०१८ मरुत्त-पराजयः

[अष्टादशः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. रावणद्वारा मरुत्तकी पराजय तथा इन्द्र आदि देवताओंका मयूर आदि पक्षियोंको वरदान देना
विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रविष्टायां हुताशं तु वेदवत्यां स रावणः ।
पुष्पकं तु समारुह्य परिचक्राम मेदिनीम् ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

प्रविष्टायां हुताशं तु वेदवत्यां स रावणः ।
पुष्पकं तु समारुह्य परिचक्राम मेदिनीम् ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

अगस्त्यजी कहते हैं—रघुनन्दन! वेदवतीके अग्निमें प्रवेश कर जानेपर रावण पुष्पकविमानपर आरूढ़ हो पृथ्वीपर सब ओर भ्रमण करने लगा ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

(अगस्त्यरु हेळुत्तारॆ - रघुनन्दन!) वेदवतियु अग्नियल्लि प्रवेशिसिद बळिक रावणनु पुष्पक विमानारूढनागि पृथिवियल्लि सञ्चरिसतॊडगिदनु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो मरुत्तं नृपतिं यजन्तं सह दैवतैः ।
उशीरबीजमासाद्य ददर्श स तु रावणः ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो मरुत्तं नृपतिं यजन्तं सह दैवतैः ।
उशीरबीजमासाद्य ददर्श स तु रावणः ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उसी यात्रामें उशीरबीज नामक देशमें पहुँचकर रावणने देखा, राजा मरुत्त देवताओंके साथ बैठकर यज्ञ कर रहे हैं ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अदे यात्रॆयल्लि उशीरबीज ऎम्ब देशक्कॆ होगि रावणनु नोडिदनु - राजा मरुत्तनु देवतॆगळॊन्दिगॆ कुळितु यज्ञ माडुत्तिद्दानॆ.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

संवर्तो नाम ब्रह्मर्षिः साक्षाद् भ्राता बृहस्पतेः ।
याजयामास धर्मज्ञः सर्वैर्देवगणैर्वृतः ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

संवर्तो नाम ब्रह्मर्षिः साक्षाद् भ्राता बृहस्पतेः ।
याजयामास धर्मज्ञः सर्वैर्देवगणैर्वृतः ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस समय साक्षात् बृहस्पतिके भाई तथा धर्मके मर्मको जाननेवाले ब्रह्मर्षि संवर्त सम्पूर्ण देवताओंसे घिरे रहकर वह यज्ञ करा रहे थे ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग साक्षात् बृहसुतिय तम्मनु हागू धर्मद मर्मज्ञ महर्षि संवर्तनु समस्त देवतॆगळिन्द सुत्तुवरॆदु यज्ञ माडिसुत्तिद्दनु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दृष्ट्वा देवास्तु तद् रक्षो वरदानेन दुर्जयम् ।
तिर्यग्योनिं समाविष्टास्तस्य धर्षणभीरवः ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दृष्ट्वा देवास्तु तद् रक्षो वरदानेन दुर्जयम् ।
तिर्यग्योनिं समाविष्टास्तस्य धर्षणभीरवः ॥ ४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

ब्रह्माजीके वरदानसे जिसको जीतना कठिन हो गया था, उस राक्षस रावणको वहाँ देखकर उसके आक्रमणसे भयभीत हो देवतालोग तिर्यग्-योनिमें प्रवेश कर गये ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ब्रह्मदेवर वरदिन्द जयिसलु कठिणनाद राक्षस रावणनन्नु अल्लि नोडि, अवन आक्रमणद भयदिन्द देवतॆगळु तिर्यग्योनि (पक्षि)यल्लि प्रवेशिसिदरु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इन्द्रो मयूरः संवृत्तो धर्मराजस्तु वायसः ।
कृकलासो धनाध्यक्षो हंसश्च वरुणोऽभवत् ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इन्द्रो मयूरः संवृत्तो धर्मराजस्तु वायसः ।
कृकलासो धनाध्यक्षो हंसश्च वरुणोऽभवत् ॥ ५ ॥


