[एकोनविंशः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- रावणके द्वारा अनरण्यका वध तथा उनके द्वारा उसे शापकी प्राप्ति
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथ जित्वा मरुत्तं स प्रययौ राक्षसाधिपः ।
नगराणि नरेन्द्राणां युद्धकाङ्क्षी दशाननः ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथ जित्वा मरुत्तं स प्रययौ राक्षसाधिपः ।
नगराणि नरेन्द्राणां युद्धकाङ्क्षी दशाननः ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
(अगस्त्यजी कहते हैं—रघुनन्दन!) पूर्वोक्त रूपसे राजा मरुत्तको जीतनेके पश्चात् राक्षसराज दशग्रीव क्रमशः अन्य नरेशोंके नगरोंमें भी युद्धकी इच्छासे गया ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
(अगस्त्यरु हेळुत्तारॆ - रघुनन्दन !) हिन्दिनन्तॆ मरुत्तनन्नु जयिसिद बळिक राक्षसराज दशग्रीवनु क्रमवागि इतर राजरल्लियू युद्धद इच्छॆयिन्द होदनु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
समासाद्य तु राजेन्द्रान् महेन्द्रवरुणोपमान् ।
अब्रवीद् राक्षसेन्द्रस्तु युद्धं मे दीयतामिति ॥ २ ॥
निर्जिताः स्मेति वा ब्रूत एष मे हि सुनिश्चयः ।
अन्यथा कुर्वतामेवं मोक्षो नैवोपपद्यते ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
समासाद्य तु राजेन्द्रान् महेन्द्रवरुणोपमान् ।
अब्रवीद् राक्षसेन्द्रस्तु युद्धं मे दीयतामिति ॥ २ ॥
निर्जिताः स्मेति वा ब्रूत एष मे हि सुनिश्चयः ।
अन्यथा कुर्वतामेवं मोक्षो नैवोपपद्यते ॥ ३ ॥
समासाद्य तु राजेन्द्रान्महेन्द्र वरुणोपमान् ।
अब्रवीद्राक्षसेन्द्रस्तु युद्धं मे दीयतामिति ॥
निर्जिताः स्मेति वा ब्रूत एष मे हि सुनिश्चयः ।
अव्यथा कुर्वतामेवं मोक्षो नैवोपपद्यते ॥
अनुवाद (हिन्दी)
महेन्द्र और वरुणके समान पराक्रमी उन महाराजोंके पास जाकर वह राक्षसराज उनसे कहता—‘राजाओ! तुम मेरे साथ युद्ध करो अथवा यह कह दो कि ‘हम हार गये ।’ यही मेरा अच्छी तरह किया हुआ निश्चय है । इसके विपरीत करनेसे तुम्हें छुटकारा नहीं मिलेगा’ ॥ २-३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महेन्द्र, वरुणरन्तॆ पराक्रमि गळाद आ महाराजर बळिगॆ होगि राक्षसेन्द्रनु हेळुत्तिद्दनु - राजरे ! नीवु नन्नॊडनॆ युद्धमाडि इल्लवॆ ‘नावु सोतिद्देवॆ’ ऎन्दु हेळि. इदन्नॆ नानु माडिद निश्चयवागिदॆ. इदक्कॆ विरुद्धवागि नडॆदरॆ निमगॆ बिडुगडॆ इल्ल.॥2-3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततस्त्वभीरवः प्राज्ञाः पार्थिवा धर्मनिश्चयाः ।
मन्त्रयित्वा ततोऽन्योन्यं राजानः सुमहाबलाः ॥ ४ ॥
निर्जिताः स्मेत्यभाषन्त ज्ञात्वा वरबलं रिपोः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततस्त्वभीरवः प्राज्ञाः पार्थिवा धर्मनिश्चयाः ।
मन्त्रयित्वा ततोऽन्योन्यं राजानः सुमहाबलाः ॥ ४ ॥
निर्जिताः स्मेत्यभाषन्त ज्ञात्वा वरबलं रिपोः ।
ततस्त्वभीरवः प्राज्ञाः पार्थिवा धर्मनिश्चयाः ।
मन्त्रयित्वा ततोऽन्योन्यं राजानः सुमहाबलाः ॥
निर्जिताः समेत्यभाषन्त ज्ञात्वा वरबलं रिपोः ।
अनुवाद (हिन्दी)
