[विंशः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- नारदजीका रावणको समझाना, उनके कहनेसे रावणका युद्धके लिये यमलोकको जाना तथा नारदजीका इस युद्धके विषयमें विचार करना
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो वित्रासयन् मर्त्यान् पृथिव्यां राक्षसाधिपः ।
आससाद घने तस्मिन् नारदं मुनिपुङ्गवम् ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो वित्रासयन् मर्त्यान् पृथिव्यां राक्षसाधिपः ।
आससाद घने तस्मिन् नारदं मुनिपुङ्गवम् ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
(अगस्त्यजी कहते हैं—रघुनन्दन!) इसके बाद राक्षसराज रावण मनुष्योंको भयभीत करता हुआ पृथ्वीपर विचरने लगा । एक दिन पुष्पकविमानसे यात्रा करतेसमय उसे बादलोंके बीचमें मुनिश्रेष्ठ देवर्षि नारदजी मिले ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
(अगस्त्यरु हेळुत्तारॆ - रघुनन्दन!) बळिक राक्षस राज रावणनु मनुष्यरन्नु हॆदरिसुत्ता पृथिवियल्लि सञ्चरिसतॊडगिदनु. ऒन्दु दिन पुष्पक विमानदल्लि होगुत्तिरुवाग मोडगळ नडुवॆ मुनिश्रेष्ठ नारदरु सिक्किदरु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्याभिवादनं कृत्वा दशग्रीवो निशाचरः ।
अब्रवीत् कुशलं पृष्ट्वा हेतुमागमनस्य च ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्याभिवादनं कृत्वा दशग्रीवो निशाचरः ।
अब्रवीत् कुशलं पृष्ट्वा हेतुमागमनस्य च ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
निशाचर दशग्रीवने उनका अभिवादन करके कुशल-समाचारकी जिज्ञासा की और उनके आगमनका कारण पूछा— ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
निशाचर दशग्रीवनु अवरन्नु वन्दिसि, क्षेम-समाचार मातनाडुत्ता, अवर आगमनद कारणवन्नु केळिदनु.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नारदस्तु महातेजा देवर्षिरमितप्रभः ।
अब्रवीन्मेघपृष्ठस्थो रावणं पुष्पके स्थितम् ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
नारदस्तु महातेजा देवर्षिरमितप्रभः ।
अब्रवीन्मेघपृष्ठस्थो रावणं पुष्पके स्थितम् ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तब बादलोंकी पीठपर खड़े हुए अमित कान्तिमान् महातेजस्वी देवर्षि नारदने पुष्पकविमानपर बैठे हुए रावणसे कहा— ॥ ६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग मोडगळल्लि निन्तिरुव अमित कान्तिवन्त महातेजस्वी देवर्षि नारदरु पुष्पक विमानदल्लि कुळितिरुव रावणनल्लि हेळिदरु.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
राक्षसाधिपते सौम्य तिष्ठ विश्रवसः सुत ।
प्रीतोऽस्म्यभिजनोपेत विक्रमैरूर्जितैस्तव ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
राक्षसाधिपते सौम्य तिष्ठ विश्रवसः सुत ।
प्रीतोऽस्म्यभिजनोपेत विक्रमैरूर्जितैस्तव ॥ ४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उत्तम कुलमें उत्पन्न विश्रवणकुमार राक्षसराज रावण! सौम्य! ठहरो, मैं तुम्हारे बढ़े हुए बल-विक्रमसे बहुत प्रसन्न हूँ ॥ ४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
उत्तम कुलोत्पन्न विश्रवणकुमार राक्षसराज रावण! सौम्य! निल्लु. नानु निन्न बॆळॆदिरुव बल-विक्रमदिन्द बहळ प्रसन्ननागिद्देनॆ.॥4॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
