०२१ यम-भट-पराजयः

[एकविंशः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. रावणका यमलोकपर आक्रमण और उसके द्वारा यमराजके सैनिकोंका संहार
विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं सञ्चिन्त्य विप्रेन्द्रो जगाम लघुविक्रमः ।
आख्यातुं तद् यथावृत्तं यमस्य सदनं प्रति ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं सञ्चिन्त्य विप्रेन्द्रो जगाम लघुविक्रमः ।
आख्यातुं तद् यथावृत्तं यमस्य सदनं प्रति ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

(अगस्त्यजी कहते हैं—रघुनन्दन!) ऐसा विचारकर शीघ्र चलनेवाले विप्रवर नारदजी रावणके आक्रमणका समाचार बतानेके लिये यमलोकमें गये ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

(अगस्त्यरु हेळुत्तारॆ - रघुनन्दन !) हीगॆ विचार माडि शीघ्रगामि विप्रेन्द्र नारदरु रावणन आक्रमणद सुद्दि तिळियलु यमलोकक्कॆ होदरु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपश्यत् स यमं तत्र देवमग्निपुरस्कृतम् ।
विधानमनुतिष्ठन्तं प्राणिनो यस्य यादृशम् ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अपश्यत् स यमं तत्र देवमग्निपुरस्कृतम् ।
विधानमनुतिष्ठन्तं प्राणिनो यस्य यादृशम् ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वहाँ जाकर उन्होंने देखा, यमदेवता अग्निको साक्षीके रूपमें सामने रखकर बैठे हैं और जिस प्राणीका जैसा कर्म है, उसीके अनुसार फल देनेकी व्यवस्था कर रहे हैं ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लिगॆ होगि यमनु अग्नियन्नु साक्षि यागिट्टु कुळितिरुवुदन्नु नोडिदरु. याव प्राणिय कर्म हेगिदॆयो अदक्कनुसार फल कॊडुव व्यवस्थॆ माडुत्तिद्दनु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स तु दृष्ट्वा यमः प्राप्तं महर्षिं तत्र नारदम् ।
अब्रवीत् सुखमासीनमर्घ्यमावेद्य धर्मतः ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स तु दृष्ट्वा यमः प्राप्तं महर्षिं तत्र नारदम् ।
अब्रवीत् सुखमासीनमर्घ्यमावेद्य धर्मतः ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

महर्षि नारदको वहाँ आया देख यमराजने आतिथ्य-धर्मके अनुसार उनके लिये अर्घ्य आदि निवेदन करके कहा— ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महर्षि नारदरु बन्दुदन्नु नोडि यमनु अतिथि धर्मक्कमुसार अर्घ्यादिगळन्नु नीडि, केळिदनु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

कच्चित् क्षेमं नु देवर्षे कच्चिद् धर्मो न नश्यति ।
किमागमनकृत्यं ते देवगन्धर्वसेवित ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

कच्चित् क्षेमं नु देवर्षे कच्चिद् धर्मो न नश्यति ।
किमागमनकृत्यं ते देवगन्धर्वसेवित ॥ ४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘देवताओं और गन्धर्वोंसे सेवित देवर्षे! कुशल तो है न? धर्मका नाश तो नहीं हो रहा है? आज यहाँ आपके शुभागमनका क्या उद्देश्य है?’ ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

देव, गन्धर्वसेवित देवऋषिये! क्षेम ताने? धर्मद नाशवागुत्तिल्लवल्ल? इन्दु निम्म शुभागमनद उद्देशवेनु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अब्रवीत् तु तदा वाक्यं नारदो भगवानृषिः ।
श्रूयतामभिधास्यामि विधानं च विधीयताम् ॥ ५ ॥
एष नाम्ना दशग्रीवः पितृराज निशाचरः ।
उपयाति वशं नेतुं विक्रमैस्त्वां सुदुर्जयम् ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अब्रवीत् तु तदा वाक्यं नारदो भगवानृषिः ।
श्रूयतामभिधास्यामि विधानं च विधीयताम् ॥ ५ ॥
एष नाम्ना दशग्रीवः पितृराज निशाचरः ।
उपयाति वशं नेतुं विक्रमैस्त्वां सुदुर्जयम् ॥ ६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तब भगवान् नारद मुनि बोले—‘पितृराज! सुनिये—मैं एक आवश्यक बात बता रहा हूँ, आप सुनकर उसके प्रतीकारका भी कोई उपाय कर लें । यद्यपि आपको जीतना अत्यन्त कठिन है, तथापि यह दशग्रीव नामक निशाचर अपने पराक्रमोंद्वारा आपको वशमें करनेके लिये यहाँ आ रहा है ॥ ५-६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग पूज्य नारदरु हेळिदरु - पितृराजने! केळु, नानु ऒन्दु आवश्यक मातन्नु हेळुवॆनु, नीनु केळि अदर प्रतिकारक्कॆ उपाय माडु. निन्नन्नु गॆल्लुवुदु अत्यन्त कठिणवागिद्दरू, ई दशग्रीवनॆम्ब निशाचरनु तन्न पराक्रमदिन्द निन्नन्नु गॆद्दुकॊळ्ळलु बरुत्तिद्दानॆ.॥5-6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतेन कारणेनाहं त्वरितो ह्यागतः प्रभो ।
दण्डप्रहरणस्याद्य तव किं नु भविष्यति ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एतेन कारणेनाहं त्वरितो ह्यागतः प्रभो ।
दण्डप्रहरणस्याद्य तव किं नु भविष्यति ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘प्रभो! इसी कारणसे मैं तुरंत यहाँ आया हूँ कि आपको इस सङ्कटकी सूचना दे दूँ, परंतु आप तो कालदण्डरूपी आयुधको धारण करनेवाले हैं, आपकी उस राक्षसके आक्रमणसे क्या हानि होगी?’ ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