तब निर्भय, बुद्धिमान् तथा धर्मपूर्ण विचार रखनेवाले बहुत-से महाबली राजा परस्पर सलाह करके शत्रुकी प्रबलताको समझकर बोले—‘राक्षसराज! हम तुमसे हार मान लेते हैं’ ॥ ४ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग निर्भय, बुद्धिवन्त, धर्मपूर्णविचार माडुव अनेक महाबलि राजरु परस्पर सलहॆ पडॆदु, शत्रुविन प्रबलतॆ अरितु राक्षसराजा! नावु निन्निन्द सोलन्नॊप्पि कॊळ्ळुत्तेवॆ ऎन्दु हेळुत्तिद्दरु.॥4½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दुष्यन्तः सुरथो गाधिर्गयो राजा पुरूरवाः ॥ ५ ॥
एते सर्वेऽब्रुवंस्तात निर्जिताः स्मेति पार्थिवाः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दुष्यन्तः सुरथो गाधिर्गयो राजा पुरूरवाः ॥ ५ ॥
एते सर्वेऽब्रुवंस्तात निर्जिताः स्मेति पार्थिवाः ।
अनुवाद (हिन्दी)
दुष्यन्त, सुरथ, गाधि, गय, राजा पुरूरवा—इन सभी भूपालोंने अपने-अपने राजत्वकालमें रावणके सामने अपनी पराजय स्वीकार कर ली ॥ ५ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
दुष्यन्त, सुरथ, गाधि, गय, राजा पुरूरव इवरॆल्ल राजरु तम्म राज्यभार कालदल्लि रावणन ऎदुरिगॆ तम्म पराजयवन्नु स्वीकरिसिद्दरु.॥5½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथायोध्यां समासाद्य रावणो राक्षसाधिपः ॥ ६ ॥
सुगुप्तामनरण्येन शक्रेणेवामरावतीम् ।
स तं पुरुषशार्दूलं पुरन्दरसमं बले ॥ ७ ॥
प्राह राजानमासाद्य युद्धं देहीति रावणः ।
निर्जितोऽस्मीति वा ब्रूहि त्वमेवं मम शासनम् ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथायोध्यां समासाद्य रावणो राक्षसाधिपः ॥ ६ ॥
सुगुप्तामनरण्येन शक्रेणेवामरावतीम् ।
स तं पुरुषशार्दूलं पुरन्दरसमं बले ॥ ७ ॥
प्राह राजानमासाद्य युद्धं देहीति रावणः ।
निर्जितोऽस्मीति वा ब्रूहि त्वमेवं मम शासनम् ॥ ८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इसके बाद राक्षसोंका राजा रावण इन्द्रद्वारा सुरक्षित अमरावतीकी भाँति महाराज अनरण्यद्वारा पालित अयोध्यापुरीमें आया । वहाँ पुरन्दर (इन्द्र)-के समान पराक्रमी पुरुषसिंह राजा अनरण्यसे मिलकर बोला—‘राजन्! तुम मुझसे युद्ध करनेका वचन दो अथवा कह दो कि ‘मैं हार गया ।’ यही मेरा आदेश है’ ॥ ६—८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक राक्षसाधिप रावणनु इन्द्रनिन्द सुरक्षितवाद अमरावतियन्तिरुव, महाराजा अनरण्यनिन्द पालित अयोध्यॆगॆ बन्दनु. अल्लि इन्द्रनन्तॆ पराक्रमि पुरुषसिंह अनरण्यनल्लिगॆ बन्दु हेळिदनु-राजने! नीनु नन्नॊडनॆ युद्धद मातु कॊडु इल्लवे ‘नानु सोतॆ’ ऎन्दु हेळु. इदे नन्न आदेशवागिदॆ.॥6-8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अयोध्याधिपतिस्तस्य श्रुत्वा पापात्मनो वचः ।
अनरण्यस्तु सङ्क्रुद्धो राक्षसेन्द्रमथाब्रवीत् ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अयोध्याधिपतिस्तस्य श्रुत्वा पापात्मनो वचः ।
अनरण्यस्तु सङ्क्रुद्धो राक्षसेन्द्रमथाब्रवीत् ॥ ९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उस पापात्माकी वह बात सुनकर अयोध्यानरेश अनरण्यको बड़ा क्रोध हुआ और वे उस राक्षसराजसे बोले— ॥ ९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ पापात्मन मातन्नु केळि अयोध्या नरेश अनरण्यनिगॆ भारी क्रोधवुण्टागि अवनु राक्षसराजनल्लि हेळिदनु.॥9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दीयते द्वन्द्वयुद्धं ते राक्षसाधिपते मया ।