विष्णुना दैत्यघातैश्च गन्धर्वोरगधर्षणैः ।
त्वया समं विमर्दैश्च भृशं हि परितोषितः ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
विष्णुना दैत्यघातैश्च गन्धर्वोरगधर्षणैः ।
त्वया समं विमर्दैश्च भृशं हि परितोषितः ॥ ५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘दैत्योंका विनाश करनेवाले अनेक संग्राम करके भगवान् विष्णुने तथा गन्धर्वों और नागोंको पददलित करनेवाले युद्धोंद्वारा तुमने मुझे समानरूपसे संतुष्ट किया है ॥ ५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
दैत्यर विनाश माडुव अनेक सङ्ग्राम माडिद भगवान् विष्णुविन कुरितु हागू गन्धर्व, नाग गळन्नु पददलित माडुव युद्धगळिन्द नीनु नन्नन्नु समानवागि सन्तुष्टगॊळिसिदॆ.॥5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
किञ्चिद् वक्ष्यामि तावत् तु श्रोतव्यं श्रोष्यसे यदि ।
तन्मे निगदतस्तात समाधिं श्रवणे कुरु ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
किञ्चिद् वक्ष्यामि तावत् तु श्रोतव्यं श्रोष्यसे यदि ।
तन्मे निगदतस्तात समाधिं श्रवणे कुरु ॥ ६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘इस समय यदि तुम सुनोगे तो मैं तुमसे कुछ सुननेयोग्य बात कहूँगा । तात! मेरे मुँहसे निकली हुई उस बातको सुननेके लिये तुम अपने चित्तको एकाग्र करो ॥ ६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ईग नीनु केळुवॆयादरॆ नानु निन्नल्लि योग्य मातन्नु हेळुवॆनु. अय्या! नानाडिद मातन्नु केळलु नीनु एकाग्रचित्तनागु.॥6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
किमयं वध्यते तात त्वयावध्येन दैवतैः ।
हत एव ह्ययं लोको यदा मृत्युवशं गतः ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
किमयं वध्यते तात त्वयावध्येन दैवतैः ।
हत एव ह्ययं लोको यदा मृत्युवशं गतः ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तात! तुम देवताओंके लिये भी अवध्य होकर इस भूलोकके निवासियोंका वध क्यों कर रहे हो? यहाँके प्राणी तो मृत्युके अधीन होनेके कारण स्वयं ही मरे हुए हैं; फिर तुम भी इन मरे हुओंको क्यों मार रहे हो? ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अय्या! नीनु देवतॆगळिगू अवध्यनागि ई भूलोक निवासिगळन्नु एकॆ वधिसुत्तिरुवॆ? इल्लिय प्राणिगळु मृत्युविगॆ अधीनवाद कारण स्वतः सायुववरे. हागिरुवाग नीनु सत्तिरुववरन्नु एकॆ कॊल्लुत्तीये.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
देवदानवदैत्यानां यक्षगन्धर्वरक्षसाम् ।
अवध्येन त्वया लोकः क्लेष्टुं योग्यो न मानुषः ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
देवदानवदैत्यानां यक्षगन्धर्वरक्षसाम् ।
अवध्येन त्वया लोकः क्लेष्टुं योग्यो न मानुषः ॥ ८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘देवता, दानव, दैत्य, यक्ष, गन्धर्व और राक्षस भी जिसे नहीं मार सकते, ऐसे विख्यात वीर होकर भी तुम इस मनुष्यलोकको क्लेश पहुँचाओ, यह कदापि तुम्हारे योग्य नहीं है ॥ ८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवता, दानव, दैत्य, यक्ष, गन्धर्व, राक्षसरू कूड यारन्नु कॊल्ललाररो अन्तह विख्यात वीरनागियू नीनु ई मनुष्यरिगॆ एकॆ कष्ट कॊडुत्तिरुवॆ. इदु योग्यवल्ल.॥8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नित्यं श्रेयसि सम्मूढं महद्भिर्व्यसनैर्वृतम् ।
