[द्वाविंशः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- यमराज और रावणका युद्ध, यमका रावणके वधके लिये उठाये हुए कालदण्डको ब्रह्माजीके कहनेसे लौटा लेना, विजयी रावणका यमलोकसे प्रस्थान
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तस्य तु महानादं श्रुत्वा वैवस्वतः प्रभुः ।
शत्रुं विजयिनं मेने स्वबलस्य च सङ्क्षयम् ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तस्य तु महानादं श्रुत्वा वैवस्वतः प्रभुः ।
शत्रुं विजयिनं मेने स्वबलस्य च सङ्क्षयम् ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
(अगस्त्यजी कहते हैं—रघुनन्दन!) रावणके उस महानादको सुनकर सूर्यपुत्र भगवान् यमने यह समझ लिया कि ‘शत्रु विजयी हुआ और मेरी सेना मारी गयी’ ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
(अगस्त्यरु हेळुत्तारॆ-रघुनन्दन !) रावणन आ महानादवन्नु केळि सूर्यपुत्र भगवान् यमनु शत्रु विजयियागिद्दानॆ हागू नन्न सैन्यवु नाशवायितॆन्दु तिळिदनु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स हि योधान् हतान् मत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः ।
अब्रवीत् त्वरितः सूतं रथो मे उपनीयताम् ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स हि योधान् हतान् मत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः ।
अब्रवीत् त्वरितः सूतं रथो मे उपनीयताम् ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘मेरे योद्धा मारे गये’—यह जानकर यमराजके नेत्र क्रोधसे लाल हो गये और वे उतावले होकर सारथिसे बोले—‘मेरा रथ ले आओ’ ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
तन्न योधरु हतरादरॆन्दु तिळिदु यमन कण्णुगळु क्रोधदिन्द कॆम्पादवु. सारथिगॆ - ‘नन्न रथवन्नु तॆगॆदुकॊण्डु बा’ ऎन्दु आज्ञापिसिदनु.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्य सूतस्तदा दिव्यमुपस्थाप्य महारथम् ।
स्थितः स च महातेजा अध्यारोहत तं रथम् ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्य सूतस्तदा दिव्यमुपस्थाप्य महारथम् ।
स्थितः स च महातेजा अध्यारोहत तं रथम् ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तब उनके सारथिने तत्काल एक दिव्य एवं विशाल रथ वहाँ उपस्थित कर दिया और वह सामने विनीतभावसे खड़ा हो गया । फिर वे महातेजस्वी यम देवता उस रथपर आरूढ़ हुए ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग सारथियु कूडले दिव्यविशालवाद रथवन्नु तन्दु निल्लिसि विनीत भावदिन्द ऎदुरिगॆ निन्तुकॊण्डनु. मत्तॆ महातेजस्वी यमदेवतॆ रथदल्लि आरूढननादनु.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रासमुद्गरहस्तश्च मृत्युस्तस्याग्रतः स्थितः ।
येन सङ्क्षिप्यते सर्वं त्रैलोक्यमिदमव्ययम् ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रासमुद्गरहस्तश्च मृत्युस्तस्याग्रतः स्थितः ।
येन सङ्क्षिप्यते सर्वं त्रैलोक्यमिदमव्ययम् ॥ ४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उनके आगे प्रास और मुद्गर हाथमें लिये साक्षात् मृत्यु-देवता खड़े थे, जो प्रवाहरूपसे सदा बने रहनेवाले इस समस्त त्रिभुवनका संहार करते हैं ॥ ४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवन मुन्दुगडॆ प्रास, मुद्गरगळन्नु धरिसिद्द मृत्युदेवतॆ निन्तिद्दनु. अवनु प्रवाहरूपदिन्द सदा इरुव ई त्रिभुवनगळन्नु नाशमाडुववनागिद्दनु.॥4॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
कालदण्डस्तु पार्श्वस्थो मूर्तिमानस्य चाभवत् ।
यमप्रहरणं दिव्यं तेजसा ज्वलदग्निवत् ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
कालदण्डस्तु पार्श्वस्थो मूर्तिमानस्य चाभवत् ।
यमप्रहरणं दिव्यं तेजसा ज्वलदग्निवत् ॥ ५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उनके पार्श्वभागमें कालदण्ड मूर्तिमान् होकर खड़ा हुआ, जो उनका मुख्य एवं दिव्य आयुध है । वह अपने तेजसे अग्निके समान प्रज्वलित हो रहा था ॥ ५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवन पक्कदल्लि यमन मुख्य, दिव्य आयुधवाद कालदण्डवु मूर्तिमन्तवागि निन्तित्तु. अदु अग्नियन्तॆ प्रज्वलिसुत्तित्तु.॥5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्य पार्श्वेषु निश्छिद्राः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः ।
पावकस्पर्शसङ्काशः स्थितो मूर्तश्च मुद्गरः ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्य पार्श्वेषु निश्छिद्राः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः ।
पावकस्पर्शसङ्काशः स्थितो मूर्तश्च मुद्गरः ॥ ६ ॥
तस्य पार्श्वेषु निच्छिद्राः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः ।
पावकस्पर्श सङ्काशः स्थितो मूर्तश्च मुद्गरः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उनके दोनों बगलमें छिद्ररहित कालपाश खड़े थे और जिसका स्पर्श अग्निके समान दुःसह है, वह मुद्गर भी मूर्तिमान् होकर उपस्थित था ॥ ६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