सन्तिष्ठ क्षिप्रमायत्तो भव चैवं भवाम्यहम् ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दीयते द्वन्द्वयुद्धं ते राक्षसाधिपते मया ।
सन्तिष्ठ क्षिप्रमायत्तो भव चैवं भवाम्यहम् ॥ १० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘निशाचरपते! मैं तुम्हें द्वन्द्वयुद्धका अवसर देता हूँ । ठहरो, शीघ्र युद्धके लिये तैयार हो जाओ । मैं भी तैयार हो रहा हूँ’ ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
निशाचरपते! नानु निनगॆ द्वन्द्वयुद्धद अवकाश कॊडुवॆनु. निल्लु, बेगने युद्धक्कागि सिद्धनागु. नानू सिद्धनागुत्तेनॆ.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथ पूर्वं श्रुतार्थेन निर्जितं सुमहद् बलम् ।
निष्क्रामत् तन्नरेन्द्रस्य बलं रक्षोवधोद्यतम् ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथ पूर्वं श्रुतार्थेन निर्जितं सुमहद् बलम् ।
निष्क्रामत् तन्नरेन्द्रस्य बलं रक्षोवधोद्यतम् ॥ ११ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
राजाने रावणकी दिग्विजयकी बात पहलेसे ही सुन रखी थी, इसलिये उन्होंने बहुत बड़ी सेना इकट्ठी कर ली थी । नरेशकी वह सारी सेना उस समय राक्षसके वधके लिये उत्साहित हो नगरसे बाहर निकली ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजनु रावणन दिग्विजयद सुद्दि मॊदले केळि, अदक्कागि अवनु दॊड्ड सैन्यवन्नु सेरिसि इट्टिद्दनु. राजन आ ऎल्ल सैन्यवु आग राक्षसन वधॆगागि उत्साहदिन्द नगरदिन्द हॊरटितु.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नागानां दशसाहस्रं वाजिनां नियुतं तथा ।
रथानां बहुसाहस्रं पत्तीनां च नरोत्तम ॥ १२ ॥
महीं सञ्छाद्य निष्क्रान्तं सपदातिरथं रणे ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
नागानां दशसाहस्रं वाजिनां नियुतं तथा ।
रथानां बहुसाहस्रं पत्तीनां च नरोत्तम ॥ १२ ॥
महीं सञ्छाद्य निष्क्रान्तं सपदातिरथं रणे ।
अनुवाद (हिन्दी)
नरश्रेष्ठ श्रीराम! दस हजार हाथीसवार, एक लाख घुड़सवार, कई हजार रथी और पैदल सैनिक पृथ्वीको आच्छादित करके युद्धके लिये आगे बढ़े । रथों और पैदलोंसहित सारी सेना रणक्षेत्रमें जा पहुँची ॥ १२ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नरश्रेष्ठ श्रीरामा! हत्तुसाविर आनॆ सवाररु, ऒन्दु लक्ष कुदुरॆ सवाररु, अनेक साविर रथगळु, असङ्ख्य कालाळुगळिन्द नॆल भागवन्नु आच्छादनॆ माडुत्ता ऎल्ल सैन्य रणरङ्गक्कॆ बन्तु.॥12½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः प्रवृत्तं सुमहद् युद्धं युद्धविशारद ॥ १३ ॥
अनरण्यस्य नृपते राक्षसेन्द्रस्य चाद्भुतम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः प्रवृत्तं सुमहद् युद्धं युद्धविशारद ॥ १३ ॥
अनरण्यस्य नृपते राक्षसेन्द्रस्य चाद्भुतम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
युद्धविशारद रघुवीर! फिर तो राजा अनरण्य और निशाचर रावणमें बड़ा अद्भुत संग्राम होने लगा ॥ १३ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