प्रभो! अदरिन्द निनगॆ सूचिसलु नानु कूडले इल्लिगॆ बन्दिरुवॆनु. आदरॆ नीनादरो कालदण्डवन्नु धरिसुववनु. आ राक्षसन आक्रमणदिन्द निनगेनु हानियादीतु.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतस्मिन्नन्तरे दूरादंशुमन्तमिवोदितम् ।
ददृशुर्दीप्तमायान्तं विमानं तस्य रक्षसः ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एतस्मिन्नन्तरे दूरादंशुमन्तमिवोदितम् ।
ददृशुर्दीप्तमायान्तं विमानं तस्य रक्षसः ॥ ८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इस प्रकारकी बातें हो ही रही थीं कि उस राक्षसका उदित हुए सूर्यके समान तेजस्वी विमान दूरसे आता दिखायी दिया ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ मातुगळु नडॆयुवागले आ राक्षसनु सूर्यन उदयदन्तॆ तेजस्वी विमान दूरदल्लि बरुवुदु काणिसितु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तं देशं प्रभया तस्य पुष्पकस्य महाबलः ।
कृत्वा वितिमिरं सर्वं समीपमभ्यवर्तत ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तं देशं प्रभया तस्य पुष्पकस्य महाबलः ।
कृत्वा वितिमिरं सर्वं समीपमभ्यवर्तत ॥ ९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

महाबली रावण पुष्पककी प्रभासे उस समस्त प्रदेशको अन्धकारशून्य करके अत्यन्त निकट आ गया ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाबलि रावणनु पुष्पकद प्रभॆयिन्द आ समस्त प्रदेशवन्नु अन्धकार शून्यवागिसि अत्यन्त निकट बन्दनु.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सोऽपश्यत् स महाबाहुर्दशग्रीवस्ततस्ततः ।
प्राणिनः सुकृतं चैव भुञ्जानांश्चैव दुष्कृतम् ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सोऽपश्यत् स महाबाहुर्दशग्रीवस्ततस्ततः ।
प्राणिनः सुकृतं चैव भुञ्जानांश्चैव दुष्कृतम् ॥ १० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

महाबाहु दशग्रीवने यमलोकमें आकर देखा कि यहाँ बहुत-से प्राणी अपने-अपने पुण्य तथा पापका फल भोग रहे हैं ॥ १० ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाबाहु दशग्रीवनु यमलोकक्कॆ बन्दु, अल्लि अनेक प्राणिगळु तम्म-तम्म पाप-पुण्यगळ फलवन्नु अनुभविसुत्तिरुवुदन्नु नोडिदनु.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपश्यत् सैनिकांश्चास्य यमस्यानुचरैः सह ।
यमस्य पुरुषैरुग्रैर्घोररूपैर्भयानकैः ॥ ११ ॥
ददर्श वध्यमानांश्च क्लिश्यमानांश्च देहिनः ।
क्रोशतश्च महानादं तीव्रनिष्टनतत्परान् ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अपश्यत् सैनिकांश्चास्य यमस्यानुचरैः सह ।
यमस्य पुरुषैरुग्रैर्घोररूपैर्भयानकैः ॥ ११ ॥
ददर्श वध्यमानांश्च क्लिश्यमानांश्च देहिनः ।
क्रोशतश्च महानादं तीव्रनिष्टनतत्परान् ॥ १२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उसने यमराजके सेवकोंके साथ उनके सैनिकोंको भी देखा । उसकी दृष्टिमें यमयातनाका दृश्य भी आया । घोर रूपधारी उग्र प्रकृतिवाले भयानक यमदूत कितने ही प्राणियोंको मारते और क्लेश पहुँचाते थे, जिससे वे बड़े जोर-जोरसे चीखते और चिल्लाते थे ॥ ११-१२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

यमराजन सेवकरॊन्दिगॆ अवन सैनिकरन्नु नोडिदनु. यमयातनॆय दृश्य अवन कण्णिगॆ बित्तु. घोर रूपधारी उग्र प्रकृतिय भयानक यमदूतरु ऎष्टो प्राणिगळन्नु बडियुत्ता कष्ट कॊडुत्तिद्दरु. अदरिन्द आ प्राणिगळु जोरागि किरिचिकॊळ्ळुत्तिद्दवु.॥11-12½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

कृमिभिर्भक्ष्यमाणांश्च सारमेयैश्च दारुणैः ।
श्रोत्रायासकरा वाचो वदतश्च भयावहाः ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

कृमिभिर्भक्ष्यमाणांश्च सारमेयैश्च दारुणैः ।
श्रोत्रायासकरा वाचो वदतश्च भयावहाः ॥ १३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

किन्हींको कीड़े खा रहे थे और कितनोंको भयङ्कर कुत्ते नोच रहे थे । वे सब-के-सब दुःखी हो-होकर कानोंको पीड़ा देनेवाला भयानक चीत्कार करते थे ॥ १३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

कॆलवरु हुळ तिन्नुत्तिद्दरॆ, कॆलवरन्नु भयङ्कर नायिगळु कच्चुत्तिद्दवु. अवरॆल्लरू दुःखितरागि कर्णकर्कशवागि चीरुत्तिद्दरु.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सन्तार्यमाणान् वैतरणीं बहुशः शोणितोदकाम् ।
वालुकासु च तप्तासु तप्यमानान् मुहुर्मुहुः ॥ १४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सन्तार्यमाणान् वैतरणीं बहुशः शोणितोदकाम् ।
वालुकासु च तप्तासु तप्यमानान् मुहुर्मुहुः ॥ १४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

