०२३ वरुण-पराजयः

[त्रयोविंशः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. रावणके द्वारा निवातकवचोंसे मैत्री, कालकेयोंका वध तथा वरुणपुत्रोंकी पराजय
विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो जित्वा दशग्रीवो यमं त्रिदशपुङ्गवम् ।
रावणस्तु रणश्लाघी स्वसहायान् ददर्श ह ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो जित्वा दशग्रीवो यमं त्रिदशपुङ्गवम् ।
रावणस्तु रणश्लाघी स्वसहायान् ददर्श ह ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

(अगस्त्यजी कहते हैं—रघुनन्दन!) देवेश्वर यमको पराजित करके युद्धका हौसला रखनेवाला दशग्रीव रावण अपने सहायकोंसे मिला ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

(अगस्त्यरु हेळुत्तारॆ - रघुनन्दन !) देवेश्वर यमनन्नु सोलिसि, युद्धवन्नु श्लाघिसुव दशग्रीव रावणनु तन्न सहायकरॊन्दिगॆ सेरिकॊण्डनु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो रुधिरसिक्ताङ्गं प्रहारैर्जर्जरीकृतम् ।
रावणं राक्षसा दृष्ट्वा विस्मयं समुपागमन् ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो रुधिरसिक्ताङ्गं प्रहारैर्जर्जरीकृतम् ।
रावणं राक्षसा दृष्ट्वा विस्मयं समुपागमन् ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उसके सारे अङ्ग रक्तसे नहा उठे थे और प्रहारोंसे जर्जर हो गये थे । इस अवस्थामें रावणको देखकर उन राक्षसोंको बड़ा विस्मय हुआ ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

यमन प्रहारदिन्द अवन सर्वाङ्गवू रक्तदिन्द तॊय्दुहोगित्तु. ई स्थितियल्लि अवनन्नु नोडि आ राक्षसरिगॆ भारी विस्मयवायितु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

जयेन वर्धयित्वा च मारीचप्रमुखास्ततः ।
पुष्पकं भेजिरे सर्वे सान्त्विता रावणेन तु ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

जयेन वर्धयित्वा च मारीचप्रमुखास्ततः ।
पुष्पकं भेजिरे सर्वे सान्त्विता रावणेन तु ॥ ३ ॥


जयेन वर्धयित्वा च मारीच प्रमुखास्ततः ।
पुष्पकं भेजिरे सर्वे सान्त्व्विता रावणेन तु ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘महाराजकी जय हो’ ऐसा कहकर रावणकी अभ्युदय-कामना करके वे मारीच आदि सब राक्षस पुष्पकविमानपर बैठे । उस समय रावणने उन सबको सान्त्वना दी ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

‘महाराजरिगॆ जयवागलि’ ऎन्दु हेळुत्ता रावणन अभ्युदयवन्नु बयसुव मारीचने मॊदलाद राक्षसरॆल्ल रावणनिन्द सन्तैसल्पट्टु पुष्पक विमान एरिदरु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो रसातलं रक्षः प्रविष्टः पयसां निधिम् ।
दैत्योरगगणाध्युष्टं वरुणेन सुरक्षितम् ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो रसातलं रक्षः प्रविष्टः पयसां निधिम् ।
दैत्योरगगणाध्युष्टं वरुणेन सुरक्षितम् ॥ ४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तदनन्तर वह राक्षस रसातलमें जानेकी इच्छासे दैत्यों और नागोंसे सेवित तथा वरुणके द्वारा सुरक्षित जलनिधि समुद्रमें प्रविष्ट हुआ ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

बळिक आ राक्षसनु रसातलक्कॆ होगुव इच्छॆयिन्द दैत्यरु, नागगळिन्द सेवित हागू वरुणनिन्द रक्षितवाद जलनिधि समुद्रवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स तु भोगवतीं गत्वा पुरीं वासुकिपालिताम् ।
कृत्वा नागान् वशे हृष्टो ययौ मणिमयीं पुरीम् ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स तु भोगवतीं गत्वा पुरीं वासुकिपालिताम् ।
कृत्वा नागान् वशे हृष्टो ययौ मणिमयीं पुरीम् ॥ ५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

नागराज वासुकिद्वारा पालित भोगवती पुरीमें प्रवेश करके उसने नागोंको अपने वशमें कर लिया और वहाँसे हर्षपूर्वक मणिमयीपुरीको प्रस्थान किया ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नागराज वासुकियिन्द पालिसल्पट्ट भोगवतियन्नु प्रवेशिसि, रावणनु नागगळन्नु गॆद्दु, अल्लिन्द हर्षचित्तनागि मणिमय पुरिगॆ प्रयाण माडिदनु.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

निवातकवचास्तत्र दैत्या लब्धवरा वसन् ।
राक्षसस्तान् समागम्य युद्धाय समुपाह्वयत् ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

निवातकवचास्तत्र दैत्या लब्धवरा वसन् ।
राक्षसस्तान् समागम्य युद्धाय समुपाह्वयत् ॥ ६ ॥


निवातकवचास्तत्र दैत्या लब्धवरा वसन् ।
राक्षसस्तान् सन्समागम्य युद्धाय समुपाह्वयत् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस पुरीमें निवातकवच नामक दैत्य रहते थे, जिन्हें ब्रह्माजीसे उत्तम वर प्राप्त थे । उस राक्षसने वहाँ जाकर उन सबको युद्धके लिये ललकारा ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ब्रह्मदेवरिन्द उत्तम वर पडॆदिद्द अल्लि निवात कवचरॆम्ब दैत्यरु इरुत्तिद्दरु. रावणनु अल्लिगॆ होगि अवरॆल्लरन्नु युद्धक्कागि आह्वानिसिदनु.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ते तु सर्वे सुविक्रान्ता दैतेया बलशालिनः ।
नानाप्रहरणास्तत्र प्रहृष्टा युद्धदुर्मदाः ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ते तु सर्वे सुविक्रान्ता दैतेया बलशालिनः ।
नानाप्रहरणास्तत्र प्रहृष्टा युद्धदुर्मदाः ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वे सब दैत्य बड़े पराक्रमी और बलशाली थे । नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र धारण करते थे तथा युद्धके लिये सदा उत्साहित एवं उन्मत्त रहते थे ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ दैत्यरॆल्लरू भारी पराक्रमि मत्तु बलशालिगळागिद्दरु. अनेक रीतिय अस्त्र-शस्त्रगळन्नु धरिसि, युद्धक्कागि सदा उत्साहित हागू उन्मत्तरागिद्दरु.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