युद्धविशारद रघुवीर ! मत्तॆ राजा अनरण्य मत्तु रावणरल्लि भारी अद्भुत सङ्ग्राम प्रारम्भवायितु.॥13½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तद् रावणबलं प्राप्य बलं तस्य महीपतेः ॥ १४ ॥
प्राणश्यत तदा सर्वं हव्यं हुतमिवानले ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तद् रावणबलं प्राप्य बलं तस्य महीपतेः ॥ १४ ॥
प्राणश्यत तदा सर्वं हव्यं हुतमिवानले ।
अनुवाद (हिन्दी)
उस समय राजाकी सारी सेना रावणकी सेनाके साथ टक्कर लेकर उसी तरह नष्ट होने लगी, जैसे अग्निमें दी हुई आहुति पूर्णतः भस्म हो जाती है ॥ १४ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग राजन ऎल्ल सैन्यवु रावणन सैन्यदॊन्दिगॆ कादाडुत्ता अग्नियल्लि हाकिद आहुतियु पूर्णभस्मवागुवन्तॆ नाशवाग तॊडगितु.॥14½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
युद्ध्वा च सुचिरं कालं कृत्वा विक्रममुत्तमम् ॥ १५ ॥
प्रज्वलन्तं तमासाद्य क्षिप्रमेवावशेषितम् ।
प्राविशत् सङ्कुलं तत्र शलभा इव पावकम् ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
युद्ध्वा च सुचिरं कालं कृत्वा विक्रममुत्तमम् ॥ १५ ॥
प्रज्वलन्तं तमासाद्य क्षिप्रमेवावशेषितम् ।
प्राविशत् सङ्कुलं तत्र शलभा इव पावकम् ॥ १६ ॥
युद्ध्वा च सुचिरं कालं कृत्वा विक्रममुत्तमम् ॥
प्रज्वलन्तं समासाद्य क्षिप्रमेवावशोषितम् ।
प्राविशत्सङ्कुलं तत्र शलभा इव पावकम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उस सेनाने बहुत देरतक युद्ध किया, बड़ा पराक्रम दिखाया; परंतु तेजस्वी रावणका सामना करके वह बहुत थोड़ी संख्यामें शेष रह गयी और अन्ततोगत्वा जैसे पतिङ्गे आगमें जलकर भस्म हो जाते हैं, उसी प्रकार कालके गालमें चली गयी ॥ १५-१६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ सैन्यवु बहळ हॊत्तु कादाडितु, पराक्रम तोरितु, आदरॆ तेजस्वी रावणनन्नु ऎदुरिसुत्ता बहळ कडिमॆ सङ्ख्यॆयल्लि उळिदु कॊनॆगॆ पतङ्गगळु अग्नियल्लि बिद्दु भस्मवागुवन्तॆ कालनिगॆ तुत्तायितु.॥15-16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सोऽपश्यत् तन्नरेन्द्रस्तु नश्यमानं महाबलम् ।
महार्णवं समासाद्य वनापगशतं यथा ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सोऽपश्यत् तन्नरेन्द्रस्तु नश्यमानं महाबलम् ।
महार्णवं समासाद्य वनापगशतं यथा ॥ १७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
राजाने देखा, मेरी विशाल सेना उसी प्रकार नष्ट होती चली जा रही है, जैसे जलसे भरी हुई सैकड़ों नदियाँ महासागरके पास पहुँचकर उसीमें विलीन हो जाती हैं ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
जलदिन्द तुम्बिद भारी नूरारु नदिगळु समुद्रदल्लि सेरि होगुवन्तॆ तन्न सैन्यवु नाशवागुवुदन्नु राजनु नोडिदनु.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः शक्रधनुःप्रख्यं धनुर्विस्फारयन् स्वयम् ।
आससाद नरेन्द्रस्तं रावणं क्रोधमूर्च्छितः ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः शक्रधनुःप्रख्यं धनुर्विस्फारयन् स्वयम् ।
आससाद नरेन्द्रस्तं रावणं क्रोधमूर्च्छितः ॥ १८ ॥