इन्द्रो मयूरः संवृत्तो धर्मराजस्तु वायसः ।
कृकलासो धनाध्यक्षो हंसश्च मरुणोभवत् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इन्द्र मोर, धर्मराज कौआ, कुबेर गिरगिट और वरुण हंस हो गये ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इन्द्रनु नविलु, धर्मराज कागॆ, कुबेरनु ओतिक्यात, वरुण हंसनादनु.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अन्वेष्वपि गतेष्वेवं देवेष्वरिनिषूदन ।
रावणः प्राविशद् यज्ञं सारमेय इवाशुचिः ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अन्वेष्वपि गतेष्वेवं देवेष्वरिनिषूदन ।
रावणः प्राविशद् यज्ञं सारमेय इवाशुचिः ॥ ६ ॥


अन्येष्वपि गतेष्वेवं देवेष्वरिनिषूदन ।
रावणः प्राविशद्यज्ञं सारमेय इवाशुचिः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

शत्रुसूदन श्रीराम! इसी तरह दूसरे-दूसरे देवता भी जब विभिन्न रूपोंमें स्थित हो गये, तब रावणने उस यज्ञमण्डपमें प्रवेश किया, मानो कोई अपवित्र कुत्ता वहाँ आ गया हो ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

शत्रुसूदन श्रीरामा! हीगॆ इतर देवतॆगळू कूड विभिन्न रूपगळल्लि स्थितरादाग रावणनु आ यज्ञ मण्टपवन्नु अपवित्र नायि हॊक्कन्तॆ प्रवेशिसिदनु.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तं च राजानमासाद्य रावणो राक्षसाधिपः ।
प्राह युद्धं प्रयच्छेति निर्जितोऽस्मीति वा वद ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तं च राजानमासाद्य रावणो राक्षसाधिपः ।
प्राह युद्धं प्रयच्छेति निर्जितोऽस्मीति वा वद ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

राजा मरुत्तके पास पहुँचकर राक्षसराज रावणने कहा—‘मुझसे युद्ध करो या अपने मुँहसे यह कह दो कि मैं पराजित हो गया’ ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राजा मरुत्तन बळिगॆ होगि राक्षसाधिप रावणनु हेळिदनु - नन्नॊन्दिगॆ युद्ध माडु इल्लवॆ, नानु पराजितनादॆ ऎन्दु हेळु.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो मरुत्तो नृपतिः को भवानित्युवाच तम् ।
अवहासं ततो मुक्त्वा रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो मरुत्तो नृपतिः को भवानित्युवाच तम् ।
अवहासं ततो मुक्त्वा रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तब राजा मरुत्तने पूछा—‘आप कौन हैं?’ उनका प्रश्न सुनकर रावण हँस पड़ा और बोला— ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग राजा मरुत्तनु केळिदनु - नीनु यारु? अदन्नु केळि रावणनु नक्कु नुडिदनु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अकुतूहलभावेन प्रीतोऽस्मि तव पार्थिव ।
धनदस्यानुजं यो मां नावगच्छसि रावणम् ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अकुतूहलभावेन प्रीतोऽस्मि तव पार्थिव ।
धनदस्यानुजं यो मां नावगच्छसि रावणम् ॥ ९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘भूपाल! मैं कुबेरका छोटा भाई रावण हूँ । फिर भी तुम मुझे नहीं जानते और मुझे देखकर भी तुम्हारे मनमें न तो कौतूहल हुआ, न भय ही; इससे मैं तुम्हारे ऊपर बहुत प्रसन्न हूँ ॥ ९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

भूपाला! नानु कुबेरन तम्म रावणनागिद्देनॆ. हीगिद्दरू नीनु नन्नन्नु तिळियुत्तिल्ल. नन्नन्नु नोडियू निनगॆ कुतूहल, भयवागलिल्ल. इदरिन्द नानु निन्न मेलॆ बहळ प्रसन्ननागिद्देनॆ.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

त्रिषु लोकेषु कोऽन्योऽस्ति यो न जानाति मे बलम् ।
भ्रातरं येन निर्जित्य विमानमिदमाहृतम् ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

त्रिषु लोकेषु कोऽन्योऽस्ति यो न जानाति मे बलम् ।
भ्रातरं येन निर्जित्य विमानमिदमाहृतम् ॥ १० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘तीनों लोकोंमें तुम्हारे सिवा दूसरा कौन ऐसा राजा होगा, जो मेरे बलको न जानता हो । मैं वह रावण हूँ, जिसने अपने भाई कुबेरको जीतकर यह विमान छीन लिया है’ ॥ १० ॥

अनुवाद (कन्नड)

