बहिनके ऐसा कहनेपर दशग्रीवने उसे सान्त्वना देकर समझाते हुए मधुर वाणीमें कहा— ॥ ३१ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

निन्दिसुत्ता, अळुत्तिरुव तङ्गियु हीगॆ हेळिदाग दशग्रीवनु आकॆयन्नु समाधानपडिसुत्ता मधुरवागि इन्तॆन्दनु .॥31½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अलं वत्से रुदित्वा ते न भेतव्यं च सर्वशः ॥ ३२ ॥
दानमानप्रसादैस्त्वां तोषयिष्यामि यत्नतः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अलं वत्से रुदित्वा ते न भेतव्यं च सर्वशः ॥ ३२ ॥
दानमानप्रसादैस्त्वां तोषयिष्यामि यत्नतः ।


अलं वत्सेरुदित्वा ते न भेतव्यं च सर्वशः ॥
दानमानप्रसादैस्त्वां शोषयिष्यामि यत्नतः ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘बेटी! अब रोना व्यर्थ है, तुम्हें किसी तरह भयभीत नहीं होना चाहिये । मैं दान, मान और अनुग्रहद्वारा यत्नपूर्वक तुम्हें संतुष्ट करूँगा ॥ ३२ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

तङ्गी! ईग अळुवुदु व्यर्थ. नीनु याव रीतियिन्दली भयपडबारदु. नानु दान, मान, अनुग्रहदिन्द निन्नन्नु सन्तोषपडिसुवॆनु.॥32½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

युद्धप्रमत्तो व्याक्षिप्तो जयाकाङ्क्षी क्षिपन् शरान् ॥ ३३ ॥
नाहमज्ञासिषं युध्यन् स्वान् परान् वापि संयुगे ।
जामातरं न जाने स्म प्रहरन् युद्धदुर्मदः ॥ ३४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

युद्धप्रमत्तो व्याक्षिप्तो जयाकाङ्क्षी क्षिपन् शरान् ॥ ३३ ॥
नाहमज्ञासिषं युध्यन् स्वान् परान् वापि संयुगे ।
जामातरं न जाने स्म प्रहरन् युद्धदुर्मदः ॥ ३४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘मैं युद्धमें उन्मत्त हो गया था, मेरा चित्त ठिकाने नहीं था, मुझे केवल विजय पानेकी धुन थी, इसलिये लगातार बाण चलाता रहा । समराङ्गणमें जूझते समय मुझे अपने-परायेका ज्ञान नहीं रह जाता था । मैं रणोन्मत्त होकर प्रहार कर रहा था, इसलिये ‘दामाद’ को पहचान न सका ॥ ३३-३४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नानु युद्धदल्लि उन्मत्तनागिद्दॆ, नन्न मनस्सु स्थिमितदल्लिरलिल्ल. विजयपडॆयुवुदॊन्दे नन्न तलॆयल्लि इद्दद्दरिन्द ऒन्दे समनॆ बाणप्रयोग माडुत्तिद्दॆ. युद्धरङ्गदल्लि तन्नवरु, पररु ऎम्ब ज्ञान उळियुवुदिल्ल. नानु रणोन्मत्तनागि प्रहरिसुत्तिद्दॆ. इदरिन्द अळिय, भावनॆण्टनन्नु गुरुतिसदे होदॆ.॥33-34॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तेनासौ निहतः सङ्ख्ये मया भर्ता तव स्वसः ।
अस्मिन् काले तु यत् प्राप्तं तत् करिष्यामि ते हितम् ॥ ३५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तेनासौ निहतः सङ्ख्ये मया भर्ता तव स्वसः ।
अस्मिन् काले तु यत् प्राप्तं तत् करिष्यामि ते हितम् ॥ ३५ ॥


तेनासौ निहतः सङ्ख्ये मया भर्ता तव स्वसः ।
अस्मिन्काले तु तत्प्राप्तं तत्करिष्यामि ते हितम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘बहिन! यही कारण है जिससे युद्धमें तुम्हारे पति मेरे हाथसे मारे गये । अब इस समय जो कर्तव्य प्राप्त है, उसके अनुसार मैं सदा तुम्हारे हितका ही साधन करूँगा ॥ ३५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

तङ्गी! इदे कारणदिन्द युद्धदल्लि निन्न पति नन्न कैयिन्द हतनादनु. ईग मुन्दिरुव कर्तव्यक्कनुसार निन्न हितद साधनॆयन्ने माडुवॆनु.॥35॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

भ्रातुरैश्वर्ययुक्तस्य खरस्य वस पार्श्वतः ।
चतुर्दशानां भ्राता ते सहस्राणां भविष्यति ॥ ३६ ॥
प्रभुः प्रयाणे दाने च राक्षसानां महाबलः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