शूलैस्त्रिशूलैः कुलिशैः पट्टिशासिपरश्वधैः ।
अन्योन्यं बिभिदुः क्रुद्धा राक्षसा दानवास्तथा ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

शूलैस्त्रिशूलैः कुलिशैः पट्टिशासिपरश्वधैः ।
अन्योन्यं बिभिदुः क्रुद्धा राक्षसा दानवास्तथा ॥ ८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उनका राक्षसोंके साथ युद्ध आरम्भ हो गया । वे राक्षस और दानव कुपित हो एक-दूसरेको शूल, त्रिशूल, वज्र, पट्टिश, खड्ग और फरसोंसे घायल करने लगे ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

रावणनॊडनॆ अवर युद्ध प्रारम्भवायितु. आ दैत्यरु मत्तु राक्षसरु कुपितरागि परस्पर शूल, त्रिशूल, वज्र, पट्टिश, खड्ग, कॊडलिगळिन्द प्रहरिसतॊडगिदरु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तेषां तु युध्यमानानां साग्रः संवत्सरो गतः ।
न चान्यतरतस्तत्र विजयो वा क्षयोऽपि वा ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तेषां तु युध्यमानानां साग्रः संवत्सरो गतः ।
न चान्यतरतस्तत्र विजयो वा क्षयोऽपि वा ॥ ९ ॥


तेषां तु युध्यमानानां साग्रः संवत्सरो गतः ।
न चान्यतरयोस्तत्र विजयो वा क्षयोऽपि वा ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उनके युद्ध करते हुए एक वर्षसे अधिक समय व्यतीत हो गया; किंतु उनमेंसे किसी भी पक्षकी विजय या पराजय नहीं हुई ॥ ९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ युद्ध माडुत्ता ऒन्दु वर्ष कळॆयितु. आदरू अवरल्लि यारू गॆल्ललिल्ल, पराजयरागिल्ल.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततः पितामहस्तत्र त्रैलोक्यगतिरव्ययः ।
आजगाम द्रुतं देवो विमानवरमास्थितः ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततः पितामहस्तत्र त्रैलोक्यगतिरव्ययः ।
आजगाम द्रुतं देवो विमानवरमास्थितः ॥ १० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तब त्रिभुवनके आश्रयभूत अविनाशी पितामह भगवान् ब्रह्मा एक उत्तम विमानपर बैठकर वहाँ शीघ्र आये ॥ १० ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग त्रिभुवनगळ आश्रयभूत अविनाशी पितामह भगवान् ब्रह्मदेवरु ऒन्दु उत्तम विमानदल्लि कुळितु अल्लिगॆ शीघ्रवागि बन्दरु.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

निवातकवचानां तु निवार्य रणकर्म तत् ।
वृद्धः पितामहो वाक्यमुवाच विदितार्थवत् ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

निवातकवचानां तु निवार्य रणकर्म तत् ।
वृद्धः पितामहो वाक्यमुवाच विदितार्थवत् ॥ ११ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

बूढ़े पितामहने निवातकवचोंके उस युद्ध-कर्मको रोक दिया और उनसे स्पष्ट शब्दोंमें यह बात कही— ॥

अनुवाद (कन्नड)

वृद्ध पितामहनु निवात कवचर आ युद्धवन्नु तडॆदु, अवरल्लि इन्तॆन्दनु.॥11॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

नह्ययं रावणो युद्धे शक्यो जेतुं सुरासुरैः ।
न भवन्तः क्षयं नेतुमपि सामरदानवैः ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

नह्ययं रावणो युद्धे शक्यो जेतुं सुरासुरैः ।
न भवन्तः क्षयं नेतुमपि सामरदानवैः ॥ १२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘दानवो! समस्त देवता और असुर मिलकर भी युद्धमें इस रावणको परास्त नहीं कर सकते । इसी तरह समस्त देवता और दानव एक साथ आक्रमण करें तो भी वे तुम लोगोंका संहार नहीं कर सकते ॥ १२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

दानवरे! समस्त देवतॆगळु, असुररु सेरिदरू युद्धदल्लि ई रावणनन्नु गॆल्ललाररु. हागॆये समस्त देव - दानवरु ऒट्टिगॆ आक्रमिसिदरू निम्मन्नु संहरिसलाररु.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

राक्षसस्य सखित्वं च भवद्भिः सह रोचते ।
अविभक्ताश्च सर्वार्थाः सुहृदां नात्र संशयः ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

राक्षसस्य सखित्वं च भवद्भिः सह रोचते ।
अविभक्ताश्च सर्वार्थाः सुहृदां नात्र संशयः ॥ १३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘(तुम दोनोंमें वरदानजनित शक्ति एक-सी है) इसलिये मुझे तो यह अच्छा लगता है कि तुमलोगोंके साथ इस राक्षसकी मैत्री हो जाय; क्योंकि सुहृदोंके सभी अर्थ (भोग्य-पदार्थ) एक-दूसरेके लिये समान होते हैं—पृथक्-पृथक् बँटे नहीं रहते हैं । निःसंदेह ऐसी ही बात है’ ॥ १३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

निम्मीर्वरल्लियू वरबलद शक्ति ऒन्दे रीतियागिदॆ. अदक्कागि, निम्मॊडनॆ ई राक्षसन मैत्रि आदरॆ ननगॆ चॆन्नागिरुवुदु; एकॆन्दरॆ सुहृदर ऎल्ल भोग्य - पदार्थ परस्पर ऒन्दे रीतियागिदॆ. बेरॆ - बेरॆ हञ्चिकॊळ्ळलागुवुदिल्ल. इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततोऽग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवांस्तत्र रावणः ।
निवातकवचैः सार्धं प्रीतिमानभवत् तदा ॥ १४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततोऽग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवांस्तत्र रावणः ।
निवातकवचैः सार्धं प्रीतिमानभवत् तदा ॥ १४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तब वहाँ रावणने अग्निको साक्षी बनाकर निवातकवचोंके साथ मित्रता कर ली । इससे उसको बड़ी प्रसन्नता हुई ॥ १४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग अल्लि रावणनु अग्निसाक्षियागिसि निवात कवचरॊन्दिगॆ मैत्रि माडिकॊण्डनु. इदरिन्द ऎल्लरिगॆ सन्तोषवायितु.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अर्चितस्तैर्यथान्यायं संवत्सरमथोषितः ।
स्वपुरान्निर्विशेषं च प्रियं प्राप्तो दशाननः ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अर्चितस्तैर्यथान्यायं संवत्सरमथोषितः ।
स्वपुरान्निर्विशेषं च प्रियं प्राप्तो दशाननः ॥ १५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

