०१६ कैलास-चालन-यत्नः

[षोडशः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. नन्दीश्वरका रावणको शाप, भगवान् शङ्करद्वारा रावणका मान-भङ्ग तथा उनसे चन्द्रहास नामक खड्गकी प्राप्ति
विश्वास-प्रस्तुतिः

स जित्वा धनदं राम भ्रातरं राक्षसाधिपः ।
महासेनप्रसूतिं तद् ययौ शरवणं महत् ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स जित्वा धनदं राम भ्रातरं राक्षसाधिपः ।
महासेनप्रसूतिं तद् ययौ शरवणं महत् ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

(अगस्त्यजी कहते हैं—) रघुकुलनन्दन राम! अपने भाई कुबेरको जीतकर राक्षसराज दशग्रीव ‘शरवण’ नामसे प्रसिद्ध सरकंडोंके विशाल वनमें गया, जहाँ महासेन कार्तिकेयजीकी उत्पत्ति हुई थी ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

(अगस्त्यरु हेळुत्तारॆ - ) राघव! रावणनु कुबेरनन्नु गॆद्दु, महासेननु हुट्टिद शरवण वॆम्ब विशालवाद नूजॆहुल्लिन वनक्कॆ होदनु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथापश्यद् दशग्रीवो रौक्मं शरवणं महत् ।
गभस्तिजालसंवीतं द्वितीयमिव भास्करम् ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अथापश्यद् दशग्रीवो रौक्मं शरवणं महत् ।
गभस्तिजालसंवीतं द्वितीयमिव भास्करम् ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वहाँ पहुँचकर दशग्रीवने सुवर्णमयी कान्तिसे युक्त उस विशाल शरवण (सरकंडोंके जंगल)-को देखा, जो किरण-समूहोंसे व्याप्त होनेके कारण दूसरे सूर्यदेवके समान प्रकाशित हो रहा था ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लिगॆ होगि दशग्रीवनु सुवर्णमय कान्तियिन्द युक्तवाद, किरणसमूहगळिन्द व्याप्तवागि इन्नॊब्ब सूर्यनन्तॆ कङ्गॊळिसुव आ शरवण वनवन्नु नोडिदनु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स पर्वतं समारुह्य कञ्चिद् रम्यवनान्तरम् ।
प्रेक्षते पुष्पकं तत्र राम विष्टम्भितं तदा ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स पर्वतं समारुह्य कञ्चिद् रम्यवनान्तरम् ।
प्रेक्षते पुष्पकं तत्र राम विष्टम्भितं तदा ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उसके पास ही कोई पर्वत था, जहाँकी वनस्थली बड़ी रमणीय थी । श्रीराम! जब वह उसपर चढ़ने लगा, तब देखता है कि पुष्पकविमानकी गति रुक गयी ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अदर बळियल्ले इद्द पर्वत, वनस्थळ तुम्बा रमणीयवागित्तु. श्रीरामा! अदन्नु हत्तलु तॊडगिदाग पुष्पक विमानद गति निन्तुहोदन्तॆ कण्डितु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

विष्टब्धं किमिदं कस्मान्नागमत् कामगं कृतम् ।
अचिन्तयद् राक्षसेन्द्रः सचिवैस्तैः समावृतः ॥ ४ ॥
किन्निमित्तमिच्छया मे नेदं गच्छति पुष्पकम् ।
पर्वतस्योपरिष्ठस्य कर्मेदं कस्यचिद् भवेत् ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

विष्टब्धं किमिदं कस्मान्नागमत् कामगं कृतम् ।
अचिन्तयद् राक्षसेन्द्रः सचिवैस्तैः समावृतः ॥ ४ ॥
किन्निमित्तमिच्छया मे नेदं गच्छति पुष्पकम् ।
पर्वतस्योपरिष्ठस्य कर्मेदं कस्यचिद् भवेत् ॥ ५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तब वह राक्षसराज अपने उन मन्त्रियोंके साथ मिलकर विचार करने लगा—‘क्या कारण है कि यह पुष्पकविमान रुक गया? यह तो स्वामीकी इच्छाके अनुसार चलनेवाला बनाया गया है । फिर आगे क्यों नहीं बढ़ता? कौन-सा ऐसा कारण बन गया, जिससे यह पुष्पकविमान मेरी इच्छाके अनुसार नहीं चल रहा है? सम्भव है, इस पर्वतके ऊपर कोई रहता हो, उसीका यह कर्म हो सकता है?’ ॥ ४-५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग आ राक्षसराजनु तन्न मन्त्रिगळॊन्दिगॆ ई पुष्पक विमान एकॆ निन्तिदॆ ऎन्दु विचार माडतॊडगिदनु. इदादरो ऒडॆयन इच्छॆगनुसार नडॆयुवुदु. हीगिद्दरू मुन्दक्कॆ एकॆ होगुवुदिल्ल? नन्न ई पुष्पकविमान नन्न इच्छॆगनुसार नडॆयदिरलु कारणवेनु? ई पर्वतद मेलॆ यारो इद्दु, अवनदे ई कर्मविरबहुदु.॥4-5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततोऽब्रवीत् तदा राम मारीचो बुद्धिकोविदः ।
नेदं निष्कारणं राजन् पुष्पकं यन्न गच्छति ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततोऽब्रवीत् तदा राम मारीचो बुद्धिकोविदः ।
नेदं निष्कारणं राजन् पुष्पकं यन्न गच्छति ॥ ६ ॥