हन्यात् कस्तादृशं लोकं जराव्याधिशतैर्युतम् ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
नित्यं श्रेयसि सम्मूढं महद्भिर्व्यसनैर्वृतम् ।
हन्यात् कस्तादृशं लोकं जराव्याधिशतैर्युतम् ॥ ९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘जो सदा अपने कल्याण-साधनमें मूढ़ हैं, बड़ी-बड़ी विपत्तियोंसे घिरे हुए हैं और बुढ़ापा तथा सैकड़ों रोगोंसे युक्त हैं, ऐसे लोगोंको कोई भी वीर पुरुष कैसे मार सकता है? ॥ ९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
यारु सदा तन्न श्रेयस्सिन साधनॆयल्लि मूढरो, दॊड्ड-दॊड्ड विपत्तुगळल्लि मुळुगिरुवरो, वृद्धाप्य मत्तु नूरारु रोगगळिन्द कूडिरुवरो, अन्तह जनरन्नु यावुदे वीर पुरुषनु हेगॆ कॊल्लबल्लनु.॥9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तैस्तैरनिष्टोपगमैरजस्रं यत्र कुत्र कः ।
मतिमान् मानुषे लोके युद्धेन प्रणयी भवेत् ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तैस्तैरनिष्टोपगमैरजस्रं यत्र कुत्र कः ।
मतिमान् मानुषे लोके युद्धेन प्रणयी भवेत् ॥ १० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘जो नाना प्रकारके अनिष्टोंकी प्राप्तिसे जहाँ कहीं भी पीड़ित है, उस मनुष्यलोकमें आकर कौन बुद्धिमान् वीर पुरुष युद्धके द्वारा मनुष्योंके वधमें अनुरक्त होगा? ॥
अनुवाद (कन्नड)
नाना प्रकारद अनिष्टगळिन्द ऎल्लॆल्लू पीडितवाद मनुष्यलोकक्कॆ बन्दु याव बुद्धिवन्त वीर पुरुषनु युद्धद मूलक मनुष्यरन्नु वधिसबल्लनु.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
क्षीयमाणं दैवहतं क्षुत्पिपासाजरादिभिः ।
विषादशोकसम्मूढं लोकं त्वं क्षपयस्व मा ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
क्षीयमाणं दैवहतं क्षुत्पिपासाजरादिभिः ।
विषादशोकसम्मूढं लोकं त्वं क्षपयस्व मा ॥ ११ ॥
क्षीयमाणं दैवहतं क्षुत्पिपासाजरादिभिः ।
एषादशोकसम्मूढं लोकं त्वं क्षपयस्व मा ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘यह लोक तो यों ही भूख, प्यास और जरा आदिसे क्षीण हो रहा है तथा विषाद और शोकमें डूबकर अपनी विवेक-शक्ति खो बैठा है । दैवके मारे हुए इस मर्त्यलोकका तुम विनाश न करो ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ई लोकवादरो हसिवु, तृषॆ, जरादिगळिन्द क्षीण वागुत्ता इदॆ. विषाद मत्तु शोकदल्लि मुळुगि तन्न विवेक शक्तियन्नु कळॆदुकॊण्डिदॆ. दैवहतवाद ई मर्त्यलोकवन्नु नीनु नाशमाडबेड.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
पश्य तावन्महाबाहो राक्षसेश्वर मानुषम् ।
मूढमेवं विचित्रार्थं यस्य न ज्ञायते गतिः ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
पश्य तावन्महाबाहो राक्षसेश्वर मानुषम् ।
मूढमेवं विचित्रार्थं यस्य न ज्ञायते गतिः ॥ १२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘महाबाहु राक्षसराज! देखो तो सही, यह मनुष्यलोक ज्ञानशून्य होनेके कारण मूढ़ होनेपर भी किस तरह नाना प्रकारके क्षुद्र पुरुषार्थोंमें आसक्त है? इसे इस बातका भी पता नहीं है कि कब दुःख और सुख आदि भोगनेका अवसर आयेगा? ॥ १२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाबाहु राक्षसेश्वर! ई मनुष्यलोक ज्ञान शून्यवागि मूढवागिद्दरू नाना प्रकारद क्षुद्र पुरुषार्थगळल्लि आसक्तवागिदॆ ऎम्बुदन्नु नोडु. इवरिगॆ यावाग सुख-दुःखगळु बरुववु ऎम्बुदू तिळियदु.॥12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