किन्हींको बारम्बार रक्तसे भरी हुई वैतरणी नदी पार करनेके लिये विवश किया जाता था और कितनोंको तपायी हुई बालुकाओंपर बार-बार चलाकर संतप्त किया जाता था ॥ १४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

कॆलवरु रक्तदिन्द तुम्बिद वैतरणी नदियन्नु दाटलु पदे-पदे विवशरागुत्तिद्दरु. ऎष्टो प्राणिगळन्नु काद मरळिन मेलॆ नडॆसि आगाग सन्तप्त माडलागुत्तित्तु.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

असिपत्रवने चैव भिद्यमानानधार्मिकान् ।
रौरवे क्षारनद्यां च क्षुरधारासु चैव हि ॥ १५ ॥
पानीयं याचमानांश्च तृषितान् क्षुधितानपि ।
शवभूतान् कृशान् दीनान् विवर्णान् मुक्तमूर्धजान् ॥ १६ ॥
मलपङ्कधरान् दीनान् रुक्षांश्च परिधावतः ।
ददर्श रावणो मार्गे शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

असिपत्रवने चैव भिद्यमानानधार्मिकान् ।
रौरवे क्षारनद्यां च क्षुरधारासु चैव हि ॥ १५ ॥
पानीयं याचमानांश्च तृषितान् क्षुधितानपि ।
शवभूतान् कृशान् दीनान् विवर्णान् मुक्तमूर्धजान् ॥ १६ ॥
मलपङ्कधरान् दीनान् रुक्षांश्च परिधावतः ।
ददर्श रावणो मार्गे शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १७ ॥


आसिपत्रवने चैव भिद्यमानानधार्मिकान् ।
रौरवे क्षारनद्यां च क्षुरधारासु चैव हि ॥ पानीयं याचमानांश्च तृषितान् क्षुधितानपि ।
शवभूतान्कृशान् दीनान्विवर्णान्मुक्तमूर्धजान् ॥ मलपङ्कधरान् दीनान्रूक्षांश्च परिधावतः ।
ददर्श रावणो मार्गे शतशोऽथ सहस्रशः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

कुछ पापी असिपत्र-वनमें, जिसके पत्ते तलवारकी धारके समान तीखे थे, विदीर्ण किये जा रहे थे । किन्हींको रौरव नरकमें डाला जाता था । कितनोंको खारे जलसे भरी हुई नदियोंमें डुबाया जाता था और बहुतोंको छुरोंकी धारोंपर दौड़ाया जाता था । कई प्राणी भूख और प्याससे तड़प रहे थे और थोड़े-से जलकी याचना कर रहे थे । कोई शवके समान कङ्काल, दीन, दुर्बल, उदास और खुले बालोंसे युक्त दिखायी देते थे । कितने ही प्राणी अपने अङ्गोंमें मैल और कीचड़ लगाये दयनीय तथा रूखे शरीरसे चारों ओर भाग रहे थे । इस तरहके सैकड़ों और हजारों जीवोंको रावणने मार्गमें यातना भोगते देखा ॥ १५—१७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

कॆलवु पापिगळन्नु खड्गदन्तॆ हरितवाद ऎलॆगळुळ्ळ असिपत्र वनदल्ल विदीर्णगॊळिसलागुत्तित्तु. कॆलवरन्नु रौरव नरकदल्लि हाकलागुत्तित्तु. ऎष्टो प्राणिगळन्नु उप्पु नीरु तुम्बिद नदियल्लि मुळुगिसिबिडुत्तिद्दरु. अनेकरन्नु कत्तिय अलगिन मेलॆ नडॆसुत्तिद्दरु. कॆलवु प्राणिगळु हसिवु, तृषॆयिन्द ऒद्दाडुत्ता नीरन्नु याचिसुत्तिद्दरु. कॆलवरु हॆण अस्तिपञ्जरदन्तॆ, दीन-दुर्बल, बिट्टमण्डॆयल्लि काणुत्तिद्दरु. ऎष्टो प्राणिगळु शरीरदल्लि मल-कॆसरन्नु मॆत्तिकॊण्डु दयनीयरागि ऎल्लॆडॆ ओडुत्तिद्दरु. हीगॆ नूरारु साविर जीविगळु यातनॆ पडुवुदन्नु रावणनु नोडिदनु.॥15-17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

कांश्चिच्च गृहमुख्येषु गीतवादित्रनिःस्वनैः ।
प्रमोदमानानद्राक्षीद् रावणः सुकृतैः स्वकैः ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

कांश्चिच्च गृहमुख्येषु गीतवादित्रनिःस्वनैः ।
प्रमोदमानानद्राक्षीद् रावणः सुकृतैः स्वकैः ॥ १८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

दूसरी ओर रावणने देखा कुछ पुण्यात्मा जीव अपने पुण्यकर्मोंके प्रभावसे अच्छे-अच्छे घरोंमें रहकर संगीत और वाद्योंकी मनोहर ध्वनिसे आनन्दित हो रहे हैं ॥ १८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इन्नॊन्दु कडॆ पुण्यात्म जीवरु तम्म पुण्यकर्मगळ प्रभावदिन्द ऒळ्ळॆय मनॆगळल्लि इद्दु सङ्गीत, वाद्यगळ ध्वनिगळिन्द आनन्दिसुत्तिद्दरु.॥18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