ततः शक्रधनुःप्रख्यं धनुर्विस्फारयन् स्वयम् ।
आससाद नरेन्द्रस्तं रावणं क्रोधमूर्छितः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तब महाराज अनरण्य क्रोधसे मूर्छित हो अपने इन्द्रधनुषके समान महान् शरासनको टंकारते हुए रावणका सामना करनेके लिये आये ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग महाराज अनरण्यनु क्रोधगॊण्डु इन्द्र धनुस्सिनन्तॆ तन्न महा धनुस्सन्नु टङ्कार माडुत्ता रावणनन्नु ऎदुरिसलु आगमिसिदनु..॥18॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अनरण्येन तेऽमात्या मारीचशुकसारणाः ।
प्रहस्तसहिता भग्ना व्यद्रवन्त मृगा इव ॥ १९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अनरण्येन तेऽमात्या मारीचशुकसारणाः ।
प्रहस्तसहिता भग्ना व्यद्रवन्त मृगा इव ॥ १९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
फिर तो जैसे सिंहको देखकर मृग भाग जाते हैं, उसी प्रकार मारीच, शुक, सारण तथा प्रहस्त—ये चारों राक्षस मन्त्री राजा अनरण्यसे परास्त होकर भाग खड़े हुए ॥ १९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सिंहवन्नु नोडि जिङ्कॆगळु ओडिहोगुवन्तॆ मारीच, शुक, सारण, प्रहस्त ई नाल्वरू राक्षस मन्त्रिगळु अनरण्यनिन्द ओडि पलायन माडिदरु.॥19॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो बाणशतान्यष्टौ पातयामास मूर्धनि ।
तस्य राक्षसराजस्य इक्ष्वाकुकुलनन्दनः ॥ २० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो बाणशतान्यष्टौ पातयामास मूर्धनि ।
तस्य राक्षसराजस्य इक्ष्वाकुकुलनन्दनः ॥ २० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तत्पश्चात् इक्ष्वाकुवंशको आनन्दित करनेवाले राजा अनरण्यने राक्षसराज रावणके मस्तकपर आठ सौ बाण मारे ॥ २० ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनन्तर इक्ष्वाकुकुलनन्दन राजा अनरण्यनु राक्षसराज रावणन मस्तकदल्लि ऎण्टु नूरु बाणगळन्नु प्रयोगिसिदनु.॥20॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्य बाणाः पतन्तस्ते चक्रिरे न क्षतं क्वचित् ।
वारिधारा इवाभ्रेभ्यः पतन्त्यो गिरिमूर्धनि ॥ २१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्य बाणाः पतन्तस्ते चक्रिरे न क्षतं क्वचित् ।
वारिधारा इवाभ्रेभ्यः पतन्त्यो गिरिमूर्धनि ॥ २१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
परंतु जैसे बादलोंसे पर्वतशिखरपर गिरती हुई जलधाराएँ उसे क्षति नहीं पहुँचातीं, उसी प्रकार वे बरसते हुए बाण उस निशाचरके शरीरपर कहीं घाव न कर सके ॥ २१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
पर्वत शिखरदल्लि बिद्द मळॆयु अदन्नु क्षतिगॊळिसदन्तॆ आ सुरियुव बाणगळु आ निशाचरन शरीरदल्लि गायगॊळिसदे होदवु.॥21॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो राक्षसराजेन क्रुद्धेन नृपतिस्तदा ।
तलेनाभिहतो मूर्ध्नि स रथान्निपपात ह ॥ २२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो राक्षसराजेन क्रुद्धेन नृपतिस्तदा ।