क्वचिद् वादित्रनृत्यादि सेव्यते मुदितैर्जनैः ।
रुद्यते चापरैरार्तैर्धाराश्रुनयनाननैः ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
क्वचिद् वादित्रनृत्यादि सेव्यते मुदितैर्जनैः ।
रुद्यते चापरैरार्तैर्धाराश्रुनयनाननैः ॥ १३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘यहाँ कहीं कुछ मनुष्य तो आनन्दमग्न होकर गाजे-बाजे और नाच आदिका सेवन करते हैं—उनके द्वारा मन बहलाते हैं तथा कहीं कितने ही लोग दुःखसे पीड़ित हो नेत्रोंसे आँसू बहाते हुए रोते रहते हैं ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इल्लि कॆलवु मनुष्यरु हाडु-कुणितदल्लि आनन्दमग्नरागिद्दारॆ, अदरिन्द मनोरञ्जनॆ पडॆयुत्तिद्दारॆ. इन्नू कॆलवरु दुःखदिन्द पीडितरागि कण्णीरु सुरिसुत्ता अळुत्तिद्दारॆ.॥13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मातापितृसुतस्नेहभार्याबन्धुमनोरमैः ।
मोहितोऽयं जनो ध्वस्तः क्लेशं स्वं नावबुध्यते ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मातापितृसुतस्नेहभार्याबन्धुमनोरमैः ।
मोहितोऽयं जनो ध्वस्तः क्लेशं स्वं नावबुध्यते ॥ १४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘माता, पिता तथा पुत्रके स्नेहसे और पत्नी तथा भाईके सम्बन्धमें नाना प्रकारके मनसूबे बाँधनेके कारण यह मनुष्यलोक मोहग्रस्त हो परमार्थसे भ्रष्ट हो रहा है । इसे अपने बन्धनजनित क्लेशका अनुभव ही नहीं होता है ॥ १४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
तन्दॆ-तायि, पत्नी-पुत्ररु, बन्धुगळ सम्बन्धदल्लि मोहग्रस्तवाद मनुष्यलोक पारमार्थदिन्द भ्रष्टवागुत्ता इदॆ. इवरिगॆ तम्म बन्धनदिन्द उण्टाद क्लेशगळ अनुभववू आगुवुदिल्ल.॥14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तत्किमेवं परिक्लिश्य लोकं मोहनिराकृतम् ।
जित एव त्वया सौम्य मर्त्यलोको न संशयः ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तत्किमेवं परिक्लिश्य लोकं मोहनिराकृतम् ।
जित एव त्वया सौम्य मर्त्यलोको न संशयः ॥ १५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘इस प्रकार जो मोह (अज्ञान)-के कारण परम पुरुषार्थसे वञ्चित हो गया है, ऐसे मनुष्य-लोकको क्लेश पहुँचाकर तुम्हें क्या मिलेगा? सौम्य! तुमने मनुष्य-लोकको तो जीत ही लिया है, इसमें कोई भी संशय नहीं है ॥ १५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ मोह, अज्ञानदिन्दागि परम पुरुषार्थदिन्द वञ्चितवाद ई मनुष्य लोकक्कॆ कष्टकॊट्टु निनगेनु सिगुवुदु? सौम्य! नीनु मनुष्य लोकवन्नु गॆद्दुकॊण्डिरुवुदरल्लि संशयवे इल्ल.॥15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अवश्यमेभिः सर्वैश्च गन्तव्यं यमसादनम् ।
तन्निगृह्णीष्व पौलस्त्य यमं परपुरञ्जय ॥ १६ ॥
तस्मिञ्जिते जितं सर्वं भवत्येव न संशयः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अवश्यमेभिः सर्वैश्च गन्तव्यं यमसादनम् ।
तन्निगृह्णीष्व पौलस्त्य यमं परपुरञ्जय ॥ १६ ॥