ततोऽब्रवीत्तदा राम मारीचो युद्धकोविदः ।
नेदं निष्कारणं राजन् पुष्पकं यन्न गच्छति ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीराम! तब बुद्धिकुशल मारीचने कहा—‘राजन्! यह पुष्पकविमान जो आगे नहीं बढ़ रहा है, इसमें कुछ-न-कुछ कारण अवश्य है । अकारण ही ऐसी घटना घटित हो गयी हो, यह बात नहीं है ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामा! आग बुद्धिकुशल मारीचनु हेळिदनु- राजा! ई पुष्पकविमान मुन्दॆ होगदिरुवु दरल्लि यावुदे कारण अवश्यवागिदॆ. कारणविल्लदॆ हीगॆ ऎन्दिगू आगलारदु.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथवा पुष्पकमिदं धनदान्नान्यवाहनम् ।
अतो निस्पन्दमभवद् धनाध्यक्षविनाकृतम् ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अथवा पुष्पकमिदं धनदान्नान्यवाहनम् ।
अतो निस्पन्दमभवद् धनाध्यक्षविनाकृतम् ॥ ७ ॥


अथवा पुष्पकमिदं धनदान्नान्यवाहनम् ।
अतो निष्पन्दमभवद् धनाध्यक्ष विनाकृतम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘अथवा यह पुष्पकविमान कुबेरके सिवा दूसरेका वाहन नहीं हो सकता, इसीलिये उनके बिना यह निश्चेष्ट हो गया है’ ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अथवा ई पुष्पकविमान कुबेरनल्लदॆ बेरॆयवर वाहन आगलारदु; अदक्कागि अवनिल्लदॆ इदु निश्चेष्टितवागिदॆ.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इति वाक्यान्तरे तस्य करालः कृष्णपिङ्गलः ।
वामनो विकटो मुण्डी नन्दी ह्रस्वभुजो बली ॥ ८ ॥
ततः पार्श्वमुपागम्य भवस्यानुचरोऽब्रवीत् ।
नन्दीश्वरो वचश्चेदं राक्षसेन्द्रमशङ्कितः ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इति वाक्यान्तरे तस्य करालः कृष्णपिङ्गलः ।
वामनो विकटो मुण्डी नन्दी ह्रस्वभुजो बली ॥ ८ ॥
ततः पार्श्वमुपागम्य भवस्यानुचरोऽब्रवीत् ।
नन्दीश्वरो वचश्चेदं राक्षसेन्द्रमशङ्कितः ॥ ९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उसकी इस बातके बीचमें ही भगवान् शङ्करके पार्षद नन्दीश्वर रावणके पास आ पहुँचे, जो देखनेमें बड़े विकराल थे । उनकी अङ्गकान्ति काले एवं पिङ्गल वर्णकी थी । वे नाटे कदके विकट रूपवाले थे । उनका मस्तक मुण्डित और भुजाएँ छोटी-छोटी थीं । वे बड़े बलवान् थे । नन्दीने निःशङ्क होकर राक्षसराज दशग्रीवसे इस प्रकार कहा— ॥ ८-९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अष्टरल्ले भगवान् शङ्करन पार्षद नन्दीश्वरनु रावणन बळिगॆ बन्दनु. अवनु नोडलु विकारनागिद्दनु. अङ्गकान्तियु कप्पु हागू पिङ्गलवागित्तु. कुळ्ळगागिद्दु, विकटरूपदिन्द इद्दनु. बोळुतलॆयिद्दु भुजगळु चिक्कदागिद्दवु. बहळ बलिष्ठनाद आ नन्दीश्वरनु निःशङ्कनागि राक्षसेश्वर रावणनल्लि हेळिदनु.॥8-9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

निवर्तस्व दशग्रीव शैले क्रीडति शङ्करः ।
सुपर्णनागयक्षाणां देवगन्धर्वरक्षसाम् ॥ १० ॥
सर्वेषामेव भूतानामगम्यः पर्वतः कृतः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

निवर्तस्व दशग्रीव शैले क्रीडति शङ्करः ।
सुपर्णनागयक्षाणां देवगन्धर्वरक्षसाम् ॥ १० ॥
सर्वेषामेव भूतानामगम्यः पर्वतः कृतः ।


निवर्तस्व दशग्रीव शैले क्रीडती शङ्करः ।
सुपर्णनाग यक्षाणां देवगन्धर्व रक्षसाम् ॥
सर्वेषामेव भूतानामगम्यः पर्वतः कृतः ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘दशग्रीव! लौट जाओ । इस पर्वतपर भगवान् शङ्कर क्रीडा करते हैं । यहाँ सुपर्ण, नाग, यक्ष, देवता, गन्धर्व और राक्षस सभी प्राणियोंका आना-जाना बंद कर दिया गया है’ ॥ १० १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

दशग्रीवने! मरळिहोगु. ई पर्वतदल्लि भगवान् शङ्करनु क्रीडिसुत्तिरुवनु. इल्लिगॆ सुपर्ण, नाग, यक्ष, देवता, गन्धर्व, राक्षस हीगॆ याव प्राणियु बन्दु होगुवुदु निषेधिसलागिदॆ.॥10½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इति नन्दिवचः श्रुत्वा क्रोधात् कम्पितकुण्डलः ॥ ११ ॥
रोषात् तु ताम्रनयनः पुष्पकादवरुह्य सः ।
कोऽयं शङ्कर इत्युक्त्वा शैलमूलमुपागतः ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इति नन्दिवचः श्रुत्वा क्रोधात् कम्पितकुण्डलः ॥ ११ ॥
रोषात् तु ताम्रनयनः पुष्पकादवरुह्य सः ।
कोऽयं शङ्कर इत्युक्त्वा शैलमूलमुपागतः ॥ १२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