तलेनाभिहतो मूर्ध्नि स रथान्निपपात ह ॥ २२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इसके बाद राक्षसराजने कुपित होकर राजाके मस्तकपर एक तमाचा मारा । इससे आहत होकर राजा रथसे नीचे गिर पड़े ॥ २२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग कुपितनाद रावणनु राजन तलॆगॆ ऒन्दु एटुकॊट्टनु. इदरिन्द आहतनागि राजनु रथदिन्द कॆळगॆ उरुळिदनु.॥22॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स राजा पतितो भूमौ विह्वलः प्रविवेपितः ।
वज्रदग्ध इवारण्ये सालो निपतितो यथा ॥ २३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स राजा पतितो भूमौ विह्वलः प्रविवेपितः ।
वज्रदग्ध इवारण्ये सालो निपतितो यथा ॥ २३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
जैसे वनमें वज्रपातसे दग्ध हुआ साखूका वृक्ष धराशायी हो जाता है, उसी प्रकार राजा अनरण्य व्याकुल हो भूमिपर गिरे और थर-थर काँपने लगे ॥ २३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सिडिलु बडिदाग ऒणगिद मरवु दग्धवागि उरुळुवन्तॆ राजा अनरण्यनु व्याकुलनागि नॆलक्कॆ बिद्दु गड-गड नडुगतॊडगिदनु.॥23॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तं प्रहस्याब्रवीद् रक्ष इक्ष्वाकुं पृथिवीपतिम् ।
किमिदानीं फलं प्राप्तं त्वया मां प्रति युध्यता ॥ २४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तं प्रहस्याब्रवीद् रक्ष इक्ष्वाकुं पृथिवीपतिम् ।
किमिदानीं फलं प्राप्तं त्वया मां प्रति युध्यता ॥ २४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
यह देख रावण जोर-जोरसे हँस पड़ा और उन इक्ष्वाकुवंशी नरेशसे बोला—‘इस समय मेरे साथ युद्ध करके तुमने क्या फल प्राप्त किया है? ॥ २४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदन्नु नोडि रावणनु जोरागि नक्कु आ इक्ष्वाकु नरेशनल्लि हेळिदनु - ईग नन्नॊडनॆ युद्ध माडि निनगेनु फल दॊरकितु.॥24॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
त्रैलोक्ये नास्ति यो द्वन्द्वं मम दद्यान्नराधिप ।
शङ्के प्रसक्तो भोगेषु न शृणोषि बलं मम ॥ २५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
त्रैलोक्ये नास्ति यो द्वन्द्वं मम दद्यान्नराधिप ।
शङ्के प्रसक्तो भोगेषु न शृणोषि बलं मम ॥ २५ ॥
त्रैलोक्ये नास्ति यो द्वन्द्व्वं मम दद्यान्नराधिप ।
शङ्के प्रसक्तो भोगेषु न शृणोषि बलं मम ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘नरेश्वर! तीनों लोकोंमें कोई ऐसा वीर नहीं है, जो मुझे द्वन्द्वयुद्ध दे सके । जान पड़ता है तुमने भोगोंमें अधिक आसक्त रहनेके कारण मेरे बल-पराक्रमको नहीं सुना था’ ॥ २५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नरेश्वर! नन्नॊडनॆ द्वन्द्वयुद्ध माडुवन्तह वीरनु मूरु लोकगळल्लि यारू इल्ल. नीनु भोगगळल्लि हॆच्चु आसक्तनाद्दरिन्द नन्न बल पराक्रम केळिल्ल ऎन्दु तोरुत्तदॆ.॥25॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्यैवं ब्रुवतो राजा मन्दासुर्वाक्यमब्रवीत् ।
किं शक्यमिह कर्तुं वै कालो हि दुरतिक्रमः ॥ २६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्यैवं ब्रुवतो राजा मन्दासुर्वाक्यमब्रवीत् ।
किं शक्यमिह कर्तुं वै कालो हि दुरतिक्रमः ॥ २६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