तस्मिञ्जिते जितं सर्वं भवत्येव न संशयः ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले पुलस्त्यनन्दन! इन सब मनुष्योंको यमलोकमें अवश्य जाना पड़ता है । अतः यदि शक्ति हो तो तुम यमराजको अपने काबूमें करो । उन्हें जीत लेनेपर तुम सबको जीत सकते हो; इसमें संशय नहीं है’ ॥ १६ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
परपुरञ्जयने! ई मनुष्यलोकवु अवश्यवागि यमलोकक्कॆ होगबेकागुत्तदॆ. आद्दरिन्द शक्तियिद्दरॆ नीनु यमराजनन्नु गॆद्दुको. अवनन्नु गॆद्दरॆ नीनु ऎल्लरन्नु गॆद्दन्तॆ, इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥16½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्तस्तु लङ्केशो दीप्यमानं स्वतेजसा ॥ १७ ॥
अब्रवीन्नारदं तत्र सम्प्रहस्याभिवाद्य च ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्तस्तु लङ्केशो दीप्यमानं स्वतेजसा ॥ १७ ॥
अब्रवीन्नारदं तत्र सम्प्रहस्याभिवाद्य च ।
अनुवाद (हिन्दी)
नारदजीके ऐसा कहनेपर लङ्कापति रावण अपने तेजसे उद्दीप्त होनेवाले उन देवर्षिको प्रणाम करके हँसता हुआ बोला— ॥ १७ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नारदरु हीगॆ हेळिदाग लङ्काधिपति रावणनु तन्न तेजदिन्द उद्दिप्तनाद देवऋषिगॆ प्रणाम माडि नगुत्ता हेळिदनु.॥17½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
महर्षे देवगन्धर्वविहार समरप्रिय ॥ १८ ॥
अहं समुद्यतो गन्तुं विजयार्थं रसातलम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
महर्षे देवगन्धर्वविहार समरप्रिय ॥ १८ ॥
अहं समुद्यतो गन्तुं विजयार्थं रसातलम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘महर्षे! आप देवताओं और गन्धर्वोंके लोकमें विहार करनेवाले हैं । युद्धके दृश्य देखना आपको बहुत ही प्रिय है । मैं इस समय दिग्विजयके लिये रसातलमें जानेको उद्यत हूँ ॥ १८ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महर्षिये! नीवु देव, गन्धर्व लोकगळल्लि सञ्चरिसुववरु. युद्धद दृश्यवन्नु नोडुवुदु निमगॆ प्रियवागिदॆ. नानीग रसातळक्कॆ दिग्विजयक्कागि हॊरटिरुवॆनु.॥18½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो लोकत्रयं जित्वा स्थाप्य नागान् सुरान् वशे ॥ १९ ॥
समुद्रममृतार्थं च मथिष्यामि रसालयम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो लोकत्रयं जित्वा स्थाप्य नागान् सुरान् वशे ॥ १९ ॥
समुद्रममृतार्थं च मथिष्यामि रसालयम् ।
ततो लोकत्रयं जित्वा स्थाप्य नागान्सुरान्वशे ॥
समुद्रममृतार्थं च मथिश्यामि रसालयम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘फिर तीनों लोकोंको जीतकर नागों और देवताओंको अपने वशमें करके अमृतकी प्राप्तिके लिये रसनिधि समुद्रका मन्थन करूँगा’ ॥ १९ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मत्तॆ मूरु लोकगळन्नु गॆद्दु नाग मत्तु देवतॆगळन्नु वशपडिसिकॊण्डु अमृत प्राप्तिगागि रसनिधि समुद्रवन्नु मन्थन माडुवॆनु.॥19½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथाब्रवीद् दशग्रीवं नारदो भगवानृषिः ॥ २० ॥
क्व खल्विदानीं मार्गेण त्वयेहान्येन गम्यते ।
अयं खलु सुदुर्गम्यः प्रेतराजपुरं प्रति ॥ २१ ॥