पक्कदल्लि छिद्ररहित कालपाशवु निन्तिद्दु, अदर स्पर्श अग्नियन्तॆ दुःसहवागित्तु. अवन मुद्गरवू मूर्तिमन्तवागि उपस्थितवागित्तु.॥6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो लोकत्रयं क्षुब्धमकम्पन्त दिवौकसः ।
कालं दृष्ट्वा तथा क्रुद्धं सर्वलोकभयावहम् ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो लोकत्रयं क्षुब्धमकम्पन्त दिवौकसः ।
कालं दृष्ट्वा तथा क्रुद्धं सर्वलोकभयावहम् ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
समस्त लोकोंको भय देनेवाले साक्षात् कालको कुपित हुआ देख तीनों लोकोंमें हलचल मच गयी । समस्त देवता काँप उठे ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
समस्त लोकगळन्नु भय गॊळिसुव साक्षात् कालनु कुपितनागिरुवुदन्नु नोडि मूरु लोकगळल्लि गलिबिलियुण्टायितु. समस्त देवतॆगळु नडुगि होदरु.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततस्त्वचोदयत् सूतस्तानश्वान् रुचिरप्रभान् ।
प्रययौ भीमसन्नादो यत्र रक्षःपतिः स्थितः ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततस्त्वचोदयत् सूतस्तानश्वान् रुचिरप्रभान् ।
प्रययौ भीमसन्नादो यत्र रक्षःपतिः स्थितः ॥ ८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर सारथिने सुन्दर कान्तिवाले घोड़ोंको हाँका और वह रथ भयानक आवाज करता हुआ उस स्थानपर जा पहुँचा, जहाँ राक्षसराज रावण खड़ा था ॥ ८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक सारथियु सुन्दर कान्तियुळ्ळ कुदुरॆगळन्नु नडॆसिदनु. आ रथवु भयानक शब्दमाडुत्ता रावणनु इद्दल्लिगॆ बन्दु निन्तितु.॥8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मुहूर्तेन यमं ते तु हया हरिहयोपमाः ।
प्रापयन् मनसस्तुल्या यत्र तत् प्रस्तुतं रणम् ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मुहूर्तेन यमं ते तु हया हरिहयोपमाः ।
प्रापयन् मनसस्तुल्या यत्र तत् प्रस्तुतं रणम् ॥ ९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इन्द्रके घोड़ोंके समान तेजस्वी और मनके समान शीघ्रगामी उन घोड़ोंने यमराजको क्षणभरमें उस स्थानपर पहुँचा दिया, जहाँ वह युद्ध चल रहा था ॥ ९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इन्द्रन कुदुरॆगळन्तिद्द, मनोवेगदन्तॆ शीघ्रगामि कुदुरॆगळु यमराजनन्नु क्षणार्धदल्लि युद्ध नडॆयुत्तिद्द रणरङ्गक्कॆ तन्दु बिट्टवु.॥9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दृष्ट्वा तथैव विकृतं रथं मृत्युसमन्वितम् ।
सचिवा राक्षसेन्द्रस्य सहसा विप्रदुद्रुवुः ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दृष्ट्वा तथैव विकृतं रथं मृत्युसमन्वितम् ।
सचिवा राक्षसेन्द्रस्य सहसा विप्रदुद्रुवुः ॥ १० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
मृत्युदेवताके साथ उस विकराल रथको आया देख राक्षसराजके सचिव सहसा वहाँसे भाग खड़े हुए ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
मृत्युदेवतॆ रथदल्लि बन्दिरुवुदन्नु नोडि राक्षसराजन सचिवरु अल्लिन्द ओडिहोदरु.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
लघुसत्त्वतया ते हि नष्टसञ्ज्ञा भयार्दिताः ।
नेह योद्धुं समर्थाः स्म इत्युक्त्वा प्रययुर्दिशः ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
लघुसत्त्वतया ते हि नष्टसञ्ज्ञा भयार्दिताः ।
नेह योद्धुं समर्थाः स्म इत्युक्त्वा प्रययुर्दिशः ॥ ११ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उनकी शक्ति थोड़ी थी । इसलिये वे भयसे पीड़ित हो अपना होश-हवाश खो बैठे और ‘हम यहाँ युद्ध करनेमें समर्थ नहीं हैं’ ऐसा कहकर विभिन्न दिशाओंमें भाग गये ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अल्प शक्तियुळ्ळ अवरु भयगॊण्डु ‘नावु युद्ध माडलु समर्थरल्ल’ ऎन्दु अन्दुकॊण्डु ऎच्चर तप्पिदवरन्तॆ दिक्कापालागि ओडिहोदरु.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तु तं तादृशं दृष्ट्वा रथं लोकभयावहम् ।
नाक्षुभ्यत दशग्रीवो न चापि भयमाविशत् ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तु तं तादृशं दृष्ट्वा रथं लोकभयावहम् ।
नाक्षुभ्यत दशग्रीवो न चापि भयमाविशत् ॥ १२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
परंतु समस्त संसारको भयभीत करनेवाले वैसे विकराल रथको देखकर भी दशग्रीवके मनमें न तो क्षोभ हुआ और न भय ही ॥ १२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आदरॆ समस्त प्रपञ्चवन्नु भयगॊळिसुव विकराळ रथवन्नु नोडियू दशग्रीवनु भयपडदॆ, क्षोभॆगॊळ्ळलिल्ल.॥12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तु रावणमासाद्य व्यसृजच्छक्तितोमरान् ।
यमो मर्माणि सङ्क्रुद्धो रावणस्य न्यकृन्तत ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तु रावणमासाद्य व्यसृजच्छक्तितोमरान् ।