नन्दीकी यह बात सुनकर दशग्रीव कुपित हो उठा । उसके कानोंके कुण्डल हिलने लगे । आँखें रोषसे लाल हो गयीं और वह पुष्पकसे उतरकर बोला—‘कौन है यह शङ्कर?’ ऐसा कहकर वह पर्वतके मूलभागमें आ गया ॥ ११-१२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नन्दिय मातन्नु केळि दशग्रीवनु कुपितनादनु. कर्णकुण्डलगळु अल्लाडिदवु, कण्णुगळु रोषदिन्द कॆम्पादवु. अवनु पुष्पक विमानदिन्द इळिदु - यारु ई शङ्कर? ऎन्दु हेळुत्ता पर्वतद बुडक्कॆ बन्दनु.॥11-12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सोऽपश्यन्नन्दिनं तत्र देवस्यादूरतः स्थितम् ।
दीप्तं शूलमवष्टभ्य द्वितीयमिव शङ्करम् ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सोऽपश्यन्नन्दिनं तत्र देवस्यादूरतः स्थितम् ।
दीप्तं शूलमवष्टभ्य द्वितीयमिव शङ्करम् ॥ १३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वहाँ पहुँचकर उसने देखा, भगवान् शङ्करसे थोड़ी ही दूरपर चमचमाता हुआ शूल हाथमें लिये नन्दी दूसरे शिवकी भाँति खड़े हैं ॥ १३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लि होगि नोडिदरॆ भगवान् शङ्करनु समीपदल्ले हॊळॆयुत्तिरुव शूलवन्नॆत्तिकॊण्ड नन्दियु इन्नॊब्ब शिवनन्तॆ निन्तिद्दुदु नोडिदनु.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तं दृष्ट्वा वानरमुखमवज्ञाय स राक्षसः ।
प्रहासं मुमुचे तत्र सतोय इव तोयदः ॥ १४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तं दृष्ट्वा वानरमुखमवज्ञाय स राक्षसः ।
प्रहासं मुमुचे तत्र सतोय इव तोयदः ॥ १४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उनका मुँह वानरके समान था । उन्हें देखकर वह निशाचर उनका तिरस्कार करता हुआ सजल जलधरके समान गम्भीर स्वरमें ठहाका मारकर हँसने लगा ॥ १४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

वानरनन्तॆ मुखवुळ्ळ अवनन्नु नोडि आ निशाचरनु तिरस्कारदिन्द, नीरु तुम्बिद मेघदन्तॆ गम्भीर स्वरदल्लि गहगहिसि नगतॊडगिदनु.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तं क्रुद्धो भगवान् नन्दी शङ्करस्यापरा तनुः ।
अब्रवीत् तत्र तद् रक्षो दशाननमुपस्थितम् ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तं क्रुद्धो भगवान् नन्दी शङ्करस्यापरा तनुः ।
अब्रवीत् तत्र तद् रक्षो दशाननमुपस्थितम् ॥ १५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

यह देख शिवके दूसरे स्वरूप भगवान् नन्दी कुपित हो वहाँ पास ही खड़े हुए निशाचर दशमुखसे इस प्रकार बोले— ॥ १५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इदन्नु नोडि, मत्तॊन्दु स्वरूपी नन्दियु कुपितनागि, अल्लि निन्तिद्द निशाचर दशमुखनल्लि इन्तॆन्दनु.॥15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यस्माद् वानररूपं मामवज्ञाय दशानन ।
अशनीपातसङ्काशमपहासं प्रमुक्तवान् ॥ १६ ॥
तस्मान्मद्वीर्यसंयुक्ता मद्रूपसमतेजसः ।
उत्पत्स्यन्ति वधार्थं हि कुलस्य तव वानराः ॥ १७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यस्माद् वानररूपं मामवज्ञाय दशानन ।
अशनीपातसङ्काशमपहासं प्रमुक्तवान् ॥ १६ ॥
तस्मान्मद्वीर्यसंयुक्ता मद्रूपसमतेजसः ।
उत्पत्स्यन्ति वधार्थं हि कुलस्य तव वानराः ॥ १७ ॥


यस्माद्वानररूपं मामवज्ञाय दशानन ।
अशनीपात सङ्काशमपहासं प्रमुक्तवान् ॥ तस्मान्मद्वीर्य संयुक्तामद्रूप समतेजसः ।
उत्पत्स्यन्ति वदार्थं हि कुलस्य तव वानराः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘दशानन! तुमने वानररूपमें मुझे देखकर मेरी अवहेलना की है और वज्रपातके समान भयानक अट्टहास किया है; अतः तुम्हारे कुलका विनाश करनेके लिये मेरे ही समान पराक्रम, रूप और तेजसे सम्पन्न वानर उत्पन्न होंगे ॥ १६-१७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

दशानना! नीनु वानररूपदल्लि नन्नन्नु नोडि अवहेळनॆ माडुत्ता, सिडिलगर्जनॆयन्तॆ अट्टहास माडिरुवॆ. आद्दरिन्द निन्न कुलवन्नु नाश माडलु नन्नन्तॆये पराक्रमिगळाद, रूप, तेजसम्पन्नराद वानररु उत्पन्नरागुवरु.॥16-17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

नखदंष्ट्रायुधाः क्रूर मनःसम्पातरंहसः ।
युद्धोन्मत्ता बलोद्रिक्ताः शैला इव विसर्पिणः ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

नखदंष्ट्रायुधाः क्रूर मनःसम्पातरंहसः ।
युद्धोन्मत्ता बलोद्रिक्ताः शैला इव विसर्पिणः ॥ १८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘क्रूर निशाचर! नख और दाँत ही उन वानरोंके अस्त्र होंगे तथा मनके समान उनका तीव्र वेग होगा । वे युद्धके लिये उन्मत्त रहनेवाले और अतिशय बलशाली होंगे तथा चलते-फिरते पर्वतोंके समान जान पड़ेंगे ॥

अनुवाद (कन्नड)