भ्रातुरैश्वर्ययुक्तस्य खरस्य वस पार्श्वतः ।
चतुर्दशानां भ्राता ते सहस्राणां भविष्यति ॥ ३६ ॥
प्रभुः प्रयाणे दाने च राक्षसानां महाबलः ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘तुम ऐश्वर्यशाली भाई खरके पास चलकर रहो । तुम्हारा भाई महाबली खर चौदह हजार राक्षसोंका अधिपति होगा । वह उन सबको जहाँ चाहेगा भेजेगा और उन सबको अन्न, पान एवं वस्त्र देनेमें समर्थ होगा ॥ ३६ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नीनु ऐश्वर्यशालि तम्म खरन बळिगॆ होगि इरु. निन्न तम्म महाबलि खरनु हदिनाल्कु साविर राक्षसर अधिपतियागुवनु. अवनु अवरॆल्लर योगक्षेम नोडिकॊळ्ळुवनु.॥36½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्र मातृष्वसेयस्ते भ्रातायं वै खरः प्रभुः ॥ ३७ ॥
भविष्यति तवादेशं सदा कुर्वन् निशाचरः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तत्र मातृष्वसेयस्ते भ्रातायं वै खरः प्रभुः ॥ ३७ ॥
भविष्यति तवादेशं सदा कुर्वन् निशाचरः ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘यह तुम्हारा मौसेरा भाई निशाचर खर सब कुछ करनेमें समर्थ है और आदेशका सदा पालन करता रहेगा ॥ ३७ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ई निन्न चिक्कम्मन मग निशाचर खरनु ऎल्लवन्नु माडलु समर्थनागिद्दु, नन्न आदेशवन्नु सदा पालिसुत्ता इरुवनु.॥37½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

शीघ्रं गच्छत्वयं वीरो दण्डकान् परिरक्षितुम् ॥ ३८ ॥
दूषणोऽस्य बलाध्यक्षो भविष्यति महाबलः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

शीघ्रं गच्छत्वयं वीरो दण्डकान् परिरक्षितुम् ॥ ३८ ॥
दूषणोऽस्य बलाध्यक्षो भविष्यति महाबलः ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘यह वीर (मेरी आज्ञासे) शीघ्र ही दण्डकारण्यकी रक्षामें जानेवाला है; महाबली दूषण इसका सेनापति होगा ॥ ३८ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ई वीरनु नन्न आज्ञॆयन्तॆ बेगने दण्डकारण्यद रक्षणॆगागि होगुवनु. महाबलि दूषणनु अवन सेनापतियागुवनु..॥38½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्र ते वचनं शूरः करिष्यति सदा खरः ॥ ३९ ॥
रक्षसां कामरूपाणां प्रभुरेष भविष्यति ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तत्र ते वचनं शूरः करिष्यति सदा खरः ॥ ३९ ॥
रक्षसां कामरूपाणां प्रभुरेष भविष्यति ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘वहाँ शूरवीर खर सदा तुम्हारी आज्ञाका पालन करेगा और इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले राक्षसोंका स्वामी होगा’ ॥ ३९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लि शूरनाद खरनु सदा निन्न आज्ञॆयन्नु पालिसुत्ता, कामरूपिगळाद राक्षसर ऒडॆयनागुवनु.॥39½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्त्वा दशग्रीवः सैन्यमस्यादिदेश ह ॥ ४० ॥
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां वीर्यशालिनाम् ।
स तैः परिवृतः सर्वै राक्षसैर्घोरदर्शनैः ॥ ४१ ॥
आगच्छत खरः शीघ्रं दण्डकानकुतोभयः ।
स तत्र कारयामास राज्यं निहतकण्टकम् ।
सा च शूर्पणखा तत्र न्यवसद् दण्डके वने ॥ ४२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्त्वा दशग्रीवः सैन्यमस्यादिदेश ह ॥ ४० ॥
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां वीर्यशालिनाम् ।
स तैः परिवृतः सर्वै राक्षसैर्घोरदर्शनैः ॥ ४१ ॥
आगच्छत खरः शीघ्रं दण्डकानकुतोभयः ।
स तत्र कारयामास राज्यं निहतकण्टकम् ।
सा च शूर्पणखा तत्र न्यवसद् दण्डके वने ॥ ४२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

ऐसा कहकर दशग्रीवने चौदह हजार पराक्रमशाली राक्षसोंकी सेनाको खरके साथ जानेकी आज्ञा दी । उन भयङ्कर राक्षसोंसे घिरा हुआ खर शीघ्र ही दण्डकारण्यमें आया और निर्भय होकर वहाँका अकण्टक राज्य भोगने लगा । उसके साथ शूर्पणखा भी वहाँ दण्डकवनमें रहने लगी ॥

अनुवाद (कन्नड)
अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ हेळि दशग्रीवनु हदिनाल्कु साविर पराक्रमि राक्षसर सैन्यवन्नु खरनॊडनॆ होगुवन्तॆ आज्ञापिसिदनु. आ भयङ्कर राक्षसरन्नु मॆरॆसिकॊण्डु खरनु शीघ्रवागि दण्डकारण्यक्कॆ बन्दु, निर्भयनागि अल्लिय अकण्टक राज्यवन्नु आळतॊडगिदनु. अवनॊन्दिगॆ शूर्पणखॆयू दण्डकारण्यदल्लि वासिसतॊडगिदळु.॥40-42॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः ॥ २४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें चौबीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २४ ॥