यमो मर्माणि सङ्क्रुद्धो रावणस्य न्यकृन्तत ॥ १३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
अत्यन्त क्रोधसे भरे हुए यमराजने रावणके पास पहुँचकर शक्ति और तोमरोंका प्रहार किया तथा रावणके मर्मस्थानोंको छेद डाला ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अत्यन्त क्रोधगॊण्ड यमराजनु रावणन बळिगॆ होगि शक्ति, तोमरगळिन्द अवन मर्मस्थानगळल्लि प्रहरिसिदनु.॥13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
रावणस्तु ततः स्वस्थः शरवर्षं मुमोच ह ।
तस्मिन् वैवस्वतरथे तोयवर्षमिवाम्बुदः ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
रावणस्तु ततः स्वस्थः शरवर्षं मुमोच ह ।
तस्मिन् वैवस्वतरथे तोयवर्षमिवाम्बुदः ॥ १४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तब रावणने भी सँभलकर यमराजके रथपर बाणोंकी झड़ी लगा दी, मानो मेघ जलकी वर्षा कर रहा हो ॥ १४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग रावणनू सुधारिसि कॊण्डु यमराजन रथद मेलॆ मोडगळु मळॆगरॆवन्तॆ बाणगळ मळॆगरॆदनु.॥14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो महाशक्तिशतैः पात्यमानैर्महोरसि ।
नाशक्नोत् प्रतिकर्तुं स राक्षसः शल्यपीडितः ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो महाशक्तिशतैः पात्यमानैर्महोरसि ।
नाशक्नोत् प्रतिकर्तुं स राक्षसः शल्यपीडितः ॥ १५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर उसकी विशाल छातीपर सैकड़ों महाशक्तियोंकी मार पड़ने लगी । वह राक्षस शल्योंके प्रहारसे इतना पीड़ित हो चुका था कि यमराजसे बदला लेनेमें समर्थ न हो सका ॥ १५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रावणन ऎदॆय मेलॆ नूरारु महाशक्तिगळ प्रहारदिन्द आ राक्षसनु शल्यप्रहारदिन्द पीडितनागि यमराजनन्नु ऎदुरिसलू असमर्थनादनु.॥15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवं नानाप्रहरणैर्यमेनामित्रकर्षिणा ।
सप्तरात्रं कृतः सङ्ख्ये विसञ्ज्ञो विमुखो रिपुः ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवं नानाप्रहरणैर्यमेनामित्रकर्षिणा ।
सप्तरात्रं कृतः सङ्ख्ये विसञ्ज्ञो विमुखो रिपुः ॥ १६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इस प्रकार शत्रुसूदन यमने नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंका प्रहार करते हुए रणभूमिमें लगातार सात रातोंतक युद्ध किया । इससे उनका शत्रु रावण अपनी सुध-बुध खोकर युद्धसे विमुख हो गया ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ शत्रुसूदन यमनु नाना प्रकारद अस्त्र-शस्त्रगळन्नु प्रयोगिसुत्ता ऒन्दे समने एळु दिन युद्ध माडिदनु. इदरिन्द शत्रु रावणनु ऎच्चरदप्पि युद्धदिन्द विमुखनादनु.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तदाऽऽसीत् तुमुलं युद्धं यमराक्षसयोर्द्वयोः ।
जयमाकाङ्क्षतोर्वीर समरेष्वनिवर्तिनोः ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तदाऽऽसीत् तुमुलं युद्धं यमराक्षसयोर्द्वयोः ।
जयमाकाङ्क्षतोर्वीर समरेष्वनिवर्तिनोः ॥ १७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वीर रघुनन्दन! वे दोनों योद्धा समरभूमिसे पीछे हटनेवाले नहीं थे और दोनों ही अपनी विजय चाहते थे; इसलिये उन यमराज और राक्षस दोनोंमें उस समय घोर युद्ध होने लगा ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
वीररघुनन्दन! आ इब्बरु योधरु समराङ्गणदिन्द हिम्मॆट्टुत्तिरलिल्ल. इब्बरू विजय बयसुत्तिद्दरु. इदरिन्द यमराज मत्तु राक्षसरिब्बरिगू आग घोर युद्धवागतॊडगितु.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
प्रजापतिं पुरस्कृत्य समेतास्तद्रणाजिरे ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
प्रजापतिं पुरस्कृत्य समेतास्तद्रणाजिरे ॥ १८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तब देवता, गन्धर्व, सिद्ध और महर्षिगण प्रजापतिको आगे करके उस समराङ्गणमें एकत्र हुए ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग देवता, गन्धर्व, सिद्ध मत्तु महर्षिगळु प्रजापति ब्रह्मदेवरन्नु मुन्दॆ माडि समराङ्गणदल्लि बन्दु सेरिदरु.॥18॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
संवर्त इव लोकानां युध्यतोरभवत् तदा ।
राक्षसानां च मुख्यस्य प्रेतानामीश्वरस्य च ॥ १९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
संवर्त इव लोकानां युध्यतोरभवत् तदा ।
राक्षसानां च मुख्यस्य प्रेतानामीश्वरस्य च ॥ १९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उस समय राक्षसोंके राजा रावण तथा प्रेतराज यमके युद्धपरायण होनेपर समस्त लोकोंके प्रलयका समय उपस्थित हुआ-सा जान पड़ता था ॥ १९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ समयदल्लि राक्षस मुख्य रावण हागू प्रेतराज यमनु युद्ध परायणरादाग समस्त लोकगळ प्रळयवे उपस्थितवादन्तॆ अनिसितु.॥19॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