फिर निवातकवचोंसे उचित आदर पाकर वह एक वर्षतक वहीं टिका रहा । उस स्थानपर दशाननको अपने नगरके समान ही प्रिय भोग प्राप्त हुए ॥ १५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मत्तॆ निवात कवचरिन्द उचित आदर पडॆद रावणनु ऒन्दु वर्ष अल्ले निन्तनु. आ स्थानदल्लि दशानननिगॆ तन्न नगरदन्तॆ प्रियभोग प्राप्तवादवु.॥15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्रोपधार्य मायानां शतमेकं समाप्तवान् ।
सलिलेन्द्रपुरान्वेषी भ्रमति स्म रसातलम् ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तत्रोपधार्य मायानां शतमेकं समाप्तवान् ।
सलिलेन्द्रपुरान्वेषी भ्रमति स्म रसातलम् ॥ १६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उसने निवातकवचोंसे सौ प्रकारकी मायाओंका ज्ञान प्राप्त किया । उसके बाद वह वरुणके नगरका पता लगाता हुआ रसातलमें सब ओर घूमने लगा ॥ १६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवनु निवात कवचरिन्द नूरु बगॆय मायॆयन्नु पडॆदुकॊण्डनु. बळिक अवनु वरुणन नगरवन्नु हुडुकुत्ता रसातलदल्लि ऎल्लॆडॆ सञ्चरिसतॊडगिदनु.॥16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततोऽश्मनगरं नाम कालकेयैरधिष्ठितम् ।
गत्वा तु कालकेयांश्च हत्वा तत्र बलोत्कटान् ॥ १७ ॥
शूर्पणख्याश्च भर्तारमसिना प्राच्छिनत् तदा ।
श्यालं च बलवन्तं च विद्युज्जिह्वं बलोत्कटम् ॥ १८ ॥
जिह्वया संलिहन्तं च राक्षसं समरे तदा ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततोऽश्मनगरं नाम कालकेयैरधिष्ठितम् ।
गत्वा तु कालकेयांश्च हत्वा तत्र बलोत्कटान् ॥ १७ ॥
शूर्पणख्याश्च भर्तारमसिना प्राच्छिनत् तदा ।
श्यालं च बलवन्तं च विद्युज्जिह्वं बलोत्कटम् ॥ १८ ॥
जिह्वया संलिहन्तं च राक्षसं समरे तदा ।

अनुवाद (हिन्दी)

घूमते-घूमते वह अश्म नामक नगरमें जा पहुँचा, जहाँ कालकेय नामक दानव निवास करते थे । कालकेय बड़े बलवान् थे । रावणने वहाँ उन सबका संहार करके शूर्पणखाके पति उत्कट बलशाली अपने बहनोई महाबली विद्युज्जिह्वको, जो उस राक्षसको समराङ्गणमें चाट जाना चाहता था, तलवारसे काट डाला ॥ १७-१८ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

तिरुगाडुत्ता अवनु अश्म ऎम्ब नगरक्कॆ बन्दनु. अल्लि कालकेय ऎम्ब दानवरु वासिसुत्तिद्दरु. बलिष्ठराद अवरॆल्लरन्नु रावणनु संहरिसि, नालिगॆयिन्द कटवायिगळन्नु नॆक्कुत्तिद्द तन्न तङ्गि शूर्पणखिय गण्डनाद, महाबलिष्ठ विद्युज्जिह्व राक्षसनन्नु खड्गदिन्द संहरिसिदनु.॥17-18½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तं विजित्य मुहूर्तेन जघ्ने दैत्यांश्चतुःशतम् ॥ १९ ॥
ततः पाण्डुरमेघाभं कैलासमिव भास्वरम् ।
वरुणस्यालयं दिव्यमपश्यद् राक्षसाधिपः ॥ २० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तं विजित्य मुहूर्तेन जघ्ने दैत्यांश्चतुःशतम् ॥ १९ ॥
ततः पाण्डुरमेघाभं कैलासमिव भास्वरम् ।
वरुणस्यालयं दिव्यमपश्यद् राक्षसाधिपः ॥ २० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उसे परास्त करके रावणने दो ही घड़ीमें चार सौ दैत्योंको मौतके घाट उतार दिया । तत्पश्चात् उस राक्षसराजने वरुणका दिव्य भवन देखा, जो श्वेत बादलोंके समान उज्ज्वल और कैलास पर्वतके समान प्रकाशमान था ॥ १९-२० ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवनन्नु कॊन्दु रावणनु ऎरडु गळिगॆगळल्लि नाल्कुनूरु दैत्यरन्नु संहरिसिदनु. बळिक आ राक्षसराज रावणनु वरणन दिव्य भवनवन्नु नोडिदनु. अदु बिळिय मोडदन्तॆ उज्वल मत्तु कैलास पर्वतदन्तॆ प्रकाशमानवागित्तु.॥19-20॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

क्षरन्तीं च पयस्तत्र सुरभिं गामवस्थिताम् ।
यस्याः पयोऽभिनिष्पन्दात् क्षीरोदो नाम सागरः ॥ २१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

क्षरन्तीं च पयस्तत्र सुरभिं गामवस्थिताम् ।
यस्याः पयोऽभिनिष्पन्दात् क्षीरोदो नाम सागरः ॥ २१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वहीं सुरभि नामकी गौ भी खड़ी थी, जिसके थनोंसे दूध झर रहा था । कहते हैं, सुरभिके ही दूधकी धारासे क्षीरसागर भरा हुआ है ॥ २१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लि कॆच्चलिनिन्द हालु सुरिसुत्तिद्दसुरभि ऎम्ब गोवु निन्तित्तु. ई सुरभिय हालिनिन्दले क्षीरसागर तुम्बिदॆ ऎन्दु हेळुत्तारॆ.॥21॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ददर्श रावणस्तत्र गोवृषेन्द्रवरारणिम् ।
यस्माच्चन्द्रः प्रभवति शीतरश्मिर्निशाकरः ॥ २२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ददर्श रावणस्तत्र गोवृषेन्द्रवरारणिम् ।
यस्माच्चन्द्रः प्रभवति शीतरश्मिर्निशाकरः ॥ २२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