गोरसं गोप्रदातारो ह्यन्नं चैवान्नदायिनः ।
गृहांश्च गृहदातारः स्वकर्मफलमश्नतः ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

गोरसं गोप्रदातारो ह्यन्नं चैवान्नदायिनः ।
गृहांश्च गृहदातारः स्वकर्मफलमश्नतः ॥ १९ ॥


गोरसं गोप्रदातारो ह्यन्नं चैवान्नदायिनः ।
गृहांश्च गृहदातारः स्व कर्मलमश्नतः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

गोदान करनेवाले गोरसको, अन्न देनेवाले अन्नको और गृह प्रदान करनेवाले लोग गृहको पाकर अपने सत्कर्मोंका फल भोग रहे हैं ॥ १९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

गोदान माडिदवरिगॆ गोरस, अन्नदानिगॆ अन्न, गृहदानिगॆ मनॆ दॊरकि तम्म सत्कर्मगळ फलगळन्नु अनुभविसुत्तिद्दरु.॥19॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सुवर्णमणिमुक्ताभिः प्रमदाभिरलङ्कृतान् ।
धार्मिकानपरांस्तत्र दीप्यमानान् स्वतेजसा ॥ २० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सुवर्णमणिमुक्ताभिः प्रमदाभिरलङ्कृतान् ।
धार्मिकानपरांस्तत्र दीप्यमानान् स्वतेजसा ॥ २० ॥


सुवर्णमणिमुक्ताभिः प्रमदाभिरलङ्कृतान् ।
धार्मिकान परांस्तत्र दीप्यमानान् स्व्वतेजसा ॥

अनुवाद (हिन्दी)

दूसरे धर्मात्मा पुरुष वहाँ सुवर्ण, मणि और मुक्ताओंसे अलंकृत हो यौवनके मदसे मत्त रहनेवाली सुन्दरी स्त्रियोंके साथ अपनी अङ्गकान्तिसे प्रकाशित हो रहे हैं ॥ २० ॥

अनुवाद (कन्नड)

इतर धर्मात्मरु अल्लि सुवर्ण, मणि, मुत्तुगळिन्द अलङ्कृतरागि यौवन मददिन्द मत्तरागि सुन्दरि स्त्रीयरॊन्दिगॆ तम्म अङ्गकान्तियिन्द प्रकाशिसुत्तिद्दरु.॥20॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ददर्श स महाबाहू रावणो राक्षसाधिपः ।
ततस्तान् भिद्यमानांश्च कर्मभिर्दुष्कृतैः स्वकैः ॥ २१ ॥
रावणो मोचयामास विक्रमेण बलाद् बली ।
प्राणिनो मोक्षितास्तेन दशग्रीवेण रक्षसा ॥ २२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ददर्श स महाबाहू रावणो राक्षसाधिपः ।
ततस्तान् भिद्यमानांश्च कर्मभिर्दुष्कृतैः स्वकैः ॥ २१ ॥
रावणो मोचयामास विक्रमेण बलाद् बली ।
प्राणिनो मोक्षितास्तेन दशग्रीवेण रक्षसा ॥ २२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

महाबाहु राक्षसराज रावणने इन सबको देखा । देखकर बलवान् राक्षस दशग्रीवने अपने पाप-कर्मोंके कारण यातना भोगनेवाले प्राणियोंको पराक्रमद्वारा बलपूर्वक मुक्त कर दिया ॥ २१-२२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाबाहु रावणनु इदॆल्लवन्नु नोडि राक्षस दशग्रीवनु पापकर्मगळिन्दागि यातनॆयन्नु अनुभविसुत्तिद्द प्राणिगळन्नु तन्न पराक्रमदिन्द मुक्तगॊळिसिदनु.॥21-22॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सुखमापुर्मुहूर्तं ते ह्यतर्कितमचिन्तितम् ।
प्रेतेषु मुच्यमानेषु राक्षसेन महीयसा ॥ २३ ॥
प्रेतगोपाः सुसङ्क्रुद्धा राक्षसेन्द्रमभिद्रवन् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सुखमापुर्मुहूर्तं ते ह्यतर्कितमचिन्तितम् ।
प्रेतेषु मुच्यमानेषु राक्षसेन महीयसा ॥ २३ ॥
प्रेतगोपाः सुसङ्क्रुद्धा राक्षसेन्द्रमभिद्रवन् ।

अनुवाद (हिन्दी)

इससे थोड़ी देरतक उन पापियोंको बड़ा सुख मिला, उसके मिलनेकी न तो उन्हें सम्भावना थी और न उसके विषयमें वे कुछ सोच ही सके थे । उस महान् राक्षसके द्वारा जब सभी प्रेत यातनासे मुक्त कर दिये गये, तब उन प्रेतोंकी रक्षा करनेवाले यमदूत अत्यन्त कुपित हो राक्षसराजपर टूट पड़े ॥ २३ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इदरिन्द स्वल्प हॊत्तु पापिगळिगॆ बहळ सुखवायितु, अदु सिगुव सम्भव वागली, योचनॆयू अवरिगिरलिल्ल. महाराक्षसनु पापिगळ ऎल्ल यातनॆगळिन्द मुक्तगॊळिसिदाग, प्रेतगळन्नु कायुत्तिद्द यमदूतरु अत्यन्त कुपितरागि राक्षसराजनन्नु आक्रमिसिदरु.॥23½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो हलहलाशब्दः सर्वदिग्भ्यः समुत्थितः ॥ २४ ॥
धर्मराजस्य योधानां शूराणां सम्प्रधावताम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो हलहलाशब्दः सर्वदिग्भ्यः समुत्थितः ॥ २४ ॥
धर्मराजस्य योधानां शूराणां सम्प्रधावताम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