क्रूर निशाचरने! उगुरु, हल्लुगळे आ वानरर अस्त्रगळागुवुवु, मनोवेगदन्तॆ वेगशालिगळागि, युद्धक्कागि उन्मत्तरागि महाबलशालियागुवरु, नडॆदाडुव पर्वतगळन्तॆये कण्डु बरुवरु.॥18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ते तव प्रबलं दर्पमुत्सेधं च पृथग्विधम् ।
व्यपनेष्यन्ति सम्भूय सहामात्यसुतस्य च ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ते तव प्रबलं दर्पमुत्सेधं च पृथग्विधम् ।
व्यपनेष्यन्ति सम्भूय सहामात्यसुतस्य च ॥ १९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘वे एकत्र होकर मन्त्री और पुत्रोंसहित तुम्हारे प्रबल अभिमानको और विशालकाय होनेके गर्वको चूर-चूर कर देंगे ॥ १९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवरु ऒन्दागि मन्त्रि, पुत्रर सहित निन्न प्रबल अभिमानवन्नु, विशालकायनागिरुव गर्ववन्नु नुच्चुनूरागिसुवरु.॥19॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

किं त्विदानीं मया शक्यं हन्तुं त्वां हे निशाचर ।
न हन्तव्यो हतस्त्वं हि पूर्वमेव स्वकर्मभिः ॥ २० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

किं त्विदानीं मया शक्यं हन्तुं त्वां हे निशाचर ।
न हन्तव्यो हतस्त्वं हि पूर्वमेव स्वकर्मभिः ॥ २० ॥


किं त्विदानीं मया शक्यं हन्तुं त्वां हे निशाचर ।
न हन्तव्यो हसत्त्वं हि पूर्वमेव स्वकर्मभिः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘ओ निशाचर! मैं तुम्हें अभी मार डालनेकी शक्ति रखता हूँ, तथापि तुम्हें मारना नहीं है; क्योंकि अपने कुत्सित कर्मोंद्वारा तुम पहलेसे ही मारे जा चुके हो (अतः मरे हुएको मारनेसे क्या लाभ?)’ ॥ २० ॥

अनुवाद (कन्नड)

ऎलै निशाचरने! निन्नन्नु ईगले कॊन्दुहाकुव शक्ति ननगिदॆ, आदरू नीनु सायबारदु.॥20॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इत्युदीरितवाक्ये तु देवे तस्मिन् महात्मनि ।
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ॥ २१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इत्युदीरितवाक्ये तु देवे तस्मिन् महात्मनि ।
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ॥ २१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

महामना भगवान् नन्दीके इतना कहते ही देवताओंकी दुन्दुभियाँ बज उठीं और आकाशसे फूलोंकी वर्षा होने लगी ॥ २१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

एकॆन्दरॆ तन्न कुत्सित कर्मगळिन्द नीनु मॊदलॆ सत्तिरुवॆ. (सत्तवरन्नु कॊल्लुवुदरिन्द एनु लाभ?) महात्मा नन्दियु इष्टु हेळुत्तले देवदुन्दुभिगळु मॊळगिदवु, आकाशदिन्द पुष्पवृष्टियायितु.॥21॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अचिन्तयित्वा स तदा नन्दिवाक्यं महाबलः ।
पर्वतं तु समासाद्य वाक्यमाह दशाननः ॥ २२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अचिन्तयित्वा स तदा नन्दिवाक्यं महाबलः ।
पर्वतं तु समासाद्य वाक्यमाह दशाननः ॥ २२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

परंतु महाबली दशाननने उस समय नन्दीके उन वचनोंकी कोई परवा नहीं की और उस पर्वतके निकट जाकर कहा— ॥ २२ ॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पुष्पकस्य गतिश्छिन्ना यत्कृते मम गच्छतः ।
तमिमं शैलमुन्मूलं करोमि तव गोपते ॥ २३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पुष्पकस्य गतिश्छिन्ना यत्कृते मम गच्छतः ।
तमिमं शैलमुन्मूलं करोमि तव गोपते ॥ २३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘पशुपते! जिसके कारण यात्रा करते समय मेरे पुष्पकविमानकी गति रुक गयी, तुम्हारे उस पर्वतको, जो यह मेरे सामने खड़ा है, मैं जड़से उखाड़ फेंकता हूँ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आदरॆ महाबलि दशानननु आग नन्दिय मातन्नु परिगणिसदॆ आ पर्वतद बळिगॆ होगि पशुपतिये! याव कारणदिन्द यात्रॆ माडुवाग नन्न पुष्पक विमानद गति निन्तुहोयितो, निन्न आ पर्वतवु नन्न ऎदुरिगॆ निन्तिदॆ. अदन्नु नानु कित्तु बिसाडुवॆनु.॥22-23॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

केन प्रभावेण भवो नित्यं क्रीडति राजवत् ।
विज्ञातव्यं न जानीते भयस्थानमुपस्थितम् ॥ २४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

केन प्रभावेण भवो नित्यं क्रीडति राजवत् ।
विज्ञातव्यं न जानीते भयस्थानमुपस्थितम् ॥ २४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘किस प्रभावसे शङ्कर प्रतिदिन यहाँ राजाकी भाँति क्रीडा करते हैं? इन्हें इस जाननेयोग्य बातका भी पता नहीं है कि इनके समक्ष भयका स्थान उपस्थित है’ ॥ २४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

याव प्रभावदिन्द शङ्करनु प्रतिदिन इल्लि राजनन्तॆ क्रीडिसुत्तिरुवनु? अवन ऎदुरिगॆ भयवु उपस्थितवागिदॆ ऎम्बुदन्नु अवनु तिळियदॆ होदनु.॥24॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्त्वा ततो राम भुजान् विक्षिप्य पर्वते ।
तोलयामास तं शीघ्रं स शैलः समकम्पत ॥ २५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्त्वा ततो राम भुजान् विक्षिप्य पर्वते ।
तोलयामास तं शीघ्रं स शैलः समकम्पत ॥ २५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीराम! ऐसा कहकर दशग्रीवने पर्वतके निचले भागमें अपनी भुजाएँ लगायीं और उसे शीघ्र उठा लेनेका प्रयत्न किया । वह पर्वत हिलने लगा ॥ २५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीराम! हीगॆ हेळि दशग्रीवनु पर्वतद बुडक्कॆ कैगळन्नु चाचि, अदन्नु ऎत्तलु प्रयत्निसिदाग, आ पर्वत नडुगतॊडगितु.॥25॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