रावणने महादेवजीके वाहनभूत महावृषभकी जननी सुरभिदेवीका दर्शन किया, जिससे शीतल किरणोंवाले निशाकर चन्द्रमाका प्रादुर्भाव हुआ है (सुरभिसे क्षीरसमुद्र और क्षीरसमुद्रसे चन्द्रमाका आविर्भाव हुआ है) ॥ २२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

रावणनु महा देवन वाहन महावृषद जननी सुरभिदेवियन्नु दर्शिसिदनु. आकॆयिन्दले शीतल किरणगळुळ्ळ निशाकर चन्द्रन प्रादुर्भाववागिदॆ. (सुरभियिन्द क्षीरसमुद्र, क्षीरसमुद्रदिन्द चन्द्रन आविर्भाव वायितु..॥22॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यं समाश्रित्य जीवन्ति फेनपाः परमर्षयः ।
अमृतं यत्र चोत्पन्नं स्वधा च स्वधभोजिनाम् ॥ २३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यं समाश्रित्य जीवन्ति फेनपाः परमर्षयः ।
अमृतं यत्र चोत्पन्नं स्वधा च स्वधभोजिनाम् ॥ २३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उन्हीं चन्द्रदेवके उत्पत्तिस्थान क्षीरसमुद्रका आश्रय लेकर फेन पीनेवाले महर्षि जीवन धारण करते हैं । उस क्षीर-सागरसे ही सुधा तथा स्वधाभोजी पितरोंकी स्वधा प्रकट हुई है ॥ २३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

चन्द्रन उत्पत्तिस्थानवाद क्षीर समुद्रवन्नु आश्रयिसि घेनस ऎम्ब महर्षिगळु अल्लि इद्दारॆ. अदे क्षीरसमुद्रदिन्द सुधा मत्तु स्वधाभोजि पितृगळ स्वधा प्रकटगॊण्डळु.॥23॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यां ब्रुवन्ति नरा लोके सुरभिं नाम नामतः ।
प्रदक्षिणं तु तां कृत्वा रावणः परमाद्भुताम् ।
प्रविवेश महाघोरं गुप्तं बहुविधैर्बलैः ॥ २४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यां ब्रुवन्ति नरा लोके सुरभिं नाम नामतः ।
प्रदक्षिणं तु तां कृत्वा रावणः परमाद्भुताम् ।
प्रविवेश महाघोरं गुप्तं बहुविधैर्बलैः ॥ २४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

लोकमें जिनको सुरभि नामसे पुकारा जाता है, उन परम अद्भुत गोमाताकी परिक्रमा करके रावणने नाना प्रकारकी सेनाओंसे सुरक्षित महाभयंकर वरुणालयमें प्रवेश किया ॥ २४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

लोकदल्लि सुरभि ऎन्दु करॆयुव परमाद्भुत गोमातॆय प्रदक्षिणॆ माडि रावणनु नाना रीतिय सैन्यगळिन्द सुरक्षित महाभयङ्कर वरुणालयवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥24॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो धाराशताकीर्णं शारदाभ्रनिभं तदा ।
नित्यप्रहृष्टं ददृशे वरुणस्य गृहोत्तमम् ॥ २५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो धाराशताकीर्णं शारदाभ्रनिभं तदा ।
नित्यप्रहृष्टं ददृशे वरुणस्य गृहोत्तमम् ॥ २५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वहाँ प्रवेश करके उसने वरुणके उत्तम भवनको देखा, जो सदा ही आनन्दमय उत्सवसे परिपूर्ण, अनेक जलधाराओं (फौवारों)-से व्याप्त तथा शरत्कालके बादलोंके समान उज्ज्वल था ॥ २५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

प्रवेशिसि अवनु वरुणन उत्तम भवनवन्नु नोडिदनु. अदु सदा आनन्दमय उत्सवगळिन्द तुम्बिद्दु अनेक कारञ्जिगळिन्द कूडिद शरत्कालक मेघगळन्तॆ उज्वलवागित्तु.॥25॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो हत्वा बलाध्यक्षान् समरे तैश्च ताडितः ।
अब्रवीच्च ततो योधान् राजा शीघ्रं निवेद्यताम् ॥ २६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो हत्वा बलाध्यक्षान् समरे तैश्च ताडितः ।
अब्रवीच्च ततो योधान् राजा शीघ्रं निवेद्यताम् ॥ २६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तदनन्तर वरुणके सेनापतियोंने समरभूमिमें रावणपर प्रहार किया । फिर रावणने भी उन सबको घायल करके वहाँके योद्धाओंसे कहा—‘तुमलोग राजा वरुणसे शीघ्र जाकर मेरी यह बात कहो— ॥ २६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनन्तर वरुणन सेनापतिगळु युद्धदल्लि रावणन मेलॆ प्रहार माडिदरु. रावणनु अवरन्नु गायगॊळिसि आ योधरल्लि हेळिदनु - नीवु बेगने राजावरुणनल्लि नन्न मातन्नु हेळिरि.॥26॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

युद्धार्थी रावणः प्राप्तस्तस्य युद्धं प्रदीयताम् ।
वद वा न भयं तेऽस्ति निर्जितोऽस्मीति साञ्जलिः ॥ २७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

युद्धार्थी रावणः प्राप्तस्तस्य युद्धं प्रदीयताम् ।
वद वा न भयं तेऽस्ति निर्जितोऽस्मीति साञ्जलिः ॥ २७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘राजन्! राक्षसराज रावण युद्धके लिये आया है, आप चलकर उससे युद्ध कीजिये अथवा हाथ जोड़कर अपनी पराजय स्वीकार कीजिये । फिर आपको कोई भय नहीं रहेगा’ ॥ २७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राजने! राक्षसेश्वर रावणनु युद्धक्कागि बन्दिरुवनु. नीवु अवनॊडनॆ युद्ध माडिरि अथवा कैमुगिदु तन्न सोलन्नु ऒप्पिकॊळ्ळि. मत्तॆ निमगॆ यावुदे भयविल्ल.॥27॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धा वरुणस्य महात्मनः ।
पुत्राः पौत्राश्च निष्क्रामन् गौश्च पुष्कर एव च ॥ २८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धा वरुणस्य महात्मनः ।
पुत्राः पौत्राश्च निष्क्रामन् गौश्च पुष्कर एव च ॥ २८ ॥


एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धा वरुणस्य महात्मनः ।
पुत्रा पौत्राश्च निष्क्रामन् गौश्च पुष्कर एव च ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इसी बीचमें सूचना पाकर महात्मा वरुणके पुत्र और पौत्र क्रोधसे भरे हुए निकले । उनके साथ ‘गौ’ और ‘पुष्कर’ नामक सेनाध्यक्ष भी थे ॥ २८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ई सूचनॆ पडॆदु महात्मा वरुणन पुत्र, पौत्ररु क्रोधगॊण्डु हॊरटरु. अवरॊन्दिगॆ गौ मत्तु पुष्कररॆम्ब सेनाध्यरू इद्दरु.॥28॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ते तु तत्र गुणोपेता बलैः परिवृताः स्वकैः ।
युक्त्वा रथान् कामगमानुद्यद्भास्करवर्चसः ॥ २९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ते तु तत्र गुणोपेता बलैः परिवृताः स्वकैः ।
युक्त्वा रथान् कामगमानुद्यद्भास्करवर्चसः ॥ २९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वे सब-के-सब सर्वगुणसम्पन्न तथा उगते हुए सूर्यके तुल्य तेजस्वी थे । इच्छानुसार चलनेवाले रथोंपर आरूढ़ हो अपनी सेनाओंसे घिरकर वे वहाँ युद्धस्थलमें आये ॥ २९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवरॆल्लरू सर्वगुण सम्पन्नरागिद्दु, उदयिसुव सूर्यनन्तॆ तेजस्विगळागिद्दरु. इच्छानुसार सागुव रथगळन्नु हत्ति सैन्यवन्नु तॆगॆदुकॊण्डु युद्धक्कागि बन्दरु.॥29॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो युद्धं समभवद् दारुणं रोमहर्षणम् ।
सलिलेन्द्रस्य पुत्राणां रावणस्य च धीमतः ॥ ३० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो युद्धं समभवद् दारुणं रोमहर्षणम् ।
सलिलेन्द्रस्य पुत्राणां रावणस्य च धीमतः ॥ ३० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

फिर तो वरुणके पुत्रों और बुद्धिमान् रावणमें बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया, जो रोंगटे खड़े कर देनेवाला था ॥ ३० ॥

अनुवाद (कन्नड)

मत्तॆ वरुणन मक्कळिगू रावणनिगू रोमाञ्चकर घोर युद्ध प्रारम्भवायितु.॥30॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अमात्यैश्च महावीर्यैर्दशग्रीवस्य रक्षसः ।
वारुणं तद् बलं सर्वं क्षणेन विनिपातितम् ॥ ३१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अमात्यैश्च महावीर्यैर्दशग्रीवस्य रक्षसः ।
वारुणं तद् बलं सर्वं क्षणेन विनिपातितम् ॥ ३१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

राक्षस दशग्रीवके महापराक्रमी मन्त्रियोंने एक ही क्षणमें वरुणकी सारी सेनाको मार गिराया ॥ ३१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राक्षस दशग्रीवन महापराक्रमि मन्त्रिगळु ऒन्दु क्षणदल्लि वरुणन सैन्यवॆल्लवन्नु हॊडॆदु ओडिसिदरु.॥31॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

समीक्ष्य स्वबलं सङ्ख्ये वरुणस्य सुतास्तदा ।
अर्दिताः शरजालेन निवृत्ता रणकर्मणः ॥ ३२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

समीक्ष्य स्वबलं सङ्ख्ये वरुणस्य सुतास्तदा ।
अर्दिताः शरजालेन निवृत्ता रणकर्मणः ॥ ३२ ॥


समीक्ष्य स्वबलं सङ्ख्ये वरुणस्य सुतास्तदा ।
अर्दिताः शरजालेन निवृत्ता रणकर्मणाः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

युद्धमें अपनी सेनाकी यह अवस्था देख वरुणके पुत्र उस समय बाण-समूहोंसे पीड़ित होनेके कारण कुछ देरके लिये युद्ध-कर्मसे हट गये ॥ ३२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

युद्धदल्लि तन्न सैन्यद ई स्थितियन्नु कण्डु वरुणन पुत्ररु आग बाण समूहगळिन्द पीडितराद कारण स्वल्प हॊत्तु युद्धदिन्द निवृत्तरादरु.॥32॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

महीतलगतास्ते तु रावणं दृश्य पुष्पके ।
आकाशमाशु विविशुः स्यन्दनैः शीघ्रगामिभिः ॥ ३३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

महीतलगतास्ते तु रावणं दृश्य पुष्पके ।
आकाशमाशु विविशुः स्यन्दनैः शीघ्रगामिभिः ॥ ३३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

भूतलपर स्थित होकर उन्होंने जब रावणको पुष्पक-विमानपर बैठा देखा, तब वे भी शीघ्रगामी रथोंद्वारा तुरंत ही आकाशमें जा पहुँचे ॥ ३३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

भूमियल्लिद्दु रावणनु पुष्पक विमानदल्लि कुळितिरुवुदन्नु नोडि, अवरू कूड शीघ्रगामि रथगळिन्द कूडले आकाशक्कॆ तलुपिदरु.॥33॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

महदासीत् ततस्तेषां तुल्यं स्थानमवाप्य तत् ।
आकाशयुद्धं तुमुलं देवदानवयोरिव ॥ ३४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

महदासीत् ततस्तेषां तुल्यं स्थानमवाप्य तत् ।
आकाशयुद्धं तुमुलं देवदानवयोरिव ॥ ३४ ॥


महदासीत्तसत्तेषां तुल्यं स्थानमवाप्य तत् ।
आकाशयुद्धं तुमुलं देवदानवयोरिव ॥

अनुवाद (हिन्दी)

अब बराबरका स्थान मिल जानेसे रावणके साथ उनका भारी युद्ध छिड़ गया । उनका वह आकाश-युद्ध देव-दानव-संग्रामके समान भयंकर जान पड़ता था ॥ ३४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आकाशदल्ले रावणनॊन्दिगॆ अवर भारी युद्धवायितु. अवर आ आकाश युद्धवु देव-दानव सङ्ग्रामदन्तॆ भयङ्करवागित्तु.॥34॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततस्ते रावणं युद्धे शरैः पावकसन्निभैः ।
विमुखीकृत्य संहृष्टा विनेदुर्विविधान् रवान् ॥ ३५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततस्ते रावणं युद्धे शरैः पावकसन्निभैः ।
विमुखीकृत्य संहृष्टा विनेदुर्विविधान् रवान् ॥ ३५ ॥