फिर तो सम्पूर्ण दिशाओंकी ओरसे धावा करनेवाले धर्मराजके शूरवीर योद्धाओंका महान् कोलाहल प्रकट हुआ ॥ २४ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मत्तॆ ऎल्ल दिक्कुगळिन्द आक्रमिसिद धर्मराजन शूरवीर योधर महा कोलाहल प्रकटवायितु.॥24½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ते प्रासैः परिघैः शूलैर्मुसलैः शक्तितोमरैः ॥ २५ ॥
पुष्पकं समधर्षन्त शूराः शतसहस्रशः ।
तस्यासनानि प्रासादान् वेदिकास्तोरणानि च ॥ २६ ॥
पुष्पकस्य बभञ्जुस्ते शीघ्रं मधुकरा इव ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ते प्रासैः परिघैः शूलैर्मुसलैः शक्तितोमरैः ॥ २५ ॥
पुष्पकं समधर्षन्त शूराः शतसहस्रशः ।
तस्यासनानि प्रासादान् वेदिकास्तोरणानि च ॥ २६ ॥
पुष्पकस्य बभञ्जुस्ते शीघ्रं मधुकरा इव ।

अनुवाद (हिन्दी)

जैसे फूलपर झुंड-के-झुंड भौंरे जुट जाते हैं, उसी प्रकार पुष्पकविमानपर सैकड़ों-हजारों शूरवीर यमदूत चढ़ आये और प्रासों, परिघों, शूलों, मूसलों, शक्तियों तथा तोमरोंद्वारा उसे तहस-नहस करने लगे । उन्होंने पुष्पकविमानके आसन, प्रासाद, वेदी और फाटक शीघ्र ही तोड़ डाले ॥ २५-२६ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हूवुगळ मेलॆ गुम्पु-गुम्पागि भृङ्गगळु मुत्तिकॊण्डन्तॆ पुष्पक विमानवन्नु नूरारु, साविर शूरवीर यमदूतरु एरिहोदरु हागू प्रास, परिघ, शूल, मुसल, शक्तिगळिन्द मत्तु तोमरगळिन्द बडियुत्ता, पुष्पक विमानद आसन, वेदी, बागिलुगळन्नु मुरिदु हाकिदरु.॥25-26½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

देवनिष्ठानभूतं तद् विमानं पुष्पकं मृधे ॥ २७ ॥
भज्यमानं तथैवासीदक्षयं ब्रह्मतेजसा ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

देवनिष्ठानभूतं तद् विमानं पुष्पकं मृधे ॥ २७ ॥
भज्यमानं तथैवासीदक्षयं ब्रह्मतेजसा ।

अनुवाद (हिन्दी)

देवताओंका अधिष्ठानभूत वह पुष्पकविमान उस युद्धमें तोड़ा जानेपर भी ब्रह्माजीके प्रभावसे ज्यों-का-त्यों हो जाता था; क्योंकि वह नष्ट होनेवाला नहीं था ॥ २७ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

देवतॆगळ अधिष्ठान भूत आ पुष्पक विमानवु आ युद्धदल्लि मुरिदुहोदाग ब्रह्मदेवर प्रभावदिन्द हिन्दिनन्तॆ आयितु; एकॆन्दरॆ अदु नाशवागुवन्तहुदल्ल.॥27½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

असङ्ख्या सुमहत्यासीत् तस्य सेना महात्मनः ॥ २८ ॥
शूराणामग्रयातॄणां सहस्राणि शतानि च ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

असङ्ख्या सुमहत्यासीत् तस्य सेना महात्मनः ॥ २८ ॥
शूराणामग्रयातॄणां सहस्राणि शतानि च ।


असङ्ख्या सुमहत्यासीत्तस्य सेना महात्मनः ॥
शूराणामग्रयातृणां सहस्राणि शतानि च ।

अनुवाद (हिन्दी)

महामना यमकी विशाल सेना असंख्य थी । उसमें सैकड़ों-हजारों शूरवीर आगे बढ़कर युद्ध करनेवाले थे ॥

अनुवाद (कन्नड)

महात्मा यमन सैन्य असङ्ख्यवागित्तु. अदरल्लि नूरारु साविरारु शूर-वीररु मुन्दरिदु युद्ध माडुववरिद्दरु.॥28½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो वृक्षैश्च शैलैश्च प्रासादानां शतैस्तथा ॥ २९ ॥
ततस्ते सचिवास्तस्य यथाकामं यथाबलम् ।
अयुध्यन्त महावीराः स च राजा दशाननः ॥ ३० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो वृक्षैश्च शैलैश्च प्रासादानां शतैस्तथा ॥ २९ ॥
ततस्ते सचिवास्तस्य यथाकामं यथाबलम् ।
अयुध्यन्त महावीराः स च राजा दशाननः ॥ ३० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

यमदूतोंके आक्रमण करनेपर रावणके वे महावीर मन्त्री तथा स्वयं राजा दशग्रीव भी वृक्षों, पर्वत-शिखरों तथा यमलोकके सैकड़ों प्रासादोंको उखाड़कर उनके द्वारा पूरी शक्ति लगाकर इच्छानुसार युद्ध करने लगे ॥

अनुवाद (कन्नड)