राजाकी प्राणशक्ति क्षीण हो रही थी । उन्होंने इस प्रकार बातें करनेवाले रावणका वचन सुनकर कहा—‘राक्षसराज! अब यहाँ क्या किया जा सकता है? क्योंकि कालका उल्लङ्घन करना अत्यन्त दुष्कर है ॥ २६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजन प्राणशक्ति क्षीणवायितु. हीगॆ आडुत्तिरुव रावणन वचन केळि हेळिदनु - राक्षसराजने! ईग इल्लेनु माडबहुदु? एकॆन्दरॆ कालवन्नु उल्लङ्घिसुवुदु अत्यन्त दुष्करवागिदॆ.॥26॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नह्यहं निर्जितो रक्षस्त्वया चात्मप्रशंसिना ।
कालेनैव विपन्नोऽहं हेतुभूतस्तु मे भवान् ॥ २७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
नह्यहं निर्जितो रक्षस्त्वया चात्मप्रशंसिना ।
कालेनैव विपन्नोऽहं हेतुभूतस्तु मे भवान् ॥ २७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राक्षस! तू अपने मुँहसे अपनी प्रशंसा कर रहा है; किंतु तूने जो आज मुझे पराजित किया है, इसमें काल ही कारण है । वास्तवमें कालने ही मुझे मारा है । तू तो मेरी मृत्युमें निमित्तमात्र बन गया है ॥ २७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राक्षसने! नीनु तन्नन्नु प्रशंसिसिकॊळ्ळुत्तिरुवॆ; आदरॆ नीनु इन्दु नन्नन्नु पराजितगॊळिसिदुदरल्लि कालवे कारणवागिदॆ. नीनादरो नन्न मृत्युविनल्लि निमित्तमात्रनादॆ.॥27॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं प्राणपरिक्षये ।
नह्यहं विमुखी रक्षो युद्ध्यमानस्त्वया हतः ॥ २८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं प्राणपरिक्षये ।
नह्यहं विमुखी रक्षो युद्ध्यमानस्त्वया हतः ॥ २८ ॥
किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं प्राणपरीक्षये ।
नह्यहं विमुखी रक्षो युध्यमानस्त्वयाहतः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘मेरे प्राण जा रहे हैं, अतः इस समय मैं क्या कर सकता हूँ? निशाचर! मुझे संतोष है कि मैंने युद्धसे मुँह नहीं मोड़ा । युद्ध करता हुआ ही मैं तेरे हाथसे मारा गया हूँ ॥ २८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नन्न प्राणगळु होगुत्तिवॆ, आद्दरिन्द नानु एनु माडबल्लॆ? निशाचरने! नानु युद्धदल्लि बॆन्नु तोरलिल्ल इदु ननगॆ सन्तोषविदॆ. युद्ध माडुत्ता निन्न कैयिन्द सायुत्तानॆ.॥28॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
इक्ष्वाकुपरिभावित्वाद् वचो वक्ष्यामि राक्षस ।
यदि दत्तं यदि हुतं यदि मे सुकृतं तपः ।
यदि गुप्ताः प्रजाः सम्यक् तदा सत्यं वचोऽस्तु मे ॥ २९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
इक्ष्वाकुपरिभावित्वाद् वचो वक्ष्यामि राक्षस ।
यदि दत्तं यदि हुतं यदि मे सुकृतं तपः ।