ततस्ते रावणं युद्धे शरैः पावकसन्निभैः ।
विमुखीकृत्य संहृष्टा विनेदुर्विधान्रवान् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उन वरुण-पुत्रोंने अपने अग्नितुल्य तेजस्वी बाणोंद्वारा युद्धस्थलमें रावणको विमुख करके बड़े हर्षके साथ नाना प्रकारके स्वरोंमें महान् सिंहनाद किया ॥ ३५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ वरुण पुत्ररु अग्नितुल्य तेजस्वी बाणगळिन्द युद्धदल्लि रावणनन्नु हिम्मॆट्टिसि, बहळ हर्षदिन्द महासिंहनाद माडिदरु.॥35॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो महोदरः क्रुद्धो राजानं वीक्ष्य धर्षितम् ।
त्यक्त्वा मृत्युभयं वीरो युद्धाकाङ्क्षी व्यलोकयत् ॥ ३६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो महोदरः क्रुद्धो राजानं वीक्ष्य धर्षितम् ।
त्यक्त्वा मृत्युभयं वीरो युद्धाकाङ्क्षी व्यलोकयत् ॥ ३६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

राजा रावणको तिरस्कृत हुआ देख महोदरको बड़ा क्रोध हुआ । उसने मृत्युका भय छोड़कर युद्धकी इच्छासे वरुण-पुत्रोंकी ओर देखा ॥ ३६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राजा रावणनु तिरस्कृतनादुदन्नु नोडि महोदरनिगॆ भारी क्रोध बन्तु. अवनु मृत्युभयवन्नु बिट्टु युद्धद इच्छॆयिन्द वरुण पुत्ररन्नु नोडिदनु.॥36॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तेन ते वारुणा युद्धे कामगाः पवनोपमाः ।
महोदरेण गदया हयास्ते प्रययुः क्षितिम् ॥ ३७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तेन ते वारुणा युद्धे कामगाः पवनोपमाः ।
महोदरेण गदया हयास्ते प्रययुः क्षितिम् ॥ ३७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वरुणके घोड़े युद्धमें हवासे बातें करनेवाले थे और स्वामीकी इच्छाके अनुसार चलते थे । महोदरने उनपर गदासे आघात किया । गदाकी चोट खाकर वे घोड़े धराशायी हो गये ॥ ३७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

वरुणन कुदुरॆगळु गाळियन्तॆ सञ्चरिसुत्ता, ऒडॆयन इच्छॆगनुसार ओडुत्तित्तु. महोदरनु अवुगळ मेलॆ गदाघात माडिदनु. गदॆय एटिनिन्द अवु धराशायियादवु.॥37॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तेषां वरुणसूनूनां हत्वा योधान् हयांश्च तान् ।
मुमोचाशु महानादं विरथान् प्रेक्ष्य तान् स्थितान् ॥ ३८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तेषां वरुणसूनूनां हत्वा योधान् हयांश्च तान् ।
मुमोचाशु महानादं विरथान् प्रेक्ष्य तान् स्थितान् ॥ ३८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वरुण-पुत्रोंके योद्धाओं और घोड़ोंको मारकर उन्हें रथहीन हुआ देख महोदर तुरंत ही जोर-जोरसे गर्जना करने लगा ॥ ३८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

वरुणपुत्रर सैन्यवन्नु, कुदुरॆगळन्नु कॊन्दु रथहीनरादवरन्नु महोदरनु कूडले जोरागि गर्जिसतॊडगिदनु.॥38॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ते तु तेषां रथाः साश्वाः सह सारथिभिर्वरैः ।
महोदरेण निहताः पतिताः पृथिवीतले ॥ ३९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ते तु तेषां रथाः साश्वाः सह सारथिभिर्वरैः ।
महोदरेण निहताः पतिताः पृथिवीतले ॥ ३९ ॥


ते तु तेषां रथाः साश्वाः सह सारथिभिर्नरैः ।
महोदरेण निहताः पतिताः पृथिवीतले ॥

अनुवाद (हिन्दी)

महोदरकी गदाके आघातसे वरुण-पुत्रोंके वे रथ घोड़ों और श्रेष्ठ सारथियोंसहित चूर-चूर हो पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ ३९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महोदरन गदाघातदिन्द वरुणपुत्रर रथगळू, कुदुरॆगळू, श्रेष्ठ सारथिगळॊन्दिगॆ चूरु-चूरु आगि भूमियल्लि बिद्दुबिट्टरु.॥39॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ते तु त्यक्त्वा रथान् पुत्रा वरुणस्य महात्मनः ।
आकाशे विष्ठिताः शूराः स्वप्रभावान्न विव्यथुः ॥ ४० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ते तु त्यक्त्वा रथान् पुत्रा वरुणस्य महात्मनः ।
आकाशे विष्ठिताः शूराः स्वप्रभावान्न विव्यथुः ॥ ४० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

महात्मा वरुणके वे शूरवीर पुत्र उन रथोंको छोड़कर अपने ही प्रभावसे आकाशमें खड़े हो गये । उन्हें तनिक भी व्यथा नहीं हुई ॥ ४० ॥

अनुवाद (कन्नड)

महात्मा वरुणन आ शूरवीर पुत्ररु रथवन्नु बिट्टु तन्न प्रभावदिन्दले आकाशदल्लि निन्तुकॊण्डरु. अवरिगॆ कॊञ्चवू व्यथॆयागलिल्ल.॥40॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

धनूंषि कृत्वा सज्जानि विनिर्भिद्य महोदरम् ।
रावणं समरे क्रुद्धाः सहिताः समवारयन् ॥ ४१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

धनूंषि कृत्वा सज्जानि विनिर्भिद्य महोदरम् ।
रावणं समरे क्रुद्धाः सहिताः समवारयन् ॥ ४१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उन्होंने धनुषोंपर प्रत्यञ्चा चढ़ायी और महोदरको क्षत-विक्षत करके एक साथ कुपित हो रावणको घेर लिया ॥ ४१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवरु धनुस्सन्नु सज्जुगॊळिसि महोदरनन्नु क्षत-विक्षतगॊळिसि, ऎल्लरू कुपितरागि रावणनन्नु मुत्तिदरु.॥41॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सायकैश्चापविभ्रष्टैर्वज्रकल्पैः सुदारुणैः ।
दारयन्ति स्म सङ्क्रुद्धा मेघा इव महागिरिम् ॥ ४२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सायकैश्चापविभ्रष्टैर्वज्रकल्पैः सुदारुणैः ।
दारयन्ति स्म सङ्क्रुद्धा मेघा इव महागिरिम् ॥ ४२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