मूरु लोकगळल्लि नीनल्लदॆ नन्न बलवन्नु तिळियद राजा बेरॆ यारु इरबहुदु. अण्णनाद कुबेरनन्नु गॆद्दु ई विमानवन्नु कित्तुकॊण्ड रावण नाने आगिद्देनॆ.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो मरुत्तः स नृपस्तं रावणमथाब्रवीत् ।
धन्यः खलु भवान् येन ज्येष्ठो भ्राता रणे जितः ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो मरुत्तः स नृपस्तं रावणमथाब्रवीत् ।
धन्यः खलु भवान् येन ज्येष्ठो भ्राता रणे जितः ॥ ११ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तब राजा मरुत्तने रावणसे कहा—‘तुम धन्य हो, जिसने अपने बड़े भाईको रणभूमिमें पराजित कर दिया ॥ ११ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग राजा मरुत्तनु रावणनल्लि हेळिदनु- तन्न अण्णनन्नु युद्धदल्लि गॆद्दिरुव नीनु धन्यनागिरुवॆ.॥11॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न त्वया सदृशः श्लाघ्यस्त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
कं त्वं प्राक् केवलं धर्मं चरित्वा लब्धवान् वरम् ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न त्वया सदृशः श्लाघ्यस्त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
कं त्वं प्राक् केवलं धर्मं चरित्वा लब्धवान् वरम् ॥ १२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘तुम्हारे-जैसा स्पृहणीय पुरुष तीनों लोकोंमें दूसरा कोई नहीं है । तुमने पूर्वकालमें किस शुद्ध धर्मका आचरण करके वर प्राप्त किया है ॥ १२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

निन्नन्तह श्लाघ्यनु मूरु लोकगळल्लि बेरॊब्बनिरलारनु. नीनु हिन्दॆ याव शुद्धवाद धर्मवन्नु आचरिसि वरवन्नु पडॆदिरुवॆ.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

श्रुतपूर्वं हि न मया भाषसे यादृशं स्वयम् ।
तिष्ठेदानीं न मे जीवन् प्रतियास्यसि दुर्मते ॥ १३ ॥
अद्य त्वां निशितैर्बाणैः प्रेषयामि यमक्षयम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

श्रुतपूर्वं हि न मया भाषसे यादृशं स्वयम् ।
तिष्ठेदानीं न मे जीवन् प्रतियास्यसि दुर्मते ॥ १३ ॥
अद्य त्वां निशितैर्बाणैः प्रेषयामि यमक्षयम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘तुम स्वयं जो कुछ कह रहे हो, ऐसी बात मैंने पहले कभी नहीं सुनी है । दुर्बुद्धे! इस समय खड़े तो रहो । मेरे हाथसे जीवित बचकर नहीं जा सकोगे । आज अपने पैने बाणोंसे मारकर तुम्हें यमलोक पहुँचाये देता हूँ’ ॥ १३ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नीनु हेळुत्तिरुव मातुगळन्नु नानु हिन्दॆ केळिये इल्ल. दुर्बुद्धियवने! युद्ध सन्नद्धनागि निल्लु. नन्न कैयिन्द जीवन्तनागि होगलारॆ. इन्दे नन्न हरितवाद बाणगळिन्द कॊन्दु यमसदनक्कॆ कळिसुवॆनु.॥13½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततः शरासनं गृह्य सायकांश्च नराधिपः ॥ १४ ॥
रणाय निर्ययौ क्रुद्धः संवर्तो मार्गमावृणोत् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततः शरासनं गृह्य सायकांश्च नराधिपः ॥ १४ ॥
रणाय निर्ययौ क्रुद्धः संवर्तो मार्गमावृणोत् ।

अनुवाद (हिन्दी)

तदनन्तर राजा मरुत्त धनुष-बाण लेकर बड़े रोषके साथ युद्धके लिये निकले, परंतु महर्षि संवर्तने उनका रास्ता रोक लिया ॥ १४ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

बळिक मरुत्तनु धनुर्बाणगळन्नु धरिसि रोषावेशदिन्द युद्धक्कॆ हॊरटनु. आदरॆ महर्षि संवर्तनु अवन दारियन्नु तडॆदनु.॥14½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सोऽब्रवीत् स्नेहसंयुक्तं मरुत्तं तं महानृषिः ॥ १५ ॥
श्रोतव्यं यदि मद्वाक्यं सम्प्रहारो न ते क्षमः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सोऽब्रवीत् स्नेहसंयुक्तं मरुत्तं तं महानृषिः ॥ १५ ॥
श्रोतव्यं यदि मद्वाक्यं सम्प्रहारो न ते क्षमः ।