चालनात् पर्वतस्यैव गणा देवस्य कम्पिताः ।
चचाल पार्वती चापि तदाश्लिष्टा महेश्वरम् ॥ २६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

चालनात् पर्वतस्यैव गणा देवस्य कम्पिताः ।
चचाल पार्वती चापि तदाश्लिष्टा महेश्वरम् ॥ २६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

पर्वतके हिलनेसे भगवान् शङ्करके सारे गण काँप उठे । पार्वती देवी भी विचलित हो उठीं और भगवान् शङ्करसे लिपट गयीं ॥ २६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पर्वतवु नडुगु वुदरिन्द शङ्करन गणगळॆल्लरू कम्पिसिदरु. पार्वति देवियु विचलितळागि भगवान् शङ्करनन्नु अप्पि कॊण्डळु.॥26॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो राम महादेवो देवानां प्रवरो हरः ।
पादाङ्गुष्ठेन तं शैलं पीडयामास लीलया ॥ २७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो राम महादेवो देवानां प्रवरो हरः ।
पादाङ्गुष्ठेन तं शैलं पीडयामास लीलया ॥ २७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीराम! तब देवताओंमें श्रेष्ठ पापहारी महादेवने उस पर्वतको अपने पैरके अँगूठेसे खिलवाड़में ही दबा दिया ॥ २७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीराम! आग श्रेष्ठ पापहारि देवदेव महादेवनु आ पर्वतवन्नु तन्न कालिन अङ्गुष्ठदिन्द लीलाजालवागि ऒत्तिबिट्टनु.॥27॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पीडितास्तु ततस्तस्य शैलस्तम्भोपमा भुजाः ।
विस्मिताश्चाभवंस्तत्र सचिवास्तस्य रक्षसः ॥ २८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पीडितास्तु ततस्तस्य शैलस्तम्भोपमा भुजाः ।
विस्मिताश्चाभवंस्तत्र सचिवास्तस्य रक्षसः ॥ २८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

फिर तो दशग्रीवकी वे भुजाएँ, जो पर्वतके खंभोंके समान जान पड़ती थीं, उस पहाड़के नीचे दब गयीं । यह देख वहाँ खड़े हुए उस राक्षसके मन्त्री बड़े आश्चर्यमें पड़ गये ॥ २८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मत्तॆ पर्वतस्तम्भगळन्तॆ इद्द दशग्रीवन भुजगळु पर्वतद कॆळगॆ जज्जिहोदवु. इदन्नु नोडि अल्लि निन्तिद्द आ राक्षसन मन्त्रिगळिगॆ भारी आश्चर्यवायितु.॥28॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

रक्षसा तेन रोषाच्च भुजानां पीडनात् तथा ।
मुक्तो विरावः सहसा त्रैलोक्यं येन कम्पतम् ॥ २९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

रक्षसा तेन रोषाच्च भुजानां पीडनात् तथा ।
मुक्तो विरावः सहसा त्रैलोक्यं येन कम्पतम् ॥ २९ ॥


रक्षसा तेन रोषाच्च भुजानां पीडनात्तथा ।
मुक्तो विरावः सहसा त्रैलोक्यं येन कम्पितम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस राक्षसने रोष तथा अपनी बाँहोंकी पीड़ाके कारण सहसा बड़े जोरसे विराव—रोदन अथवा आर्तनाद किया, जिससे तीनों लोकोंके प्राणी काँप उठे ॥ २९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ राक्षसनु बाहुगळ नोविनिन्द, रोषदिन्द जोरागि आर्तनाद माडिदनु. अदरिन्द मूरु लोकगळू नडुगिदवु.॥29॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

मेनिरे वज्रनिष्पेषं तस्यामात्या युगक्षये ।
तदा वर्त्मसु चलिता देवा इन्द्रपुरोगमाः ॥ ३० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

मेनिरे वज्रनिष्पेषं तस्यामात्या युगक्षये ।
तदा वर्त्मसु चलिता देवा इन्द्रपुरोगमाः ॥ ३० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उसके मन्त्रियोंने समझा, अब प्रलयकाल आ गया और विनाशकारी वज्रपात होने लगा है । उस समय इन्द्र आदि देवता मार्गमें विचलित हो उठे ॥ ३० ॥

अनुवाद (कन्नड)

प्रळय कालवे बन्तु ऎन्दु अवन मन्त्रिगळु तिळिदरु. सिडिलु बडियितु, आग इन्द्रादि देवतॆगळु मार्गदल्लि विचलितरादरु.॥30॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

समुद्राश्चापि सङ्क्षुब्धाश्चलिताश्चापि पर्वताः ।
यक्षा विद्याधराः सिद्धाः किमेतदिति चाब्रुवन् ॥ ३१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

समुद्राश्चापि सङ्क्षुब्धाश्चलिताश्चापि पर्वताः ।
यक्षा विद्याधराः सिद्धाः किमेतदिति चाब्रुवन् ॥ ३१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

समुद्रोंमें ज्वार आ गया । पर्वत हिलने लगे और यक्ष, विद्याधर तथा सिद्ध एक-दूसरेसे पूछने लगे—‘यह क्या हो गया?’ ॥ ३१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

समुद्र उक्कितु, पर्वतगळु कम्पिसिदवु. यक्ष, विद्याधररु, सिद्धरु परस्पर केळतॊडगिदरु - इदेनागुत्तिदॆ.॥31॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तोषयस्व महादेवं नीलकण्ठमुमापतिम् ।
तमृते शरणं नान्यं पश्यामोऽत्र दशानन ॥ ३२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तोषयस्व महादेवं नीलकण्ठमुमापतिम् ।
तमृते शरणं नान्यं पश्यामोऽत्र दशानन ॥ ३२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तदनन्तर दशग्रीवके मन्त्रियोंने उससे कहा—‘महाराज दशानन! अब आप नीलकण्ठ उमावल्लभ महादेवजीको संतुष्ट कीजिये । उनके सिवा दूसरे किसीको हम ऐसा नहीं देखते, जो यहाँ आपको शरण दे सके ॥ ३२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