फिर वे अत्यन्त कुपित हो किसी महान् पर्वतपर जलकी धारा गिरानेवाले मेघोंके समान धनुषसे छूटे हुए वज्र-तुल्य भयंकर सायकोंद्वारा रावणको विदीर्ण करने लगे ॥ ४२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मत्तॆ अवरु अत्यन्त कुपितरागि महा पर्वतद मेलॆ मेघगळु मळॆगरॆवन्तॆ धनुस्सिनिन्द चिम्मिद वज्रदन्तह भयङ्कर बाणगळिन्द रावण नन्नु विदीर्णगॊळिसिदरु.॥42॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततः क्रुद्धो दशग्रीवः कालाग्निरिव मूर्च्छितः ।
शरवर्षं महाघोरं तेषां मर्मस्वपातयत् ॥ ४३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततः क्रुद्धो दशग्रीवः कालाग्निरिव मूर्च्छितः ।
शरवर्षं महाघोरं तेषां मर्मस्वपातयत् ॥ ४३ ॥


ततः क्रुद्धो दशग्रीवः कालाग्निरिव मूर्छितः ।
शरवर्षं महाघोरं तेषां मर्म स्वपातयत् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

यह देख दशग्रीव प्रलयकालकी अग्निके समान रोषसे प्रज्वलित हो उठा और उन वरुण-पुत्रोंके मर्मस्थानोंपर महाघोर बाणोंकी वर्षा करने लगा ॥ ४३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इदन्नु नोडिद रावणनु प्रळयकालद अग्नियन्तॆ रोषगॊण्डु, आ वरुण पुत्रर मर्मस्थानगळल्लि घोर बाणगळ मळॆगरॆदनु.॥43॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

मुसलानि विचित्राणि ततो भल्लशतानि च ।
पट्टिशांश्चैव शक्तीश्च शतघ्नीर्महतीरपि ॥ ४४ ॥
पातयामास दुर्धर्षस्तेषामुपरि विष्ठितः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

मुसलानि विचित्राणि ततो भल्लशतानि च ।
पट्टिशांश्चैव शक्तीश्च शतघ्नीर्महतीरपि ॥ ४४ ॥
पातयामास दुर्धर्षस्तेषामुपरि विष्ठितः ।

अनुवाद (हिन्दी)

पुष्पकविमानपर बैठे हुए उस दुर्धर्ष वीरने उन सबके ऊपर विचित्र मूसलों, सैकड़ों भल्लों, पट्टिशों, शक्तियों और बड़ी-बड़ी शतघ्नियोंका प्रहार किया ॥ ४४ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पुष्पक विमानदल्लि कुळितिरुव आ दुर्दर्षवीरनु अवरॆल्लरन्नु विचित्र मुसलगळिन्द, भल्लॆ, पट्टिश, शक्ति दॊड्ड-दॊड्ड शतघ्निगळिन्द प्रहरिसिदनु.॥44½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपविद्धास्तु ते वीरा विनिष्पेतुः पदातयः ॥ ४५ ॥
ततस्तेनैव सहसा सीदन्ति स्म पदातिनः ।
महापङ्कमिवासाद्य कुञ्जराः षष्टिहायनाः ॥ ४६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अपविद्धास्तु ते वीरा विनिष्पेतुः पदातयः ॥ ४५ ॥
ततस्तेनैव सहसा सीदन्ति स्म पदातिनः ।
महापङ्कमिवासाद्य कुञ्जराः षष्टिहायनाः ॥ ४६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उन अस्त्र-शस्त्रोंसे घायल हो वे पैदल वीर पुनः युद्धके लिये आगे बढ़े; परंतु पैदल होनेके कारण रावणकी उस अस्त्र-वर्षासे ही सहसा संकटमें पड़कर बड़ी भारी कीचड़में फँसे हुए साठ वर्षके हाथीके समान कष्ट पाने लगे ॥ ४५-४६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ अस्त्र-शस्त्रगळिन्द गायगॊण्ड पदातिवीररु युद्धक्कागि पुनः मुन्दुवरिदरु, आदरॆ कालाळुगळाद्दरिन्द आ अस्त्र-शस्त्रगळ वर्षादिन्द सङ्कटदल्लि बिद्दु कॆसरिनल्लि सिक्किहाकिकॊण्ड मुदि आनॆयन्तॆ कष्टपट्टरु.॥45-46॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सीदमानान् सुतान् दृष्ट्वा विह्वलान् स महाबलः ।
ननाद रावणो हर्षान्महानम्बुधरो यथा ॥ ४७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सीदमानान् सुतान् दृष्ट्वा विह्वलान् स महाबलः ।
ननाद रावणो हर्षान्महानम्बुधरो यथा ॥ ४७ ॥


सीदमानान् सुतान् सुष्ट्वा विह्वलान्स महाबलः ।
ननाद रावणो हर्षान्महानम्बुधरो यथा ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वरुणके पुत्रोंको दुःखी एवं व्याकुल देख महाबली रावण महान् मेघके समान बड़े हर्षसे गर्जना करने लगा ॥ ४७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

वरुणन पुत्ररु व्याकुलरागिरुवुदन्नु नोडि महाबलि रावणनु महामेघदन्तॆ जोरागि हर्षदिन्द गर्जिसतॊडगिदनु.॥47॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो रक्षो महानादान् मुक्त्वा हन्ति स्म वारुणान् ।
नानाप्रहरणोपेतैर्धारापातैरिवाम्बुदः ॥ ४८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो रक्षो महानादान् मुक्त्वा हन्ति स्म वारुणान् ।
नानाप्रहरणोपेतैर्धारापातैरिवाम्बुदः ॥ ४८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

जोर-जोरसे सिंहनाद करके वह निशाचर पुनःनाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा वरुण-पुत्रोंको मारने लगा, मानो बादल अपनी धारावाहिक वृष्टिसे वृक्षोंको पीड़ित कर रहा हो ॥ ४८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