राक्षसेन्द्रोऽपि विस्फार्य चापमिन्द्राशनिप्रभम् ।
निरन्तरमिवाकाशं कुर्वन् बाणांस्ततोऽसृजत् ॥ २० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
राक्षसेन्द्रोऽपि विस्फार्य चापमिन्द्राशनिप्रभम् ।
निरन्तरमिवाकाशं कुर्वन् बाणांस्ततोऽसृजत् ॥ २० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
राक्षसराज रावण भी इन्द्रकी अशनिके सदृश अपने धनुषको खींचकर बाणोंकी वर्षा करने लगा, इससे आकाश ठसाठस भर गया—उसमें तिलभर भी खाली जगह नहीं रह गयी ॥ २० ॥
अनुवाद (कन्नड)
राक्षसराज रावणनू इन्द्रचापदन्तह तन्न धनुस्सन्नु सॆळॆदु बाणगळ मळॆगरॆयतॊडगिदनु. इदरिन्द आकाशदल्लि ऎळ्ळु हाकलु जागविल्लदष्टु दट्टवागि तुम्बिहोयितु.॥20॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मृत्युं चतुर्भिर्विशिखैः सूतं सप्तभिरार्दयत् ।
यमं शतसहस्रेण शीघ्रं मर्मस्वताडयत् ॥ २१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मृत्युं चतुर्भिर्विशिखैः सूतं सप्तभिरार्दयत् ।
यमं शतसहस्रेण शीघ्रं मर्मस्वताडयत् ॥ २१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उसने चार बाण मारकर मृत्युको और सात बाणोंसे यमके सारथिको भी पीड़ित कर दिया । फिर जल्दी-जल्दी लाख बाण मारकर यमराजके मर्मस्थानोंमें गहरी चोट पहुँचायी ॥ २१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवनु नाल्कु बाणगळन्नु यमनिगू, एळु बाणगळन्नु सारथिगू प्रयोगिसि पीडितगॊळिसिदनु. मत्तॆ बेग-बेगने लक्षबाणगळन्नु प्रयोगिसि यमन मर्मस्थानगळिगॆ आळवागि गायगॊळिसिदनु.॥21॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः क्रुद्धस्य वदनाद् यमस्य समजायत ।
ज्वालामाली सनिश्वासः सधूमः कोपपावकः ॥ २२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः क्रुद्धस्य वदनाद् यमस्य समजायत ।
ज्वालामाली सनिश्वासः सधूमः कोपपावकः ॥ २२ ॥
ततः क्रुद्धस्य वदनाद्यमस्य समजायत ।
ज्वालामाली सनिःश्वासः सधूमः कोपपावकः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तब यमराजके क्रोधकी सीमा न रही । उनके मुखसे वह रोष अग्नि बनकर प्रकट हुआ । वह आग ज्वालामालाओंसे मण्डित, श्वासवायुसे संयुक्त तथा धूमसे आच्छन्न दिखायी देती थी ॥ २२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अदरिन्द यमधर्मन कोपवु ऎल्लॆ मीरितु. अवन मुखदिन्द महाकोपवु हॊगॆयिन्द कूडिद अग्निज्वालॆगळ रूपदल्लि प्रकटवायितु.॥22॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तदाश्चर्यमथो दृष्ट्वा देवदानवसन्निधौ ।
प्रहर्षितौ सुसंरब्धौ मृत्युकालौ बभूवतुः ॥ २३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तदाश्चर्यमथो दृष्ट्वा देवदानवसन्निधौ ।
प्रहर्षितौ सुसंरब्धौ मृत्युकालौ बभूवतुः ॥ २३ ॥
तदाश्चर्यमथो दृष्ट्वा देवदानवसन्निधौ ।
प्रहर्षितौ सुसंरभ्धौ मृत्युकालौ बभूवतुः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
देवताओं तथा दानवोंके समीप यह आश्चर्यजनक घटना देखकर रोषावेशसे भरे हुए मृत्यु एवं कालको बड़ा हर्ष हुआ ॥ २३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देव दानवर ऎदुरिनल्लि इन्तह आश्चर्यकर घटनॆ नोडि रोषावेषगॊण्ड मृत्यु मत्तु कालरिगॆ परमानन्दवायितु.॥23॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो मृत्युः क्रुद्धतरो वैवस्वतमभाषत ।
मुञ्च मां समरे यावद्धन्मीमं पापराक्षसम् ॥ २४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो मृत्युः क्रुद्धतरो वैवस्वतमभाषत ।
मुञ्च मां समरे यावद्धन्मीमं पापराक्षसम् ॥ २४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तत्पश्चात् मृत्युदेवने अत्यन्त कुपित होकर वैवस्वत यमसे कहा—‘आप मुझे छोड़िये—आज्ञा दीजिये, मैं समराङ्गणमें इस पापी राक्षसको अभी मारे डालता हूँ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक मृत्युदेवतॆयु कुपितवागि वैवस्वत यमनल्लि हेळितु - नीवु नन्नन्नु प्रयोगिरिसिरि, नानु युद्धदल्लि ई पापी राक्षसनन्नु ईगले कॊन्दुहाकुवॆनु, आज्ञापिसिरि.॥24॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नैषा रक्षो भवेदद्य मर्यादा हि निसर्गतः ।
हिरण्यकशिपुः श्रीमान् नमुचिः शम्बरस्तथा ॥ २५ ॥
निसन्दिर्धूमकेतुश्च बलिर्वैरोचनोऽपि च ।
शम्भुर्दैत्यो महाराजो वृत्रो बाणस्तथैव च ॥ २६ ॥
राजर्षयः शास्त्रविदो गन्धर्वाः समहोरगाः ।
ऋषयः पन्नगा दैत्या यक्षाश्च ह्यप्सरोगणाः ॥ २७ ॥
युगान्तपरिवर्ते च पृथिवी समहार्णवा ।
क्षयं नीता महाराज सपर्वतसरिद्द्रुमा ॥ २८ ॥
एते चान्ये च बहवो बलवन्तो दुरासदाः ।
विनिपन्ना मया दृष्टाः किमुतायं निशाचरः ॥ २९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
नैषा रक्षो भवेदद्य मर्यादा हि निसर्गतः ।
हिरण्यकशिपुः श्रीमान् नमुचिः शम्बरस्तथा ॥ २५ ॥