अनुवाद (हिन्दी)

उन महर्षिने महाराज मरुत्तसे स्नेहपूर्वक कहा—‘राजन्! यदि मेरी बात सुनना और उसपर ध्यान देना उचित समझो तो सुनो । तुम्हारे लिये युद्ध करना उचित नहीं है ॥ १५ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ महर्षियु मरुत्तनल्लि स्नेहदिन्द हेळिदनु - राजा! नन्न मातन्नु केळि. अदन्नु गमनिसुवुदु उचितवॆन्दु तिळिदरॆ केळु, नीनु युद्ध माडुवुदु उचितवल्ल.॥15½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

माहेश्वरमिदं सत्रमसमाप्तं कुलं दहेत् ॥ १६ ॥
दीक्षितस्य कुतो युद्धं क्रोधित्वं दीक्षिते कुतः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

माहेश्वरमिदं सत्रमसमाप्तं कुलं दहेत् ॥ १६ ॥
दीक्षितस्य कुतो युद्धं क्रोधित्वं दीक्षिते कुतः ।


माहेश्वरमिदं सत्रमसमाप्तं कुलं दहेत् ॥
दीक्षितस्य कुतो युद्धं क्रोधत्वं दीक्षिते कुतः ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘यह माहेश्वर यज्ञ आरम्भ किया गया है । यदि पूरा न हुआ तो तुम्हारे समस्त कुलको दग्ध कर डालेगा । जो यज्ञकी दीक्षा ले चुका है, उसके लिये युद्धका अवसर ही कहाँ है? यज्ञदीक्षित पुरुषमें क्रोधके लिये स्थान ही कहाँ है? ॥ १६ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ई महेश्वर यज्ञ प्रारम्भिसलागिदॆ. इदु पूर्णवागदिद्दरॆ निन्न समस्त कुलवन्नु सुट्टु बिडुवुदु. यज्ञदीक्षितनादाग युद्धक्कॆ अवकाशवॆल्लि? यज्ञदीक्षितनादवनु क्रोधगॊळ्ळबारदु.॥16½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

संशयश्च जये नित्यं राक्षसश्च सुदुर्जयः ॥ १७ ॥
स निवृत्तो गुरोर्वाक्यान्मरुत्तः पृथिवीपतिः ।
विसृज्य सशरं चापं स्वस्थो मखमुखोऽभवत् ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

संशयश्च जये नित्यं राक्षसश्च सुदुर्जयः ॥ १७ ॥
स निवृत्तो गुरोर्वाक्यान्मरुत्तः पृथिवीपतिः ।
विसृज्य सशरं चापं स्वस्थो मखमुखोऽभवत् ॥ १८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘युद्धमें किसकी विजय होगी, इस प्रश्नको लेकर सदा संशय ही बना रहता है । उधर वह राक्षस अत्यन्त दुर्जय है ।’ अपने आचार्यके इस कथनसे पृथ्वीपति मरुत्त युद्धसे निवृत्त हो गये । उन्होंने धनुष-बाण त्याग दिया और स्वस्थभावसे वे यज्ञके लिये उन्मुख हो गये ॥

अनुवाद (कन्नड)