मार्गो गच्छति दुर्धर्ष यमस्यामित्रकर्शन ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथाब्रवीद् दशग्रीवं नारदो भगवानृषिः ॥ २० ॥
क्व खल्विदानीं मार्गेण त्वयेहान्येन गम्यते ।
अयं खलु सुदुर्गम्यः प्रेतराजपुरं प्रति ॥ २१ ॥
मार्गो गच्छति दुर्धर्ष यमस्यामित्रकर्शन ।
अनुवाद (हिन्दी)
यह सुनकर देवर्षि भगवान् नारदने कहा—‘शत्रुसूदन! यदि तुम रसातलको जाना चाहते हो तो इस समय उसका मार्ग छोड़कर दूसरे रास्तेसे कहाँ जा रहे हो? दुर्धर्ष वीर! रसातलका यह मार्ग अत्यन्त दुर्गम है और यमराजकी पुरीसे होकर ही जाता है’ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदन्नु केळि नारदरु हेळिदरु - शत्रुसूदन ! नीनु रसातलक्कॆ होगबेकॆन्दिद्दरॆ ईग आ मार्ग वन्नु बिट्टु बेरॆ दारियिन्द ऎल्लिगॆ होगुत्तिरुवॆ? दुर्धर्षवीरने! रसातलद मार्गवु अत्यन्त दुर्गमवागिद्दु, अदु यमलोकवागिये होगुत्तदॆ.॥20-21½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तु शारदमेघाभं हासं मुक्त्वा दशाननः ॥ २२ ॥
उवाच कृतमित्येव वचनं चेदमब्रवीत् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तु शारदमेघाभं हासं मुक्त्वा दशाननः ॥ २२ ॥
उवाच कृतमित्येव वचनं चेदमब्रवीत् ।
अनुवाद (हिन्दी)
नारदजीके ऐसा कहनेपर दशमुख रावण शरद्-ऋतुके बादलकी भाँति अपना उज्ज्वल हास बिखेरता हुआ बोला—‘देवर्षे! मैंने आपकी बात स्वीकार कर ली ।’ इसके बाद उसने यों कहा— ॥ २२ १/२ ॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्मादेवमहं ब्रह्मन् वैवस्वतवधोद्यतः ॥ २२ ॥
गच्छामि दक्षिणामाशां यत्र सूर्यात्मजो नृपः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्मादेवमहं ब्रह्मन् वैवस्वतवधोद्यतः ॥ २२ ॥
गच्छामि दक्षिणामाशां यत्र सूर्यात्मजो नृपः ।
स तु शारदमेघाभं हासम्मुक्त्वा दशाननः ॥
उवाच कृतमित्येव वचनं चेदमब्रवीत् ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘ब्रह्मन्! अब यमराजका वध करनेके लिये उद्यत होकर मैं उस दक्षिण दिशाको जाता हूँ, जहाँ सूर्यपुत्र राजा यम निवास करते हैं ॥ २३ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ब्रह्मन्! ईग यमराजनन्नु वधिसलु नानु सूर्यपुत्र यमराज वासिसुव दक्षिण दिक्किगॆ होगुत्तेनॆ.॥23½॥
अनुवाद (कन्नड)
नारदरु हीगॆ हेळिदाग दशमुख रावणनु शरद्ऋतुविन मोडगळन्तॆ उज्वलवाद नगुवन्नु चॆल्लि हेळिदनु - देवऋषिगळे! नानु निम्म मातन्नु ऒप्पिकॊण्डॆ ऎन्नुत्ता मुन्दरिसिदनु.॥22½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मया हि भगवन् क्रोधात् प्रतिज्ञातं रणार्थिना ॥ २४ ॥
अवजेष्यामि चतुरो लोकपालानिति प्रभो ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मया हि भगवन् क्रोधात् प्रतिज्ञातं रणार्थिना ॥ २४ ॥
अवजेष्यामि चतुरो लोकपालानिति प्रभो ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘प्रभो! भगवन्! मैंने युद्धकी इच्छासे क्रोधपूर्वक प्रतिज्ञा की है कि चारों लोकपालोंको परास्त करूँगा ॥
अनुवाद (कन्नड)
स्वामि! पूज्यरे! नानु युद्धद इच्छॆयिन्द नाल्कू लोकपालकरन्नु सोलिसुवॆनु ऎन्दु क्रोधदिन्द प्रतिज्ञॆ माडिरुवॆनु.॥24½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तदिह प्रस्थितोऽहं वै पितृराजपुरं प्रति ॥ २५ ॥