निसन्दिर्धूमकेतुश्च बलिर्वैरोचनोऽपि च ।
शम्भुर्दैत्यो महाराजो वृत्रो बाणस्तथैव च ॥ २६ ॥
राजर्षयः शास्त्रविदो गन्धर्वाः समहोरगाः ।
ऋषयः पन्नगा दैत्या यक्षाश्च ह्यप्सरोगणाः ॥ २७ ॥
युगान्तपरिवर्ते च पृथिवी समहार्णवा ।
क्षयं नीता महाराज सपर्वतसरिद्द्रुमा ॥ २८ ॥
एते चान्ये च बहवो बलवन्तो दुरासदाः ।
विनिपन्ना मया दृष्टाः किमुतायं निशाचरः ॥ २९ ॥
नैष रक्षो भवेदद्य मर्यादा हि निसर्गतः ।
हिरण्यकशिपुः श्रीमान् नमुचिः शम्बरस्तथा ॥
निसन्दिर्धूमकेतुश्च बलिर्वैरोचनोऽपि च ।
शम्भुर्दैत्यो महाराजो वृत्रो बाणस्तथैव च ॥
राजर्षयः शास्त्रविदो गन्धर्वाः समहोरगाः ।
ऋषयः पन्नगा दैत्या यक्षाश्च ह्यप्सरोगणाः ॥
युगान्तपरिवर्ते च पृथिवी समहार्णवा ।
क्षयं नीता महाराज सपर्वतसरिद्द्रुमा ॥
एते चान्ये च बहवो बलवन्तो दुरासदाः ।
विनिपन्ना मया दृष्टाः किमुतायं निशाचरः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘महाराज! यह मेरी स्वभावसिद्ध मर्यादा है कि मुझसे भिड़कर यह राक्षस जीवित नहीं रह सकता । श्रीमान् हिरण्यकशिपु, नमुचि, शम्बर, निसन्दि, धूमकेतु, विरोचनकुमार बलि, शम्भु नामक दैत्य, महाराज वृत्र तथा बाणासुर, कितने ही शास्त्रवेत्ता राजर्षि, गन्धर्व, बड़े-बड़े नाग, ऋषि, सर्प, दैत्य, यक्ष, अप्सराओंके समुदाय, युगान्तकालमें समुद्रों, पर्वतों, सरिताओं और वृक्षोंसहित पृथ्वी—ये सब मेरे द्वारा क्षयको प्राप्त हुए हैं । ये तथा दूसरे बहुतेरे बलवान् एवं दुर्जय वीर भी मेरे द्वारा विनाशको प्राप्त हो चुके हैं, फिर यह निशाचर किस गिनतीमें है? ॥ २५—२९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
प्रभुवे ! नन्नॊडनॆ कादाडि ई राक्षसनु बदुकुळियलारनु, इदु नन्न स्वभावसिद्ध मर्यादॆयागिदॆ. हिरण्यकशिपु, नमुचि, शम्बर, निसन्दि, धूमकेतु, विरोचनकुमार बलि, शुम्भनॆम्ब दैत्य, महाराज वृत्र, बाणासुररन्तह ऎष्टू शास्त्रवेत्त राजर्षि, गन्धर्व, दॊड्ड-दॊड्ड नागगळु, ऋषि. सर्प, दैत्य, यक्ष, अप्सरॆयर समुदाय युगान्त्यदल्लि समुद्र, पर्वत, नदिगळु मत्तु वृक्षगळॊन्दिगॆ पृथिवि इवॆल्ल नन्निन्द क्षयवागिवॆ. इवुगळल्लदॆ बेरॆ अनेक बलिष्ठ, दुर्जय वीररू कूड नन्निन्द विनाशरागि होगिद्दारॆ. हागिरुवाग ई निशाचर याव लॆक्क.॥25-29॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मुञ्च मां साधु धर्मज्ञ यावदेनं निहन्म्यहम् ।
नहि कश्चिन्मया दृष्टो बलवानपि जीवति ॥ ३० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मुञ्च मां साधु धर्मज्ञ यावदेनं निहन्म्यहम् ।
नहि कश्चिन्मया दृष्टो बलवानपि जीवति ॥ ३० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘धर्मज्ञ! आप मुझे छोड़ दीजिये । मैं इसे अवश्य मार डालूँगा । जिसे मैं देख लूँ, वह कोई बलवान् होनेपर भी जीवित नहीं रह सकता ॥ ३० ॥
अनुवाद (कन्नड)
धर्मज्ञने! नीनु नन्नन्नु प्रयोगिसिरि, नानु इवनन्नु खण्डितवागि कॊन्दु हाकुवॆनु. अवनु बलवन्तनागिद्दरू हेगॆ बदुकि उळियुवनु? ऎन्दु नोडुत्तेनॆ.॥30॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
बलं मम न खल्वेतन्मर्यादैषा निसर्गतः ।
स दृष्टो न मया काल मुहूर्तमपि जीवति ॥ ३१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
बलं मम न खल्वेतन्मर्यादैषा निसर्गतः ।
स दृष्टो न मया काल मुहूर्तमपि जीवति ॥ ३१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘काल! मेरी दृष्टि पड़नेपर वह रावण दो घड़ी भी जीवन धारण नहीं कर सकेगा । मेरे इस कथनका तात्पर्य केवल अपने बलको प्रकाशित करना मात्र नहीं है; अपितु यह स्वभावसिद्ध मर्यादा है’ ॥ ३१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
कालने! नन्न दृष्टि बिद्दाग आ रावणनु ऎरडु गळिगॆयू बदुकिरलारनु. ई नन्न मातु केवल नन्न बलवन्नु प्रकाशिसुवष्टे अल्ल, इदु स्वभावसिद्ध मर्यादॆयागिदॆ.॥31॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्यैवं वचनं श्रुत्वा धर्मराजः प्रतापवान् ।
अब्रवीत् तत्र तं मृत्युं त्वं तिष्ठैनं निहन्म्यहम् ॥ ३२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्यैवं वचनं श्रुत्वा धर्मराजः प्रतापवान् ।
अब्रवीत् तत्र तं मृत्युं त्वं तिष्ठैनं निहन्म्यहम् ॥ ३२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘मृत्युकी यह बात सुनकर प्रतापी धर्मराजने उससे कहा—‘तुम ठहरो, मैं ही इसे मारे डालता हूँ’ ॥ ३२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मृत्युविन ई मातन्नु केळि प्रतापि धर्मराजनु हेळिदनु - नीनु इरु, नाने इवनन्नु कॊन्दु हाकुवॆनु.॥32॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः संरक्तनयनः क्रुद्धो वैवस्वतः प्रभुः ।
कालदण्डममोघं तु तोलयामास पाणिना ॥ ३३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः संरक्तनयनः क्रुद्धो वैवस्वतः प्रभुः ।