दशग्रीवन मन्त्रिगळु हेळिदरु - महाराज दशानन ! ईग नीवु नीलकण्ठ उमावल्लभ महादेवनन्नु सन्तुष्टगॊळिसिरि. इल्लि निमगॆ शरण्यरादवरु बेरॆ यारन्नु नावु काणॆवु.॥32॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स्तुतिभिः प्रणतो भूत्वा तमेव शरणं व्रज ।
कृपालुः शङ्करस्तुष्टः प्रसादं ते विधास्यति ॥ ३३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स्तुतिभिः प्रणतो भूत्वा तमेव शरणं व्रज ।
कृपालुः शङ्करस्तुष्टः प्रसादं ते विधास्यति ॥ ३३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘आप स्तुतियोंद्वारा उन्हें प्रणाम करके उन्हींकी शरणमें जाइये । भगवान् शङ्कर बड़े दयालु हैं । वे संतुष्ट होकर आपपर कृपा करेंगे’ ॥ ३३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नीवु स्तुतिगळिन्द अवनिगॆ प्रणाम माडि अवनल्लि शरणागिरि. भगवन्त शङ्करनु बहळ दयाळु आगिद्दानॆ. अवनु सन्तुष्टनागि निम्म मेलॆ कृपॆदोरुवनु.॥33॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्तस्तदामात्यैस्तुष्टाव वृषभध्वजम् ।
सामभिर्विविधैः स्तोत्रैः प्रणम्य स दशाननः ।
संवत्सरसहस्रं तु रुदतो रक्षसो गतम् ॥ ३४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्तस्तदामात्यैस्तुष्टाव वृषभध्वजम् ।
सामभिर्विविधैः स्तोत्रैः प्रणम्य स दशाननः ।
संवत्सरसहस्रं तु रुदतो रक्षसो गतम् ॥ ३४ ॥


एवमुक्तस्यदामात्यैस्तुष्टाव वृषभध्वजम् ।
सामभिर्विविधैः स्तोत्रैः प्रणम्य स दशाननः ।
संवत्सरसहस्रन्तु रुदतो रक्षसो गतम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

मन्त्रियोंके ऐसा कहनेपर दशमुख रावणने भगवान् वृषभध्वजको प्रणाम करके नाना प्रकारके स्तोत्रों तथा सामवेदोक्त मन्त्रोंद्वारा उनका स्तवन किया । इस प्रकार हाथोंकी पीड़ासे रोते और स्तुति करते हुए उस राक्षसके एक हजार वर्ष बीत गये ॥ ३४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मन्त्रिगळु हीगॆ हेळिदाग दशमुखनु भगवान् वृषभध्वजनिगॆ वन्दिसि, नाना स्तोत्रगळिन्द हागू सामवेद मन्त्रगळिन्द अवनन्नु स्तुतिसिदनु. हीगॆ कैगळ नोविनिन्द अळुत्ता, स्तुतिसुत्ता ऒन्दु साविर वर्ष कळॆदुहोदुवु.॥34॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततः प्रीतो महादेवः शैलाग्रे विष्ठितः प्रभुः ।
मुक्त्वा चास्य भुजान् राम प्राह वाक्यं दशाननम् ॥ ३५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततः प्रीतो महादेवः शैलाग्रे विष्ठितः प्रभुः ।
मुक्त्वा चास्य भुजान् राम प्राह वाक्यं दशाननम् ॥ ३५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीराम! तत्पश्चात् उस पर्वतके शिखरपर स्थित हुए भगवान् महादेव प्रसन्न हो गये । उन्होंने दशग्रीवकी भुजाओंको उस संकटसे मुक्त करके उससे कहा— ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामा! बळिक आ पर्वतदल्लि स्थितनाद महादेवनु प्रसन्ननादनु दशाननन भुजगळन्नु सङ्कटदिन्द पारुमाडि हेळिदनु.॥35॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रीतोऽस्मि तव वीरस्य शौटीर्याच्च दशानन ।
शैलाक्रान्तेन यो मुक्तस्त्वया रावः सुदारुणः ॥ ३६ ॥
यस्माल्लोकत्रयं चैतद् रावितं भयमागतम् ।
तस्मात् त्वं रावणो नाम नाम्ना राजन् भविष्यसि ॥ ३७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

प्रीतोऽस्मि तव वीरस्य शौटीर्याच्च दशानन ।
शैलाक्रान्तेन यो मुक्तस्त्वया रावः सुदारुणः ॥ ३६ ॥
यस्माल्लोकत्रयं चैतद् रावितं भयमागतम् ।
तस्मात् त्वं रावणो नाम नाम्ना राजन् भविष्यसि ॥ ३७ ॥


प्रीतोऽस्मि तव वीर्यस्य शौटीर्याच्च दशानन ।
शैलाक्रान्तेन यो मुक्तस्त्वया रावः सुदारुणः ॥ यस्माल्लोकत्रयं चैतद्रावितं भयमागतम् ।
तस्मात्त्वं रावणो नाम नाम्ना राजन् भविष्यसि ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘दशानन! तुम वीर हो । तुम्हारे पराक्रमसे मैं प्रसन्न हूँ । तुमने पर्वतसे दब जानेके कारण जो अत्यन्तभयानक राव (आर्तनाद) किया था, उससे भयभीत होकर तीनों लोकोंके प्राणी रो उठे थे, इसलिये राक्षसराज! अब तुम रावणके नामसे प्रसिद्ध होओगे ॥ ३६-३७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