यम दूतरु आक्रमिसिदाग रावणन आ महावीर मन्त्रिगळु हागू स्वतः दशग्रीवनू कूड वृक्ष, पर्वत-शिखर, यमलोकद नूरारु प्रासाद गळन्नु हाळुगॆडहि, पूर्णशक्तियिन्द इच्छानुसार युद्ध माडतॊडगिदरु.॥29-30॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ते तु शोणितदिग्धाङ्गाः सर्वशस्त्रसमाहताः ।
अमात्या राक्षसेन्द्रस्य चक्रुरायोधनं महत् ॥ ३१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ते तु शोणितदिग्धाङ्गाः सर्वशस्त्रसमाहताः ।
अमात्या राक्षसेन्द्रस्य चक्रुरायोधनं महत् ॥ ३१ ॥


ते तु शोणितदिग्धागाः सर्वशस्त्रसमाहताः ।
अमात्या राक्षसेन्द्रस्य चक्रुरायोधनं महत् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

राक्षसराजके मन्त्रियोंके सारे अङ्ग रक्तसे नहा उठे थे । सम्पूर्ण शस्त्रोंके आघातसे वे घायल हो चुके थे । फिर भी उन्होंने बड़ा भारी युद्ध किया ॥ ३१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राक्षसेन्द्रन मन्त्रिगळ इडी शरीर रक्तदिन्द तॊय्दुहोयितु. शस्त्रगळ आघातदिन्द अवरु गायगॊण्डिद्दरु. हीगिद्दरू अवरु भारी युद्ध माडिदरु.॥31॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्योन्यं ते महाभागा जघ्नुः प्रहरणैर्भृशम् ।
यमस्य च महाबाहो रावणस्य च मन्त्रिणः ॥ ३२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अन्योन्यं ते महाभागा जघ्नुः प्रहरणैर्भृशम् ।
यमस्य च महाबाहो रावणस्य च मन्त्रिणः ॥ ३२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

महाबाहु श्रीराम! यमराज तथा रावणके वे महाभाग मन्त्री एक-दूसरेपर नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा बड़े जोरसे आघात-प्रत्याघात करने लगे ॥ ३२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाबाहु श्रीराम! यमराज हागू रावणन मन्त्रिगळु परस्पर अस्त्र-शस्त्रगळिन्द जोरागि हॊडॆदाट प्रारम्भिसिदरु.॥32॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अमात्यांस्तांस्तु सन्त्यज्य यमयोधा महाबलाः ।
तमेव चाभ्यधावन्त शूलवर्षैर्दशाननम् ॥ ३३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अमात्यांस्तांस्तु सन्त्यज्य यमयोधा महाबलाः ।
तमेव चाभ्यधावन्त शूलवर्षैर्दशाननम् ॥ ३३ ॥


अमात्यांस्तांस्तु सन्त्यज्य यमयोधा महाबलाः ।
तमेव चाध्यधावन्त शूलवर्षैर्दशाननम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तत्पश्चात् यमराजके महाबली योद्धाओंने रावणके मन्त्रियोंको छोड़कर उस दशग्रीवके ही ऊपर शूलोंकी वर्षा करते हुए धावा किया ॥ ३३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनन्तर यमराजन महा बलियोधरु रावणन मन्त्रिगळन्नु बिट्टु आ दशग्रीवन मेलॆ शूलगळ मळॆगरॆदरु.॥33॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रहारैर्जर्जरीकृतः ।
फुल्लाशोक इवाभाति पुष्पके राक्षसाधिपः ॥ ३४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रहारैर्जर्जरीकृतः ।
फुल्लाशोक इवाभाति पुष्पके राक्षसाधिपः ॥ ३४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

रावणका सारा शरीर शस्त्रोंकी मारसे जर्जर हो गया । वह खूनसे लथपथ हो गया और पुष्पक-विमानके ऊपर फूले हुए अशोक वृक्षके समान प्रतीत होने लगा ॥ ३४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

रावणन सर्वाङ्ग शस्त्रगळिन्द जर्जरवायितु. अवनु रक्तदिन्द तॊय्दु होगि, पुष्पक विमानदल्लिद्द अरळिद अशोक वृक्षदन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दनु.॥34॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स तु शूलगदाप्रासाञ्छक्तितोमरसायकान् ।
मुसलानि शिलावृक्षान् मुमोचास्त्रबलाद् बली ॥ ३५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स तु शूलगदाप्रासाञ्छक्तितोमरसायकान् ।
मुसलानि शिलावृक्षान् मुमोचास्त्रबलाद् बली ॥ ३५ ॥


स तु शूलगदाप्रासान् शक्तितोमरसायकान् ।
मुसलानि शिलावृक्षान् मुमोचास्त्रबलाद्बली ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तब बलवान् रावणने अपने अस्त्र-बलसे यमराजके सैनिकोंपर शूल, गदा, प्रास, शक्ति, तोमर, बाण, मूसल, पत्थर और वृक्षोंकी वर्षा आरम्भ की ॥ ३५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग बलवन्त रावणनु तन्न अस्त्रबलदिन्द यम राजन सैनिकर मेलॆ शूल, गदॆ, प्रास, शक्ति, तोमर, बाण, ऒनकॆ, कल्लु, मरगळ मळॆगरॆदनु.॥35॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तरूणां च शिलानां च शस्त्राणां चातिदारुणम् ।
यमसैन्येषु तद् वर्षं पपात धरणीतले ॥ ३६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तरूणां च शिलानां च शस्त्राणां चातिदारुणम् ।
यमसैन्येषु तद् वर्षं पपात धरणीतले ॥ ३६ ॥