यदि गुप्ताः प्रजाः सम्यक् तदा सत्यं वचोऽस्तु मे ॥ २९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘परंतु राक्षस! तूने अपने व्यङ्ग्यपूर्ण वचनसे इक्ष्वाकुकुलका अपमान किया है, इसलिये मैं तुझे शाप दूँगा—तेरे लिये अमङ्गलजनक बात कहूँगा । यदि मैंने दान, पुण्य, होम और तप किये हों, यदि मेरे द्वारा धर्मके अनुसार प्रजाजनोंका ठीक-ठीक पालन हुआ हो तो मेरी बात सत्य होकर रहे ॥ २९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आदरॆ राक्षसने! नीनु व्यङ्ग्यपूर्ण मातुगळिन्द इक्ष्वाकुकुलद अपमान माडिदॆ. इदरिन्द निनगॆ शाप कॊडुत्तिद्देनॆ. निनगॆ अमङ्गल मातन्नु हेळुत्तेनॆ. नानु दान, पुण्य, होम, तपस्सु माडिद्दरॆ, नानु धर्मक्कनुसार प्रजॆगळन्नु चॆन्नागि पालिसिदिद्दरॆ, नन्न मातु निजवागलि.॥29॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
उत्पत्स्यते कुले ह्यस्मिन्निक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।
रामो दाशरथिर्नाम स ते प्राणान् हरिष्यति ॥ ३० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
उत्पत्स्यते कुले ह्यस्मिन्निक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।
रामो दाशरथिर्नाम स ते प्राणान् हरिष्यति ॥ ३० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘महात्मा इक्ष्वाकुवंशी नरेशोंके इस वंशमें ही दशरथनन्दन श्रीराम प्रकट होंगे, जो तेरे प्राणोंका अपहरण करेंगे’ ॥ ३० ॥
अनुवाद (कन्नड)
महात्मा इक्ष्वाकुवंशी राजर वंशदल्ले दशरथनन्दन श्रीरामनु प्रकटनागि निन्न प्राणगळन्नु अपहरिसुवनु.॥30॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो जलधरोदग्रस्ताडितो देवदुन्दुभिः ।
तस्मिन्नुदाहृते शापे पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ॥ ३१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो जलधरोदग्रस्ताडितो देवदुन्दुभिः ।
तस्मिन्नुदाहृते शापे पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ॥ ३१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
राजाके इस प्रकार शाप देते ही मेघके समान गम्भीर स्वरमें देवताओंकी दुन्दुभि बज उठी और आकाशसे फूलोंकी वर्षा होने लगी ॥ ३१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजनु हीगॆ शपिसिदाग मेघगळु गम्भीर ध्वनियल्लि देवतॆगळु दुन्दुभिगळन्नु नुडिसिदरु, आकाशदिन्द पुष्पवृष्टियायितु.॥31॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः स राजा राजेन्द्र गतः स्थानं त्रिविष्टपम् ।
स्वर्गते च नृपे तस्मिन् राक्षसः सोऽपसर्पत ॥ ३२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः स राजा राजेन्द्र गतः स्थानं त्रिविष्टपम् ।
स्वर्गते च नृपे तस्मिन् राक्षसः सोऽपसर्पत ॥ ३२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
राजाधिराज श्रीराम! तदनन्तर राजा अनरण्य स्वर्गलोकको सिधारे । उनके स्वर्गगामी हो जानेपर राक्षस रावण वहाँसे अन्यत्र चला गया ॥ ३२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजाधिराज श्रीरामा! बळिक अनरण्यनु स्वर्गस्थनादनु. अवनु स्वर्गगामियाद मेलॆ राक्षस रावणनु अल्लिन्द बेरॆडॆगॆ तॆरळिदनु.॥32॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनविंशः सर्गः ॥ १९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें उन्नीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १९ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि हत्तॊम्भत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥19॥