दशमुखने ! नीनु वीरनागिरुवॆ. निन्न पराक्रमदिन्द नानु प्रसन्ननागिद्देनॆ. पर्वतवु अदुमल्पट्टिद्दरिन्द नीनु अत्यन्त भयानक राव (आर्तनाद) माडिद्दरिन्द मूरु लोकगळ प्राणिगळु अत्तुबिट्टरु. अदरिन्द राक्षसराजने! इन्नु नीनु रावण ऎम्ब हॆसरिनिन्द प्रसिद्धनागुवॆ.॥36-37॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

देवता मानुषा यक्षा ये चान्ये जगतीतले ।
एवं त्वामभिधास्यन्ति रावणं लोकरावणम् ॥ ३८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

देवता मानुषा यक्षा ये चान्ये जगतीतले ।
एवं त्वामभिधास्यन्ति रावणं लोकरावणम् ॥ ३८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘देवता, मनुष्य, यक्ष तथा दूसरे जो लोग भूतलपर निवास करते हैं, वे सब इस प्रकार समस्त लोकोंको रुलानेवाले तुझ दशग्रीवको रावण कहेंगे ॥ ३८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

भूतळदल्लि वासिसुव मनुष्यरु, यक्षरु हागू इतर ऎल्लरू हीगॆ समस्त लोकगळन्नु अळुवन्तॆ माडिद दशग्रीवनाद निन्नन्नु रावणनॆन्दु हेळुवरु.॥38॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

गच्छ पौलस्त्य विस्रब्धं पथा येन त्वमिच्छसि ।
मया चैवाभ्यनुज्ञातो राक्षसाधिप गम्यताम् ॥ ३९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

गच्छ पौलस्त्य विस्रब्धं पथा येन त्वमिच्छसि ।
मया चैवाभ्यनुज्ञातो राक्षसाधिप गम्यताम् ॥ ३९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘पुलस्त्यनन्दन! अब तुम जिस मार्गसे जाना चाहो, बेखटके जा सकते हो । राक्षसपते! मैं भी तुम्हें अपनी ओरसे जानेकी आज्ञा देता हूँ, जाओ’ ॥ ३९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पुलस्त्यनन्दन! ईग नीनु बयसिद मार्गदिन्द अडॆ-तडॆ यिल्लदॆ होगबल्लॆ. राक्षसपते! नानु निनगॆ होगलु अप्पणॆ कॊडुत्तेनॆ, होगु.॥39॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्तस्तु लङ्केशः शम्भुना स्वयमब्रवीत् ।
प्रीतो यदि महादेव वरं मे देहि याचतः ॥ ४० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्तस्तु लङ्केशः शम्भुना स्वयमब्रवीत् ।
प्रीतो यदि महादेव वरं मे देहि याचतः ॥ ४० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

भगवान् शङ्करके ऐसा कहनेपर लङ्केश्वर बोला—‘महादेव! यदि आप प्रसन्न हैं तो वर दीजिये । मैं आपसे वरकी याचना करता हूँ ॥ ४० ॥

अनुवाद (कन्नड)

भगवान् शङ्करनु हीगॆ हेळिदाग लङ्केश्वर हेळिदनु-महादेवने! नीनु प्रसन्ननागिद्दरॆ नानु निन्निन्द वरवन्नु बेडुत्तिद्देनॆ. अदन्नु दयपालिसु.॥40॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अवध्यत्वं मया प्राप्तं देवगन्धर्वदानवैः ।
राक्षसैर्गुह्यकैर्नागैर्ये चान्ये बलवत्तराः ॥ ४१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अवध्यत्वं मया प्राप्तं देवगन्धर्वदानवैः ।
राक्षसैर्गुह्यकैर्नागैर्ये चान्ये बलवत्तराः ॥ ४१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘मैंने देवता, गन्धर्व, दानव, राक्षस, गुह्यक, नाग तथा अन्य महाबलशाली प्राणियोंसे अवध्य होनेका वर प्राप्त किया है ॥ ४१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नानु देवता, गन्धर्व, दानव, राक्षस, गुह्यक, नाग हागू इतर महाबलशाली प्राणिगळिन्द अवध्यनागुवन्तॆ वर पडॆदिरुवॆ.॥41॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

मानुषान् न गणे देव स्वल्पास्ते मम सम्मताः ।
दीर्घमायुश्च मे प्राप्तं ब्रह्मणस्त्रिपुरान्तक ॥ ४२ ॥
वाञ्छितं चायुषः शेषं शस्त्रं त्वं च प्रयच्छ मे ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

मानुषान् न गणे देव स्वल्पास्ते मम सम्मताः ।
दीर्घमायुश्च मे प्राप्तं ब्रह्मणस्त्रिपुरान्तक ॥ ४२ ॥
वाञ्छितं चायुषः शेषं शस्त्रं त्वं च प्रयच्छ मे ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘देव! मनुष्योंको तो मैं कुछ गिनता ही नहीं । मेरी मान्यताके अनुसार उनकी शक्ति बहुत थोड़ी है । त्रिपुरान्तक! मुझे ब्रह्माजीके द्वारा दीर्घ आयु भी प्राप्त हुई है । ब्रह्माजीकी दी हुई आयुका जितना अंश बच गया है, वह भी पूरा-का-पूरा प्राप्त हो जाय (उसमें किसी कारणसे कमी न हो) । ऐसी मेरी इच्छा है । इसे आप पूर्ण कीजिये । साथ ही अपनी ओरसे मुझे एक शस्त्र भी दीजिये’ ॥ ४२ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