गट्टियागि सिंहनाद माडि आ निशाचरनु पुनः नाना रीतिय अस्त्र-शस्त्रगळिन्द वरुण पुत्ररन्नु मोडगळु मुसलधारॆयिन्द वृक्षगळन्नु पीडिसुवन्तॆ हॊडॆयतॊडगिदनु.॥48॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततस्ते विमुखाः सर्वे पतिता धरणीतले ।
रणात् स्वपुरुषैः शीघ्रं गृहाण्येव प्रवेशिताः ॥ ४९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततस्ते विमुखाः सर्वे पतिता धरणीतले ।
रणात् स्वपुरुषैः शीघ्रं गृहाण्येव प्रवेशिताः ॥ ४९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

फिर तो वे सभी वरुण-पुत्र युद्धसे विमुख हो पृथ्वीपर गिर पड़े । तत्पश्चात् उनके सेवकोंने उन्हें रणभूमिसे हटाकर शीघ्र ही घरोंमें पहुँचा दिया ॥ ४९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मत्तॆ आ ऎल्ल वरुण पुत्ररु युद्धदिन्द विमुखरागि नॆलक्कॆ बिद्दरु. बळिक अवर सेवकरु अवरन्नु रणरङ्गदिन्द ऎत्तिकॊण्डु अरमनॆगॆ कॊण्डुहोदरु.॥49॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तानब्रवीत् ततो रक्षो वरुणाय निवेद्यताम् ।
रावणं त्वब्रवीन्मन्त्री प्रहासो नाम वारुणः ॥ ५० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तानब्रवीत् ततो रक्षो वरुणाय निवेद्यताम् ।
रावणं त्वब्रवीन्मन्त्री प्रहासो नाम वारुणः ॥ ५० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तदनन्तर उस राक्षसने वरुणके सेवकोंसे कहा—‘अब वरुणसे जाकर कहो कि वे स्वयं युद्धके लिये आवें’ । तब वरुणके मन्त्री प्रभासने रावणसे कहा— ॥ ५० ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनन्तर आ राक्षसनु वरुणन सेवकरल्लि हेळिदनु - ईग वरुणने स्वतः युद्धक्कॆ बरुवन्तॆ होगि हेळिरि. आग वरुणन मन्त्रि प्रभासनु रावणनल्लि हेळिदनु.॥50॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

गतः खलु महाराजो ब्रह्मलोकं जलेश्वरः ।
गान्धर्वं वरुणः श्रोतुं यं त्वमाह्वयसे युधि ॥ ५१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

गतः खलु महाराजो ब्रह्मलोकं जलेश्वरः ।
गान्धर्वं वरुणः श्रोतुं यं त्वमाह्वयसे युधि ॥ ५१ ॥


गतः खलु महाराजो ब्रह्मलोकं जलेश्वरः ।
गान्धर्वं वरुणः श्रोतुं यं त्वामाह्वयसे युधि ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘राक्षसराज! जिन्हें तुम युद्धके लिये बुला रहे हो, वे जलके स्वामी महाराज वरुण संगीत सुननेके लिये ब्रह्मलोकमें गये हुए हैं ॥ ५१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राक्षसराजने! युद्धक्कागि नीनु करॆयुत्तिरुव जलद स्वामि महाराजा वरुणनु सङ्गीत केळलु ब्रह्मलोकक्कॆ होगिरुवरु.॥51॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत् किं तव यथा वीर परिश्रम्य गते नृपे ।
ये तु सन्निहिता वीराः कुमारास्ते पराजिताः ॥ ५२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तत् किं तव यथा वीर परिश्रम्य गते नृपे ।
ये तु सन्निहिता वीराः कुमारास्ते पराजिताः ॥ ५२ ॥


तत्किं तव वृथा वीर परिश्रम्य गते नृपे ।
ये तु सन्निहिता वीराः कुमारास्ते पराजिताः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘वीर! राजा वरुणके चले जानेपर यहाँ युद्धके लिये व्यर्थ परिश्रम करनेसे तुम्हें क्या लाभ? उनके जो वीर पुत्र यहाँ मौजूद थे, वे तो तुमसे परास्त हो ही गये’ ॥

अनुवाद (कन्नड)

वीरने! राजा वरुणनु इल्लि इल्लदिद्दाग युद्धक्कागि व्यर्थपरिश्रमदिन्द एनु लाभ? इल्लि इद्द अवन वीर पुत्ररु निन्निन्द पराजितरागिरुवरु.॥52॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

राक्षसेन्द्रस्तु तच्छ्रुत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।
हर्षान्नादं विमुञ्चन् वै निष्क्रान्तो वरुणालयात् ॥ ५३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

राक्षसेन्द्रस्तु तच्छ्रुत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।
हर्षान्नादं विमुञ्चन् वै निष्क्रान्तो वरुणालयात् ॥ ५३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

मन्त्रीकी यह बात सुनकर राक्षसराज रावण वहाँ अपने नामकी घोषणा करके बड़े हर्षसे सिंहनाद करता हुआ वरुणालयसे बाहर निकल गया ॥ ५३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मन्त्रिय ई मातन्नु केळि राक्षसेश्वर रावणनु तन्न नामवन्नु घोषिसुत्ता, सिंहनाद माडुत्ता मरुणालयदिन्द हॊरगॆ हॊरटु होदनु.॥53॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

आगतस्तु पथा येन तेनैव विनिवृत्य सः ।
लङ्कामभिमुखो रक्षो नभस्तलगतो ययौ ॥ ५४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

आगतस्तु पथा येन तेनैव विनिवृत्य सः ।
लङ्कामभिमुखो रक्षो नभस्तलगतो ययौ ॥ ५४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वह जिस मार्गसे आया था, उसीसे लौटकर आकाशमार्गसे लङ्काकी ओर चल दिया ॥ ५४ ॥*

\* कुछ प्रतियोंमें तेईसवें सर्गके बाद पाँच प्रक्षिप्त सर्ग उपलब्ध होते हैं, जिनमें रावणकी दिग्विजय-यात्राका विस्तारपूर्वक वर्णन है । अनावश्यक विस्तारके भयसे यहाँ उनको नहीं लिया गया है ।

अनुवाद (कन्नड)

याव मार्गदिन्द बन्दिद्दनो अदे दारियिन्द मरळि आकाशमार्गदिन्द लङ्कॆय कडॆगॆ तॆरळिदनु.॥54॥*

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः ॥ २३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें तेईसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २३ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि इप्पत्तमूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥23॥