कालदण्डममोघं तु तोलयामास पाणिना ॥ ३३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर क्रोधसे लाल आँखें करके सामर्थ्यशाली वैवस्वत यमने अपने अमोघ कालदण्डको हाथसे उठाया ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनन्तर क्रोधदिन्द कण्णु कॆम्पगागिसि, क्रुद्धनागिद्द वैवस्वत यमनु तन्न अमोघ कालदण्डवन्नु ऎत्तिकॊण्डनु.॥33॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यस्य पार्श्वेषु निहिताः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः ।
पावकाशनिसङ्काशो मुद्गरो मूर्तिमान् स्थितः ॥ ३४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यस्य पार्श्वेषु निहिताः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः ।
पावकाशनिसङ्काशो मुद्गरो मूर्तिमान् स्थितः ॥ ३४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उस कालदण्डके पार्श्वभागोंमें कालपाश प्रतिष्ठित थे और वज्र एवं अग्नितुल्य तेजस्वी मुद्गर भी मूर्तिमान् होकर स्थित था ॥ ३४ ॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दर्शनादेव यः प्राणान् प्राणिनामपि कर्षति ।
किं पुनः स्पृशमानस्य पात्यमानस्य वा पुनः ॥ ३५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दर्शनादेव यः प्राणान् प्राणिनामपि कर्षति ।
किं पुनः स्पृशमानस्य पात्यमानस्य वा पुनः ॥ ३५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वह कालदण्ड दृष्टिमें आनेमात्रसे प्राणियोंके प्राणोंका अपहरण कर लेता था । फिर जिससे उसका स्पर्श हो जाय अथवा जिसके ऊपर उसकी मार पड़े, उस पुरुषके प्राणोंका संहार करना उसके लिये कौन बड़ी बात है? ॥ ३५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ कालदण्डद दर्शन मात्रदिन्द प्राणिगळ प्राणगळु हारिहोगुत्तिद्दवु. हागिरुवाग अदर स्पर्श अथवा एटु बिद्दरॆ प्राणिगळु सायुवुदरल्लि एनु हेळुवुदिदॆ.॥34-35॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स ज्वालापरिवारस्तु निर्दहन्निव राक्षसम् ।
तेन स्पृष्टो बलवता महाप्रहरणोऽस्फुरत् ॥ ३६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स ज्वालापरिवारस्तु निर्दहन्निव राक्षसम् ।
तेन स्पृष्टो बलवता महाप्रहरणोऽस्फुरत् ॥ ३६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
ज्वालाओंसे घिरा हुआ वह कालदण्ड उस राक्षसको दग्ध-सा कर देनेके लिये उद्यत था । बलवान् यमराजके हाथमें लिया हुआ वह महान् आयुध अपने तेजसे प्रकाशित हो उठा ॥ ३६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ज्वालावृतवाद आ कालदण्डवु राक्षसनन्नु सुट्टु हाकलु सिद्धवागित्तु. बलिष्ठ यमराजनु कैगॆत्तिकॊण्ड आ महा आयुधवु तन्न तेजदिन्द प्रकाशिसुत्तित्तु.॥36॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो विदुद्रुवुः सर्वे तस्मात् त्रस्ता रणाजिरे ।
सुराश्च क्षुभिताः सर्वे दृष्ट्वा दण्डोद्यतं यमम् ॥ ३७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो विदुद्रुवुः सर्वे तस्मात् त्रस्ता रणाजिरे ।
सुराश्च क्षुभिताः सर्वे दृष्ट्वा दण्डोद्यतं यमम् ॥ ३७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उसके उठते ही समराङ्गणमें खड़े हुए समस्त सैनिक भयभीत होकर भाग चले । कालदण्ड उठाये यमराजको देखकर समस्त देवता भी क्षुब्ध हो उठे ॥ ३७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
यमनु अदन्नु ऎत्तिकॊण्डागले रणरङ्गदल्लि निन्तिद्द सैनिकरॆल्ल भयगॊण्डु ओडिहोदरु, कालदण्डवन्नु धरिसिद यमनन्नु नोडि देवतॆगळॆल्ल कळवळगॊण्डरु.॥37॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्मिन् प्रहर्तुकामे तु यमे दण्डेन रावणम् ।
यमं पितामहः साक्षाद् दर्शयित्वेदमब्रवीत् ॥ ३८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्मिन् प्रहर्तुकामे तु यमे दण्डेन रावणम् ।
यमं पितामहः साक्षाद् दर्शयित्वेदमब्रवीत् ॥ ३८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
यमराज उस दण्डसे रावणपर प्रहार करना ही चाहते थे कि साक्षात् पितामह ब्रह्मा वहाँ आ पहुँचे । उन्होंने दर्शन देकर इस प्रकार कहा— ॥ ३८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
यमराजनु आ दण्डदिन्द रावणनन्नु हॊडॆयुवष्टरल्लि साक्षात् ब्रह्मदेवरु अल्लिगॆ बन्दु तलुपिदरु हागू हीगॆ हेळिदरु.॥38॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
वैवस्वत महाबाहो न खल्वमितविक्रम ।
न हन्तव्यस्त्वयैतेन दण्डेनैष निशाचरः ॥ ३९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
वैवस्वत महाबाहो न खल्वमितविक्रम ।
न हन्तव्यस्त्वयैतेन दण्डेनैष निशाचरः ॥ ३९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘अमित पराक्रमी महाबाहु वैवस्वत! तुम इस कालदण्डके द्वारा निशाचर रावणका वध न करो ॥ ३९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अमित पराक्रमि वैवस्वतने! नीनु ई कालदण्डदिन्द निशाचर रावणनन्नु वधिसबेड.॥39॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