युद्धद विजयदल्लि सदा संशयवे इरुत्तदॆ. आ राक्षसनू दुर्जयनागिद्दानॆ. तन्न आचार्यन मातिनन्तॆ मरुत्तनु युद्धदिन्द निवृत्तनादनु. अवनु धनुर्बाणगळन्नु त्यजिसि स्वस्थ भावदिन्द यज्ञक्कागि उन्मुखनादनु.॥17-18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततस्तं निर्जितं मत्वा घोषयामास वै शुकः ।
रावणो जयतीत्युच्चैर्हर्षान्नादं विमुक्तवान् ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततस्तं निर्जितं मत्वा घोषयामास वै शुकः ।
रावणो जयतीत्युच्चैर्हर्षान्नादं विमुक्तवान् ॥ १९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तब उन्हें पराजित हुआ मानकर शुकने यह घोषणा कर दी कि महाराज रावणकी विजय हुई और वह बड़े हर्षके साथ उच्चस्वरसे सिंहनाद करने लगा ॥ १९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग अवनु पराजितनादनॆन्दु तिळिदु शुकनु महाराजा रावणन विजयवायितु ऎन्दु घोषिसिदनु हागू गट्टियागि सिंहनाद माडतॊडगिदनु.॥19॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तान् भक्षयित्वा तत्रस्थान् महर्षीन् यज्ञमागतान् ।
वितृप्तो रुधिरैस्तेषां पुनः सम्प्रययौ महीम् ॥ २० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तान् भक्षयित्वा तत्रस्थान् महर्षीन् यज्ञमागतान् ।
वितृप्तो रुधिरैस्तेषां पुनः सम्प्रययौ महीम् ॥ २० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस यज्ञमें आकर बैठे हुए महर्षियोंको खाकर उनके रक्तसे पूर्णतः तृप्त हो रावण फिर पृथ्वीपर विचरने लगा ॥ २० ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ यज्ञदल्लि कुळितिरुव महर्षिगळन्नु तिन्दु, रक्तदिन्द तृप्तनागि रावणनु पुनः पृथिवियल्लि सञ्चरिसतॊडगिदनु.॥20॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

रावणे तु गते देवाः सेन्द्राश्चैव दिवौकसः ।
ततः स्वां योनिमासाद्य तानि सत्त्वानि चाब्रुवन् ॥ २१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

रावणे तु गते देवाः सेन्द्राश्चैव दिवौकसः ।
ततः स्वां योनिमासाद्य तानि सत्त्वानि चाब्रुवन् ॥ २१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

रावणके चले जानेपर इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवता पुनः अपने स्वरूपमें प्रकट हो उन-उन प्राणियोंको (जिनके रूपमें वे स्वयं प्रकट हुए थे) वरदान देते हुए बोले ॥ २१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

रावणनु हॊरटु होद मेलॆ इन्द्रसहित समस्त देवतॆगळु पुनः प्राणिपक्षिगळ रूपवन्नु बिट्टु निजरूपदल्लि प्रकटरागिद्दरु. अवरु वरगळन्नु कॊडुत्ता नुडिदरु .॥21॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

हर्षात् तदाब्रवीदिन्द्रो मयूरं नीलबर्हिणम् ।
प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञ भुजङ्गाद्धि न ते भयम् ॥ २२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

हर्षात् तदाब्रवीदिन्द्रो मयूरं नीलबर्हिणम् ।
प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञ भुजङ्गाद्धि न ते भयम् ॥ २२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

सबसे पहले इन्द्रने हर्षपूर्वक नीले पंखवाले मोरसे कहा—‘धर्मज्ञ! मैं तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ । तुम्हें सर्पसे भय नहीं होगा ॥ २२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मॊट्टमॊदलिगॆ इन्द्रनु हर्षदिन्द नीलिगरिगळिद्द नविलिगॆ-धमज्ञ! नानु निन्न मेलॆ बहळ प्रसन्ननागिरुवॆ. निनगॆ सर्पगळिन्द भयविरलारदु.॥22॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इदं नेत्रसहस्रं तु यत् तद् बर्हे भविष्यति ।
वर्षमाणे मयि मुदं प्राप्स्यसे प्रीतिलक्षणाम् ॥ २३ ॥
एवमिन्द्रो वरं प्रादान्मयूरस्य सुरेश्वरः ॥ २४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इदं नेत्रसहस्रं तु यत् तद् बर्हे भविष्यति ।
वर्षमाणे मयि मुदं प्राप्स्यसे प्रीतिलक्षणाम् ॥ २३ ॥
एवमिन्द्रो वरं प्रादान्मयूरस्य सुरेश्वरः ॥ २४ ॥