प्राणिसङ्क्लेशकर्तारं योजयिष्यामि मृत्युना ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तदिह प्रस्थितोऽहं वै पितृराजपुरं प्रति ॥ २५ ॥
प्राणिसङ्क्लेशकर्तारं योजयिष्यामि मृत्युना ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘अतः मैं यहाँसे यमपुरीको प्रस्थान कर रहा हूँ । संसारके प्राणियोंको मौतका कष्ट देनेवाले सूर्यपुत्र यमको स्वयं ही मृत्युसे संयुक्त कर दूँगा’ ॥ २५ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आद्दरिन्द नानु इल्लिन्द हॊरडुवॆनु. जगत्तिन प्राणिगळिगॆ मृत्युविन कष्ट कॊडुव सूर्यपुत्र स्वतः यमनन्ने मृत्युमुखवागिसुवॆनु.॥25½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्त्वा दशग्रीवो मुनिं तमभिवाद्य च ॥ २६ ॥
प्रययौ दक्षिणामाशां प्रविष्टः सह मन्त्रिभिः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्त्वा दशग्रीवो मुनिं तमभिवाद्य च ॥ २६ ॥
प्रययौ दक्षिणामाशां प्रविष्टः सह मन्त्रिभिः ।
अनुवाद (हिन्दी)
ऐसा कहकर दशग्रीवने मुनिको प्रणाम किया और मन्त्रियोंके साथ वह दक्षिण दिशाकी ओर चल दिया ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ हेळि दशग्रीवनु मुनिगॆ वन्दिसि मन्त्रिगळॊन्दिगॆ दक्षिण दिक्किन कडॆगॆ तॆरळिदनु.॥26½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नारदस्तु महातेजा मुहूर्तं ध्यानमास्थितः ॥ २७ ॥
चिन्तयामास विप्रेन्द्रो विधूम इव पावकः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
नारदस्तु महातेजा मुहूर्तं ध्यानमास्थितः ॥ २७ ॥
चिन्तयामास विप्रेन्द्रो विधूम इव पावकः ।
अनुवाद (हिन्दी)
उसके चले जानेपर धूमरहित अग्निके समान महातेजस्वी विप्रवर नारदजी दो घड़ीतक ध्यानमग्न हो इस प्रकार विचार करने लगे— ॥ २७ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवनु हॊरटुहोद बळिक हॊगॆयिल्लद अग्नियन्तॆ महा तेजस्वी विप्र नारदरु ऎरडु गळिगॆ ध्यानस्थरागि हीगॆ योचिसतॊडगिदरु.॥27½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
येन लोकास्त्रयः सेन्द्राः क्लिश्यन्ते सचराचराः ॥ २८ ॥
क्षीणे चायुषि धर्मेण स कालो जेष्यते कथम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
येन लोकास्त्रयः सेन्द्राः क्लिश्यन्ते सचराचराः ॥ २८ ॥
क्षीणे चायुषि धर्मेण स कालो जेष्यते कथम् ।
येन लोकासयः सेन्द्राः क्लिश्यन्ते सचराचराः ॥
क्षीणे चायुषि धर्मेण स कालो जेष्यते कथम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘आयु क्षीण होनेपर जिनके द्वारा धर्मपूर्वक इन्द्रसहित तीनों लोकोंके चराचर प्राणी क्लेशमें डाले जाते—दण्डित होते हैं, वे कालस्वरूप यमराज इस रावणके द्वारा कैसे जीते जायँगे? ॥ २८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आयुस्सु मुगिदाग यारिन्द धर्मपूर्वक इन्द्रसहित मूरु लोकगळ चराचर प्राणिगळन्नु कष्टदल्लि कॆडहुव, क्लेशदल्लि हाकुव आ यमराज ई रावण निन्द हेगॆ गॆल्लल्पडुत्तानॆ.॥28½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स्वदत्तकृतसाक्षी यो द्वितीय इव पावकः ॥ २९ ॥
लब्धसञ्ज्ञा विचेष्टन्ते लोका यस्य महात्मनः ।
यस्य नित्यं त्रयो लोका विद्रवन्ति भयार्दिताः ॥ ३० ॥
तं कथं राक्षसेन्द्रोऽसौ स्वयमेव गमिष्यति ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स्वदत्तकृतसाक्षी यो द्वितीय इव पावकः ॥ २९ ॥