वरः खलु मयैतस्मै दत्तस्त्रिदशपुङ्गव ।
स त्वया नानृतः कार्यो यन्मया व्याहृतं वचः ॥ ४० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
वरः खलु मयैतस्मै दत्तस्त्रिदशपुङ्गव ।
स त्वया नानृतः कार्यो यन्मया व्याहृतं वचः ॥ ४० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘देवप्रवर! मैंने इसे देवताओंद्वारा न मारे जा सकनेका वर दिया है । मेरे मुँहसे जो बात निकल चुकी है, उसे तुम्हें असत्य नहीं करना चाहिये ॥ ४० ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवश्रेष्ठने! नानु इवनिगॆ देवतॆगळिन्द सायदन्तह वरकॊट्टिरुवॆनु. नानु हेळिदुदन्नु नीनु सुळ्ळागिसबेड.॥40॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यो हि मामनृतं कुर्याद् देवो वा मानुषोऽपि वा ।
त्रैलोक्यमनृतं तेन कृतं स्यान्नात्र संशयः ॥ ४१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यो हि मामनृतं कुर्याद् देवो वा मानुषोऽपि वा ।
त्रैलोक्यमनृतं तेन कृतं स्यान्नात्र संशयः ॥ ४१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘जो देवता अथवा मनुष्य मुझे असत्यवादी बना देगा, उसे समस्त त्रिलोकीको मिथ्याभाषी बनानेका दोष लगेगा, इसमें संशय नहीं है ॥ ४१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवतॆ अथवा मनुष्यनु नन्न मातन्नु सुळ्ळागिसिदवनु मूरु लोकगळन्नु सुळ्ळुगाररन्नागिसिद पापक्कॆ गुरियागुवॆ. इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥41॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
क्रुद्धेन विप्रमुक्तोऽयं निर्विशेषं प्रियाप्रिये ।
प्रजाः संहरते रौद्रो लोकत्रयभयावहः ॥ ४२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
क्रुद्धेन विप्रमुक्तोऽयं निर्विशेषं प्रियाप्रिये ।
प्रजाः संहरते रौद्रो लोकत्रयभयावहः ॥ ४२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘यह कालदण्ड तीनों लोकोंके लिये भयंकर तथा रौद्र है । तुम्हारे द्वारा क्रोधपूर्वक छोड़ा जानेपर यह प्रिय और अप्रिय जनोंमें भेदभाव न रखता हुआ सामने पड़ी हुई समस्त प्रजाका संहार कर डालेगा ॥ ४२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ई कालदण्डवु मूरु लोकगळिगॆ भयङ्कर मत्तु रौद्रवागिदॆ. नीनु क्रोधदिन्द प्रयोगिसिदाग इदु प्रिय-अप्रिय ऎम्ब भेदभावविरिसदॆ ऎदुरिगॆ बन्द समस्त प्रजॆय संहार माडिबिडुवुदु.॥42॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अमोघो ह्येष सर्वेषां प्राणिनाममितप्रभः ।
कालदण्डो मया सृष्टः पूर्वं मृत्युपुरस्कृतः ॥ ४३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अमोघो ह्येष सर्वेषां प्राणिनाममितप्रभः ।
कालदण्डो मया सृष्टः पूर्वं मृत्युपुरस्कृतः ॥ ४३ ॥
अमोघो ह्येष सर्वेषां प्राणिनाममितप्रभः ।
कालदण्डो मया सृष्टः पूर्व मृत्युपुरस्कृतः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘इस अमित तेजस्वी कालदण्डको भी पूर्वकालमें मैंने ही बनाया था । यह किसी भी प्राणीपर व्यर्थ नहीं होता है । इसके प्रहारसे सबकी मृत्यु हो जाती है ॥ ४३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ई अमित तेजस्वी कालदण्डवन्नु हिन्दॆ नाने सृष्टिसिद्दॆ. इदु यावुदे प्राणिय मेलॆ व्यर्थवागुवुदिल्ल. इदर प्रहारदिन्द ऎल्लर मृत्युवागुवुदु.॥43॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तन्न खल्वेष ते सौम्य पात्यो रावणमूर्धनि ।
नह्यस्मिन् पतिते कश्चिन्मुहूर्तमपि जीवति ॥ ४४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तन्न खल्वेष ते सौम्य पात्यो रावणमूर्धनि ।
नह्यस्मिन् पतिते कश्चिन्मुहूर्तमपि जीवति ॥ ४४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘अतः सौम्य! तुम इसे रावणके मस्तकपर न गिराओ । इसकी मार पड़नेपर कोई एक मुहूर्त भी जीवित नहीं रह सकता ॥ ४४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आद्दरिन्द सौम्यने! नीनु इदन्नु रावणन मेलॆ प्रयोगिस बेड. इदर एटिनिन्द यारू ऒन्दु मुहूर्तवु बदुकिरलाररु.॥44॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यदि ह्यस्मिन् निपतिते न म्रियेतैष राक्षसः ।
म्रियते वा दशग्रीवस्तदाप्युभयतोऽनृतम् ॥ ४५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यदि ह्यस्मिन् निपतिते न म्रियेतैष राक्षसः ।
म्रियते वा दशग्रीवस्तदाप्युभयतोऽनृतम् ॥ ४५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘कालदण्ड पड़नेपर यदि यह राक्षस रावण न मरा तो अथवा मर गया तो—दोनों ही दशाओंमें मेरी बात असत्य होगी ॥ ४५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
काल दण्डदिन्द ई राक्षस रावणनु सत्तरॆ अथवा सायदिद्दरॆ ऎरडू स्थितियल्लि नन्न मातु सुळ्ळादीतु.॥45॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तन्निवर्तय लङ्केशाद् दण्डमेतं समुद्यतम् ।