इदं नेत्रसहस्रन्तु यत्तद्बर्हे भविष्यति ।
वर्षमाणे मयि मुदं प्राप्स्यसे प्रीतिलक्षणम् ॥ एवमिन्द्रो वरं प्रादान्मयूराय सुरेश्वरः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘मेरे जो ये सहस्र नेत्र हैं, इनके समान चिह्न तुम्हारी पाँखमें प्रकट होंगे । जब मैं मेघरूप होकर वर्षा करूँगा, उस समय तुम्हें बड़ी प्रसन्नता प्राप्त होगी । वह प्रसन्नता मेरी प्राप्तिको लक्षित करानेवाली होगी ।’ इस प्रकार देवराज इन्द्रने मोरको वरदान दिया ॥ २३-२४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ननगॆ इरुव सहस्रनेत्रगळु निन्न गरिगळल्लि प्रकटगॊळ्ळुववु. मेघरूपदिन्द नानु मळॆगरॆदाग निमगॆ बहळ सन्तोषवागुवुदु. आ प्रसन्नतॆ नन्नन्नु पडॆद कुरुहागिरबहुदु. ई प्रकार देवेन्द्रनु नविलुगळिगॆ वर नीडिदनु.॥23-24॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

नीलाः किल पुरा बर्हा मयूराणां नराधिप ।
सुराधिपाद् वरं प्राप्य गताः सर्वेऽपि बर्हिणः ॥ २५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

नीलाः किल पुरा बर्हा मयूराणां नराधिप ।
सुराधिपाद् वरं प्राप्य गताः सर्वेऽपि बर्हिणः ॥ २५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

नरेश्वर श्रीराम! इस वरदानके पहले मोरोंके पंख केवल नीले रंगके ही होते थे । देवराजसे उक्त वर पाकर सब मयूर वहाँसे चले गये ॥ २५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नरेश्वर रामा! ई वरदानद मॊदलु नविलुगळ गरिगळु केवल नीलि बण्णद्दागिद्दवु. देवराजनिन्द वर पडॆदु मयूर अल्लिन्द हॊरटु होयितु.॥25॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

धर्मराजोऽब्रवीद् राम प्राग्वंशे वायसं प्रति ।
पक्षिंस्तवास्मि सुप्रीतः प्रीतस्य वचनं शृणु ॥ २६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

धर्मराजोऽब्रवीद् राम प्राग्वंशे वायसं प्रति ।
पक्षिंस्तवास्मि सुप्रीतः प्रीतस्य वचनं शृणु ॥ २६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीराम! तदनन्तर धर्मराजने प्राग्वंशकी* छतपर बैठे हुए कौएसे कहा—‘पक्षी! मैं तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ । प्रसन्न होकर जो कुछ कहता हूँ, मेरे इस वचनको सुनो ॥ २६ ॥

\* यज्ञशालाके पूर्वभागमें यजमान और उसकी पत्नी आदिके ठहरनेके लिये वने हुए गृहको प्राग्वंश कहते हैं । यह घर हविर्गृहके पूर्व ओर होता है ।

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामा! बळिक धर्मराजनु प्राग्वंशद* माडिनल्लि कुळित कागॆगॆ हेळिदनु - ऎलै पक्षिये! नानु निन्न मेलॆ प्रसन्ननागिद्देनॆ. नानु हेळुवुदन्नु केळु.॥26॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यथान्ये विविधै रोगैः पीड्यन्ते प्राणिनो मया ।
ते न ते प्रभविष्यन्ति मयि प्रीते न संशयः ॥ २७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यथान्ये विविधै रोगैः पीड्यन्ते प्राणिनो मया ।
ते न ते प्रभविष्यन्ति मयि प्रीते न संशयः ॥ २७ ॥


यथान्ये विविधै रोगैः पिड्यन्ते प्राणिनो मया ।
ते न ते प्रभविष्यन्ति मयि प्रीते न संशयः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘जैसे दूसरे प्राणियोंको मैं नाना प्रकारके रोगोंद्वारा पीड़ित करता हूँ, वे रोग मेरी प्रसन्नताके कारण तुमपर अपना प्रभाव नहीं डाल सकेंगे; इसमें संशय नहीं है ॥ २७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इतर प्राणिगळन्नु नानु नाना रीतिय रोगगळिन्द पीडिसिदन्तॆ, आ रोगगळु निन्न मेलॆ प्रभाव बीरलारवु. इदरल्लि संशयविल्ल.॥27॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

मृत्युतस्ते भयं नास्ति वरान् मम विहङ्गम ।
यावत् त्वां न वधिष्यन्ति नरास्तावद् भविष्यसि ॥ २८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

मृत्युतस्ते भयं नास्ति वरान् मम विहङ्गम ।
यावत् त्वां न वधिष्यन्ति नरास्तावद् भविष्यसि ॥ २८ ॥