देव! मनुष्यरन्नादरो नानु ऎणिसुवुदे इल्ल. नानु तिळिदन्तॆ अवर शक्ति बहळ अल्पवागिदॆ. त्रिपुरान्तकने! ब्रह्मदेवरिन्द ननगॆ दीर्घायुस्सु दॊरॆतिदॆ. ब्रह्मदेवरु कॊट्ट आयुस्सु पूर्णवागि पडॆयुवन्तॆ नानु बयसुत्तेनॆ. इदन्नु नीनु पूर्णगॊळिसबेकु. जॊतॆगॆ निन्निन्द ऒन्दु अस्त्रवन्नु पडॆयबेकॆम्ब आसॆ.॥42½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्तस्ततस्तेन रावणेन स शङ्करः ॥ ४३ ॥
ददौ खड्गं महादीप्तं चन्द्रहासमिति श्रुतम् ।
आयुषश्चावशेषं च ददौ भूतपतिस्तदा ॥ ४४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्तस्ततस्तेन रावणेन स शङ्करः ॥ ४३ ॥
ददौ खड्गं महादीप्तं चन्द्रहासमिति श्रुतम् ।
आयुषश्चावशेषं च ददौ भूतपतिस्तदा ॥ ४४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

रावणके ऐसा कहनेपर भूतनाथ भगवान् शङ्करने उसे एक अत्यन्त दीप्तिमान् चन्द्रहास नामक खड्ग दिया और उसकी आयुका जो अंश बीत गया था, उसको भी पूर्ण कर दिया ॥ ४३-४४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

रावणनु हीगॆ हेळिदाग भगवान् शङ्करनु ऒन्दु अत्यन्त हॊळॆयुव चन्द्रहास ऎम्ब खड्गवन्नु कॊट्टनु. अवन कळॆदुहोद आयुस्सिन अंशवन्नु पूर्णगॊळिसिदनु.॥43-44॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दत्त्वोवाच ततः शम्भुर्नावज्ञेयमिदं त्वया ।
अवज्ञातं यदि हि ते मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ ४५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दत्त्वोवाच ततः शम्भुर्नावज्ञेयमिदं त्वया ।
अवज्ञातं यदि हि ते मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ ४५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस खड्गको देकर भगवान् शिवने कहा—‘तुम्हें कभी इसका तिरस्कार नहीं करना चाहिये । यदि तुम्हारे द्वारा कभी इसका तिरस्कार हुआ तो यह फिर मेरे ही पास लौट आयेगा; इसमें संशय नहीं है’ ॥ ४५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ खड्गवन्नु नोडि शिवनु हेळिदनु- नीनु इदन्नु ऎन्दू तिरस्करिसबारदु. निन्निन्द ऎन्दादरू इदर तिरस्कारवादरॆ इदु पुनः नन्न बळिगॆ बरुवुदु, इदरल्लि संशयविल्ल.॥45॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं महेश्वरेणैव कृतनामा स रावणः ।
अभिवाद्य महादेवमारुरोहाथ पुष्पकम् ॥ ४६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं महेश्वरेणैव कृतनामा स रावणः ।
अभिवाद्य महादेवमारुरोहाथ पुष्पकम् ॥ ४६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इस प्रकार भगवान् शङ्करसे नूतन नाम पाकर रावणने उन्हें प्रणाम किया । तत्पश्चात् वह पुष्पकविमानपर आरूढ़ हुआ ॥ ४६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ भगवान् शङ्करनिन्द नूतन हॆसरु पडॆदु रावणनु अवनिगॆ नमस्करिसिदनु. बळिक अवनु पुष्पक विमानवन्नेरिदनु.॥46॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो महीतलं राम पर्यक्रामत रावणः ।
क्षत्रियान् सुमहावीर्यान् बाधमानस्ततस्ततः ॥ ४७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो महीतलं राम पर्यक्रामत रावणः ।
क्षत्रियान् सुमहावीर्यान् बाधमानस्ततस्ततः ॥ ४७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीराम! इसके बाद रावण समूची पृथ्वीपर दिग्विजयके लिये भ्रमण करने लगा । उसने इधर-उधर जाकर बहुत-से महापराक्रमी क्षत्रियोंको पीड़ा पहुँचायी ॥ ४७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीराम! अनन्तर रावणनु इडी पृथिवियल्लि दिग्विजयक्कागि सञ्चरिसतॊडगिदनु. अवनु ऎल्लॆडॆगळिगॆ होगि अनेक महापराक्रमिगळन्नु पीडिसिदनु.॥47॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

केचित् तेजस्विनः शूराः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः ।
तच्छासनमकुर्वन्तो विनेशुः सपरिच्छदाः ॥ ४८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

केचित् तेजस्विनः शूराः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः ।
तच्छासनमकुर्वन्तो विनेशुः सपरिच्छदाः ॥ ४८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

कितने ही तेजस्वी क्षत्रिय जो बड़े ही शूरवीर और रणोन्मत्त थे, रावणकी आज्ञा न माननेके कारण सेना और परिवारसहित नष्ट हो गये ॥ ४८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनेक तेजस्वी क्षत्रियरु, शूरवीर रणोन्मत्तरु रावणन आज्ञॆयन्नु पालिसदिरलु अवरॆल्ल सैन्य परिवार सहित नाशवागि होदरु.॥48॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अपरे दुर्जयं रक्षो जानन्तः प्राज्ञसम्मताः ।
जिताः स्म इत्यभाषन्त राक्षसं बलदर्पितम् ॥ ४९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अपरे दुर्जयं रक्षो जानन्तः प्राज्ञसम्मताः ।
जिताः स्म इत्यभाषन्त राक्षसं बलदर्पितम् ॥ ४९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

दूसरे क्षत्रियोंने, जो बुद्धिमान् माने जाते थे और उस राक्षसको अजेय समझते थे, उस बलाभिमानी निशाचरके सामने अपनी पराजय स्वीकार कर ली ॥ ४९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

बुद्धिवन्तराद इतर क्षत्रियरु राक्षसनन्नु अजेयनॆन्दु तिळिदु, आ बलाभिमानि निशाचरन ऎदुरिगॆ तम्म पराजयवन्नु स्वीकरिसिकॊण्डरु.॥49॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षोडशः सर्गः ॥ १६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें सोलहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १६ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि हदिनारनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥16॥