तरूणां च शिलानां च शस्त्राणां जातिदारुणम् ।
यमसैन्येषु तद्वर्षं पपात धरणीतले ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वृक्षों, शिलाखण्डों और शस्त्रोंकी वह अत्यन्त भयंकर वृष्टि भूतलपर खड़े हुए यमराजके सैनिकोंपर पड़ने लगी ॥ ३६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

वृक्षगळ, शिलाखण्डगळु, शस्त्रगळ आ अत्यन्त भयङ्कर वृष्टियु भूमिय मेलॆ निन्तिरुव यमराजन सैनिकर मेलॆ बीळतॊडगितु.॥36॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तांस्तु सर्वान् विनिर्भिद्य तदस्त्रमपहत्य च ।
जघ्नुस्ते राक्षसं घोरमेकं शतसहस्रशः ॥ ३७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तांस्तु सर्वान् विनिर्भिद्य तदस्त्रमपहत्य च ।
जघ्नुस्ते राक्षसं घोरमेकं शतसहस्रशः ॥ ३७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वे सैनिक भी सैकड़ों-हजारोंकी संख्यामें एकत्र हो उसके सारे आयुधोंको छिन्न-भिन्न करके उसके द्वारा छोड़े हुए दिव्यास्त्रका भी निवारण कर एकमात्र उस भयंकर राक्षसको ही मारने लगे ॥ ३७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ सैनिकरू कूड नूरारु-साविरारु सङ्ख्यॆयल्लि ऒन्दागि अवन आयुधगळन्नु छिन्न-भिन्नगॊळिसि, दिव्यास्त्रगळन्नु निवारिसि भयङ्कर राक्षसनॊब्बनन्नु हॊडॆयतॊडगिदरु.॥37॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

परिवार्य च तं सर्वे शैलं मेघोत्करा इव ।
भिन्दिपालैश्च शूलैश्च निरुछ्वासमपोथयन् ॥ ३८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

परिवार्य च तं सर्वे शैलं मेघोत्करा इव ।
भिन्दिपालैश्च शूलैश्च निरुछ्वासमपोथयन् ॥ ३८ ॥


परिवार्य च तं सर्वे शैलं मेघोत्करा इव ।
भिन्दिपालैश्च शूलैश्च निरुच्छ्वासमपोथयन् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

जैसे बादलोंके समूह पर्वतपर सब ओरसे जलकी धाराएँ गिराते हैं, उसी प्रकार यमराजके समस्त सैनिकोंने रावणको चारों ओरसे घेरकर उसे भिन्दिपालों और शूलोंसे छेदना आरम्भ कर दिया । उसको दम लेनेकी भी फुरसत नहीं दी ॥ ३८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मोडगळु समूह पर्वतद मेलॆ मळॆगरॆवन्तॆये यमराजन समस्त सैनिकरु रावणन सुत्तलिन्द आवरिसि छिन्दिपाल, शूलगळिन्द प्रहरिसतॊडगिदरु. अवनिगॆ उसिराडलु बिडुत्तिरलिल्ल.॥38॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

विमुक्तकवचः क्रुद्धः सिक्तः शोणितविस्रवैः ।
ततः स पुष्पकं त्यक्त्वा पृथिव्यामवतिष्ठत ॥ ३९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

विमुक्तकवचः क्रुद्धः सिक्तः शोणितविस्रवैः ।
ततः स पुष्पकं त्यक्त्वा पृथिव्यामवतिष्ठत ॥ ३९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

रावणका कवच कटकर गिर पड़ा । उसके शरीरसे रक्तकी धारा बहने लगी । वह उस रक्तसे नहा उठा और कुपित हो पुष्पकविमान छोड़कर पृथ्वीपर खड़ा हो गया ॥ ३९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

रावणन कवच बिद्दुहोयितु. शरीरदिन्द रक्तद हॊळॆगळु हरिदवु. अवनु कुपितनागि पुष्पक विमान बिट्टु पृथिवियल्लि निन्तुकॊण्डनु.॥39॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततः स कार्मुकी बाणी समरे चाभिवर्धत ।
लब्धसञ्ज्ञो मुहूर्तेन क्रुद्धस्तस्थौ यथान्तकः ॥ ४० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततः स कार्मुकी बाणी समरे चाभिवर्धत ।
लब्धसञ्ज्ञो मुहूर्तेन क्रुद्धस्तस्थौ यथान्तकः ॥ ४० ॥


ततः स कार्मुकी वाणी समरे चाभिवर्धत ।
लब्धसञ्ज्ञो मुहूर्तेन क्रुद्धस्तस्थौ यथान्तकः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वहाँ दो घड़ीके बाद उसने अपने-आपको सँभाला । फिर तो वह धनुष और बाण हाथमें ले बढ़े हुए उत्साहसे सम्पन्न हो समराङ्गणमें कुपित हुए यमराजके समान खड़ा हुआ ॥ ४० ॥

अनुवाद (कन्नड)

ऎरडुगळिगॆ सुधारिसिकॊण्डु, मत्तॆ धनुर्बाणगळन्नॆत्तिकॊण्डु, हॆच्चिन उत्साहदिन्द कुपितनागि रणरङ्गदल्लि यमराजनन्तॆ निन्तुकॊण्डनु.॥40॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततः पाशुपतं दिव्यमस्त्रं सन्धाय कार्मुके ।
तिष्ठ तिष्ठेति तानुक्त्वा तच्चापं व्यपकर्षत ॥ ४१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततः पाशुपतं दिव्यमस्त्रं सन्धाय कार्मुके ।
तिष्ठ तिष्ठेति तानुक्त्वा तच्चापं व्यपकर्षत ॥ ४१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उसने अपने धनुषपर पाशुपत नामक दिव्य अस्त्रका संधान किया और उन सैनिकोंसे ‘ठहरो-ठहरो’ कहते हुए उस धनुषको खींचा ॥ ४१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवनु धनुस्सिगॆ पाशुपतास्त्रवन्नु सन्धान माडि, आ सैनिकरन्नु निल्लि-निल्लि ऎन्दु हेळुत्ता धनुष्टङ्कार माडिदनु.॥41॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