मृत्युस्ते भयं नास्तिवरान् मम विहङ्गम ।
यावत्त्वां न वधिष्यन्ति नरास्तावद्भविष्यसि ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘विहङ्गम! मेरे वरदानसे तुम्हें मृत्युका भय नहीं होगा । जबतक मनुष्य आदि प्राणी तुम्हारा वध नहीं करेंगे, तबतक तुम जीवित रहोगे ॥ २८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

विहङ्गमवे! नन्न वरदिन्द निनगॆ मृत्युभय इरलारदु. मनुष्यादि प्राणिगळु निन्नन्नु वधिसुववरॆगॆ नीनु जीविसि इरुवॆ.॥28॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ये च मद्विषयस्था वै मानवाः क्षुधयार्दिताः ।
त्वयि भुक्ते सुतृप्तास्ते भविष्यन्ति सबान्धवाः ॥ २९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ये च मद्विषयस्था वै मानवाः क्षुधयार्दिताः ।
त्वयि भुक्ते सुतृप्तास्ते भविष्यन्ति सबान्धवाः ॥ २९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘मेरे राज्य—यमलोकमें स्थित रहकर जो मानव भूखसे पीड़ित हैं, उनके पुत्र आदि इस भूतलपर जब तुम्हें भोजन करावेंगे, तब वे बन्धु-बान्धवोंसहित परम तृप्त होंगे’ ॥ २९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नन्न राज्यवाद यमलोकदल्लि हसिविनिन्द पीडितराद मनुष्यरिरुवरो, अवर पुत्रादिगळु ई भूतळदल्लि निनगॆ अन्न कॊडुवरो, आग अवरु बन्धु-बान्धवरिन्द तृप्तरागुवरु.॥29॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

वरुणस्त्वब्रवीद्धंसं गङ्गातोयविचारिणम् ।
श्रूयतां प्रीतिसंयुक्तं वचः पत्ररथेश्वर ॥ ३० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

वरुणस्त्वब्रवीद्धंसं गङ्गातोयविचारिणम् ।
श्रूयतां प्रीतिसंयुक्तं वचः पत्ररथेश्वर ॥ ३० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तत्पश्चात् वरुणने गङ्गाजीके जलमें विचरनेवाले हंसको सम्बोधित करके कहा—‘पक्षिराज! मेरा प्रेमपूर्ण वचन सुनो— ॥ ३० ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनन्तर वरुणनु गङ्गॆयल्लि विचरिसुव हंसवन्नु सम्बोधिसि पक्षिराजने! प्रेमपूर्ण नन्न मातन्नु केळु.॥30॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

वर्णो मनोरमः सौम्यश्चन्द्रमण्डलसन्निभः ।
भविष्यति तवोदग्रः शुद्धफेनसमप्रभः ॥ ३१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

वर्णो मनोरमः सौम्यश्चन्द्रमण्डलसन्निभः ।
भविष्यति तवोदग्रः शुद्धफेनसमप्रभः ॥ ३१ ॥


वर्णो मनोरमः सौम्यश्चन्द्रमण्डल सन्निभः ।
भविष्यति तवोदग्रः शुद्धेन समप्रभः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘तुम्हारे शरीरका रंग चन्द्रमण्डल तथा शुद्ध फेनके समान परम उज्ज्वल, सौम्य एवं मनोरम होगा ॥ ३१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

निन्न शरीरद बण्ण चन्द्रनन्तॆ हागू शुद्ध नॊरॆयन्तॆ परम उज्वल, सौम्य, मनोरम बॆळ्ळगागुवुदु.॥31॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

मच्छरीरं समासाद्य कान्तो नित्यं भविष्यसि ।
प्राप्स्यसे चातुलां प्रीतिमेतन्मे प्रीतिलक्षणम् ॥ ३२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

मच्छरीरं समासाद्य कान्तो नित्यं भविष्यसि ।
प्राप्स्यसे चातुलां प्रीतिमेतन्मे प्रीतिलक्षणम् ॥ ३२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘मेरे अङ्गभूत जलका आश्रय लेकर तुम सदा कान्तिमान् बने रहोगे और तुम्हें अनुपम प्रसन्नता प्राप्त होगी । यही मेरे प्रेमका परिचायक चिह्न होगा’ ॥ ३२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नन्न अङ्गभूत नीरन्नु आश्रयिसि नीवु सदा कान्तियुक्तरागिरुविरि, इदरिन्द निमगॆ अनुपम सन्तोषवागुवुदु. इदु नन्न प्रेमद चिह्नॆयागिदॆ.॥32॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