सत्यं च मां कुरुष्वाद्य लोकांस्त्वं यद्यवेक्षसे ॥ ४६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तन्निवर्तय लङ्केशाद् दण्डमेतं समुद्यतम् ।
सत्यं च मां कुरुष्वाद्य लोकांस्त्वं यद्यवेक्षसे ॥ ४६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘इसलिये हाथमें उठाये हुए इस कालदण्डको तुम लङ्कापति रावणकी ओरसे हटा लो । यदि समस्त लोकोंपर तुम्हारी दृष्टि है तो आज रावणकी रक्षा करके मुझे सत्यवादी बनाओ’ ॥ ४६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अदक्कागि कैय्यल्लॆत्तिकॊण्ड ई कालदण्डवन्नु इळिसु. समस्त लोकगळ मेलॆ निनगॆ दृष्टि इद्दरॆ इन्दु रावणनन्नु रक्षिसि नन्नन्नु सत्यवादियन्नागिसु.॥46॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा प्रत्युवाच यमस्तदा ।
एष व्यावर्तितो दण्डः प्रभविष्णुर्हि नो भवान् ॥ ४७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा प्रत्युवाच यमस्तदा ।
एष व्यावर्तितो दण्डः प्रभविष्णुर्हि नो भवान् ॥ ४७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
ब्रह्माजीके ऐसा कहनेपर धर्मात्मा यमराजने उत्तर दिया—‘यदि ऐसी बात है तो लीजिये मैंने इस दण्डको हटा लिया । आप हम सब लोगोंके प्रभु हैं (अतः आपकी आज्ञाका पालन करना हमारा कर्तव्य है) ॥ ४७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ब्रह्मदेवरु हीगॆ हेळिदाग धर्मात्म यमराजनु उत्तरिसिदनु-मातु हीगिद्दरॆ नानु ई दण्डवन्नु कॆळगिळिसुवॆ. नीवु नमगॆल्लर स्वामियागिरुविरि. निम्म आज्ञॆयन्नु नावॆल्ल पालिसलेबेकु.॥47॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं रणगतेन हि ।
न मया यद्ययं शक्यो हन्तुं वरपुरस्कृतः ॥ ४८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं रणगतेन हि ।
न मया यद्ययं शक्यो हन्तुं वरपुरस्कृतः ॥ ४८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘परंतु वरदानसे युक्त होनेके कारण यदि मेरे द्वारा इस निशाचरका वध नहीं हो सकता तो इस समय इसके साथ युद्ध करके ही मैं क्या करूँगा? ॥ ४८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आदरॆ वरदानदिन्दागि नन्निन्द ई निशाचरन वधॆयागदिद्दरॆ ईग इवनॊन्दिगॆ युद्धमाडि नानु एनु माडलि.॥48॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एष तस्मात् प्रणश्यामि दर्शनादस्य रक्षसः ।
इत्युक्त्वा सरथः साश्वस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ४९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एष तस्मात् प्रणश्यामि दर्शनादस्य रक्षसः ।
इत्युक्त्वा सरथः साश्वस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ४९ ॥
एष तस्मात् प्रणश्यामि दर्शनादस्य रक्षसः ।
इत्युत्त्वासरथः साश्वस्तत्रैवान्तरधीयत ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘इसलिये अब मैं इसकी दृष्टिसे ओझल होता हूँ, यों कहकर यमराज रथ और घोड़ोंसहित वहीं अन्तर्धान हो गये ॥ ४९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अदरिन्द नानु इवन कण्णिन्द मरॆयागुवॆनु. हीगॆ हेळि यमराजनु रथ - कुदुरॆगळ सहित अल्ले अन्तर्धाननादनु.॥49॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दशग्रीवस्तु तं जित्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।
आरुह्य पुष्पकं भूयो निष्क्रान्तो यमसादनात् ॥ ५० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दशग्रीवस्तु तं जित्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।
आरुह्य पुष्पकं भूयो निष्क्रान्तो यमसादनात् ॥ ५० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इस प्रकार यमराजको जीतकर अपने नामकी घोषणा करके दशग्रीव रावण पुष्पकविमानपर आरूढ़ हो यमलोकसे चला गया ॥ ५० ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ यमराजनन्नु गॆद्दु तन्न हॆसरन्नु घोषिसुत्ता रावणनु पुष्पकविमान हत्ति यमलोकदिन्द हॊरटु होदनु.॥50॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तु वैवस्वतो देवैः सह ब्रह्मपुरोगमैः ।
जगाम त्रिदिवं हृष्टो नारदश्च महामुनिः ॥ ५१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तु वैवस्वतो देवैः सह ब्रह्मपुरोगमैः ।
जगाम त्रिदिवं हृष्टो नारदश्च महामुनिः ॥ ५१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर सूर्यपुत्र यमराज तथा महामुनि नारदजी ब्रह्मा आदि देवताओंके साथ प्रसन्नतापूर्वक स्वर्गमें गये ॥ ५१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक सूर्यपुत्र यमराज हागू महामुनि नारदरु, ब्रह्मादि देवतॆगळु सन्तोषदिन्द स्वर्गलोकक्कॆ तॆरळिदरु.॥51॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्वाविंशः सर्गः ॥ २२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें बाईसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २२ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि इप्पत्तॆरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥22॥