आकर्णात् स विकृष्याथ चापमिन्द्रारिराहवे ।
मुमोच तं शरं क्रुद्धस्त्रिपुरे शङ्करो यथा ॥ ४२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

आकर्णात् स विकृष्याथ चापमिन्द्रारिराहवे ।
मुमोच तं शरं क्रुद्धस्त्रिपुरे शङ्करो यथा ॥ ४२ ॥


आकर्णात्स विकृष्याथ चापमिन्द्रारिराहवे ।
मुमोच तं शरं क्रुद्धसि पुरे शङ्करो यथा ॥

अनुवाद (हिन्दी)

जैसे भगवान् शङ्करने त्रिपुरासुरपर पाशुपतास्त्रका प्रयोग किया था, उसी प्रकार उस इन्द्रद्रोही रावणने अपने धनुषको कानतक खींचकर वह बाण छोड़ दिया ॥

अनुवाद (कन्नड)

भगवान् शङ्करनु त्रिपुरासुरन मेलॆ पाशुपतास्त्रवन्नु प्रयोगिसिदन्तॆ, आ इन्द्रद्रोहि रावणनु धनुस्सन्नु किवियवरॆगॆ सॆळॆदु बाणवन्नु बिट्टनु.॥42॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्य रूपं शरस्यासीत् सधूमज्वालमण्डलम् ।
वनं दहिष्यतो घर्मे दावाग्नेरिव मूर्च्छतः ॥ ४३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तस्य रूपं शरस्यासीत् सधूमज्वालमण्डलम् ।
वनं दहिष्यतो घर्मे दावाग्नेरिव मूर्च्छतः ॥ ४३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस समय उसके बाणका रूप धूम और ज्वालाओंके मण्डलसे युक्त हो ग्रीष्म-ऋतुमें जंगलको जलानेके लिये चारों ओर फैलते हुए दावानलके समान प्रतीत होने लगा ॥ ४३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग अवन बाणवु धूम मत्तु ज्वालॆगळ मण्डलदिन्द कूडि, ग्रीष्म ऋतुविनल्लि काडन्नु सुडलु ऎल्लॆडॆ हरडिद दावानलदन्तॆ कण्डुबन्तु.॥43॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ज्वालामाली स तु शरः क्रव्यादानुगतो रणे ।
मुक्तो गुल्मान् द्रुमांश्चापि भस्म कृत्वा प्रधावति ॥ ४४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ज्वालामाली स तु शरः क्रव्यादानुगतो रणे ।
मुक्तो गुल्मान् द्रुमांश्चापि भस्म कृत्वा प्रधावति ॥ ४४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

रणभूमिमें ज्वालामालाओंसे घिरा हुआ वह बाण धनुषसे छूटते ही वृक्षों और झाड़ियोंको जलाता हुआ तीव्र गतिसे आगे बढ़ा और उसके पीछे-पीछे मांसाहारी जीव-जन्तु चलने लगे ॥ ४४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

रणभूमियल्लि ज्वालामालॆगळिन्द कूडिद आ बाणवु धनुस्सिनिन्द चिम्मुत्तले वृक्ष मत्तु काडुगळन्नु सुडुत्ता तीव्रगतियिन्द मुन्दरियुत्तिरुवाग अदर हिन्दॆ-हिन्दॆ मांसाहारी जीवजन्तुगळु हिम्बालिसिदवु.॥44॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ते तस्य तेजसा दग्धाः सैन्या वैवस्वतस्य तु ।
रणे तस्मिन् निपतिता माहेन्द्रा इव केतवः ॥ ४५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ते तस्य तेजसा दग्धाः सैन्या वैवस्वतस्य तु ।
रणे तस्मिन् निपतिता माहेन्द्रा इव केतवः ॥ ४५ ॥


ते तस्य तेजसा दग्धाः सैन्या वैवस्वतस्य तु ।
रणे तस्मिन्निपतिता माहेन्द्रा इव केशवः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस युद्धस्थलमें यमराजके वे सारे सैनिक पाशुपतास्त्रके तेजसे दग्ध हो इन्द्रध्वजके समान नीचे गिर पड़े ॥ ४५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ युद्धदल्लि यमराजन ऎल्ल सैनिकरु पाशुपतास्त्रद तेजदिन्द दग्धरागि इन्द्रध्वजदन्तॆ नॆलक्कॆ बिद्दरु.॥45॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततस्तु सचिवैः सार्धं राक्षसो भीमविक्रमः ।
ननाद सुमहानादं कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ ४६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततस्तु सचिवैः सार्धं राक्षसो भीमविक्रमः ।
ननाद सुमहानादं कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ ४६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तदनन्तर अपने मन्त्रियोंके साथ वह भयानक पराक्रमी राक्षस पृथ्वीको कम्पित करता हुआ-सा बड़े जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगा ॥ ४६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनन्तर तन्न मन्त्रिगळॊन्दिगॆ आ भयानक पराक्रमि राक्षसनु नॆलवन्नु नडुगिसुत्ता जोरागि सिंहनाद माडतॊडगिदनु.॥46॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकविंशः सर्गः ॥ २१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें इक्कीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २१ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि इप्पत्तॊन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥21॥