लब्धसञ्ज्ञा विचेष्टन्ते लोका यस्य महात्मनः ।
यस्य नित्यं त्रयो लोका विद्रवन्ति भयार्दिताः ॥ ३० ॥
तं कथं राक्षसेन्द्रोऽसौ स्वयमेव गमिष्यति ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘जो जीवोंके दान और कर्मके साक्षी हैं, जिनका तेज द्वितीय अग्निके समान है, जिन महात्मासे चेतना पाकर सम्पूर्ण जीव नाना प्रकारकी चेष्टाएँ करते हैं, जिनके भयसे पीड़ित हो तीनों लोकोंके प्राणी उनसे दूर भागते हैं, उन्हींके पास यह राक्षसराज स्वयं ही कैसे जायगा? ॥ २९-३० १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
यारु जीविगळ दान मत्तु कर्मसाक्षियागिद्दानो, यारु मत्तॊब्ब अग्नियन्तॆ तेजस्वियागिद्दानो, याव महात्मनिन्द चैतन्य पडॆदु ऎल्ल जीविगळु नाना रीतिय चेष्टॆ गळन्नु माडुवरो, यार भयदिन्द पीडितरागि त्रिलोकद प्राणिगळु दूर ओडुत्तारो, अवन बळिगॆ ई राक्षसेश्वर स्वतः हेगॆ होगबल्लनु.॥29-30½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यो विधाता च धाता च सुकृतं दुष्कृतं तथा ॥ ३१ ॥
त्रैलोक्यं विजितं येन तं कथं विजयिष्यते ।
अपरं किं तु कृत्वैवं विधानं संविधास्यति ॥ ३२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यो विधाता च धाता च सुकृतं दुष्कृतं तथा ॥ ३१ ॥
त्रैलोक्यं विजितं येन तं कथं विजयिष्यते ।
अपरं किं तु कृत्वैवं विधानं संविधास्यति ॥ ३२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘जो त्रिलोकीको धारण-पोषण करनेवाले तथा पुण्य और पापके फल देनेवाले हैं और जिन्होंने तीनों लोकोंपर विजय पायी है, उन्हीं कालदेवको यह राक्षस कैसे जीतेगा? काल ही सबका साधन है । यह राक्षस कालके अतिरिक्त दूसरे किस साधनका सम्पादन करके उस कालपर विजय प्राप्त करेगा? ॥ ३१-३२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
त्रिलोकगळन्नु धरिसि पोषिसुव, पाप-पुण्यगळ फल कॊडुव, मूरु लोकगळ मेलॆ विजय पडॆद आ कालदेवनन्नु ई राक्षसनु हेगॆ जयिसबल्लनु? कालवे ऎल्लर साधनवागिदॆ. ई राक्षसनु कालवन्नु बिट्टु बेरॆ याव साधनवन्नु गळिसि आ कालन मेलॆ हेगॆ विजय पडॆयुवनु.॥31-32॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
कौतूहलं समुत्पन्नो यास्यामि यमसादनम् ।
विमर्दं द्रष्टुमनयोर्यमराक्षसयोः स्वयम् ॥ ३३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
कौतूहलं समुत्पन्नो यास्यामि यमसादनम् ।
विमर्दं द्रष्टुमनयोर्यमराक्षसयोः स्वयम् ॥ ३३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘अब तो मेरे मनमें बड़ा कौतूहल उत्पन्न हो गया है, अतः इन यमराज और राक्षसराजका युद्ध देखनेके लिये मैं स्वयं भी यमलोकको जाऊँगा’ ॥ ३३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ई नन्न मनस्सिनल्लि कुतूहल उण्टागिदॆ, आद्दरिन्द ई यमराज मत्तु राक्षसराजर युद्धवन्नु नोडलु नानू यमलोकक्कॆ होगुवॆनु.॥33॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे विंशः सर्गः ॥ २० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें बीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २० ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि इप्पत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥20॥