हंसानां हि पुरा राम न वर्णः सर्वपाण्डुरः ।
पक्षा नीलाग्रसंवीताः क्रोडाः शष्पाग्रनिर्मलाः ॥ ३३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

हंसानां हि पुरा राम न वर्णः सर्वपाण्डुरः ।
पक्षा नीलाग्रसंवीताः क्रोडाः शष्पाग्रनिर्मलाः ॥ ३३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीराम! पूर्वकालमें हंसोंका रंग पूर्णतः श्वेत नहीं था । उनकी पाँखोंका अग्रभाग नीला और दोनों भुजाओंके बीचका भाग नूतन दूर्वादलके अग्रभाग-सा कोमल एवं श्याम वर्णसे युक्त होता था ॥ ३३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीराम! हिन्दॆ हंसगळ बण्ण पूर्ण बिळि इरलिल्ल. रॆक्कॆय तुदि नीलवागिद्दु, भुजगळ नडुविन भाग नूतन दूर्वा दळद तुदियन्तॆ कोमल श्यामवर्ण दिन्द कूडित्तु.॥33॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथाब्रवीद् वैश्रवणः कृकलासं गिरौ स्थितम् ।
हैरण्यं सम्प्रयच्छामि वर्णं प्रीतस्तवाप्यहम् ॥ ३४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अथाब्रवीद् वैश्रवणः कृकलासं गिरौ स्थितम् ।
हैरण्यं सम्प्रयच्छामि वर्णं प्रीतस्तवाप्यहम् ॥ ३४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तदनन्तर विश्रवाके पुत्र कुबेरने पर्वतशिखरपर बैठे हुए कृकलास (गिरगिट)-से कहा—‘मैं प्रसन्न होकर तुम्हें सुवर्णके समान सुन्दर रंग प्रदान करता हूँ ॥ ३४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

बळिक विश्रवस्सुविन पुत्र कुबेरनु पर्वत शिखरदल्लि कुळित ओतिक्यातनल्लि हेळिदनु - नानु प्रसन्ननागि निमगॆ सुवर्णदन्तह सुन्दर बण्णवन्नु करुणिसुत्तेनॆ.॥34॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सद्रव्यं च शिरो नित्यं भविष्यति तवाक्षयम् ।
एष काञ्चनको वर्णो मत्प्रीत्या ते भविष्यति ॥ ३५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सद्रव्यं च शिरो नित्यं भविष्यति तवाक्षयम् ।
एष काञ्चनको वर्णो मत्प्रीत्या ते भविष्यति ॥ ३५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘तुम्हारा सिर सदा ही सुवर्णके समान रंगका एवं अक्षय होगा । मेरी प्रसन्नतासे तुम्हारा यह (काला) रंग सुनहरे रंगमें परिवर्तित हो जायगा’ ॥ ३५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

निन्न तलॆ सदा सुवर्णदन्तॆ बण्णद हागू अक्षयवागुवुदु. नन्न प्रसन्नतॆयिन्दागि निन्न ई कप्पु बण्ण बङ्गारद बण्णवागि मार्पाडागुवुदु.॥35॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं दत्त्वा वरांस्तेभ्यस्तस्मिन् यज्ञोत्सवे सुराः ।
निवृत्ते सह राज्ञा ते पुनः स्वभवनं गताः ॥ ३६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं दत्त्वा वरांस्तेभ्यस्तस्मिन् यज्ञोत्सवे सुराः ।
निवृत्ते सह राज्ञा ते पुनः स्वभवनं गताः ॥ ३६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इस प्रकार उन्हें उत्तम वर देकर वे सब देवता वह यज्ञोत्सव समाप्त होनेपर राजा मरुत्तके साथ पुनः अपने भवन—स्वर्गलोकको चले गये ॥ ३६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ अवुगळिगॆ उत्तम वरनीडि देवतॆगळॆल्लरू आ यज्ञोत्सववु समाप्तवादाग मरुत्तनॊन्दिगॆ पुनः तम्म भवनगळिगॆ तॆरळिदरु.॥36॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टादशः सर्गः ॥ १८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें अठारहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १८ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तरकाण्डदल्लि हदिनॆण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥18॥