०१५ पुष्पक-प्राप्तिः

[पञ्चदशः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. माणिभद्र तथा कुबेरकी पराजय और रावणद्वारा पुष्पकविमानका अपहरण
विश्वास-प्रस्तुतिः

ततस्ताल्ँ लक्ष्य वित्रस्तान् यक्षेन्द्रांश्च सहस्रशः ।
धनाध्यक्षो महायक्षं माणिभद्रमथाब्रवीत् ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततस्ताल्ँ लक्ष्य वित्रस्तान् यक्षेन्द्रांश्च सहस्रशः ।
धनाध्यक्षो महायक्षं माणिभद्रमथाब्रवीत् ॥ १ ॥


ततस्तान्ल्लक्ष्य वित्रस्थान् यक्षेन्द्रांश्च सहस्रशः ।
धनाध्यक्षो महायक्षं मणिभद्रमथाब्रवीत् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘(अगस्त्यजी कहते हैं—रघुनन्दन!) धनाध्यक्षोंने देखा, हजारों यक्षप्रवर भयभीत होकर भाग रहे हैं; तब उन्होंने माणिभद्र नामक एक महायक्षसे कहा— ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

(अगस्त्यरु हेळुत्तारॆ - रघुनन्दन !) धनाध्यक्षनाद कुबेरनु तन्न कडॆय साविरारु यक्षरु भयगॊण्डु पलायन माडुत्तिरुवुदन्नु नोडि, मणिभद्रनॆम्ब महायक्षनल्लि हेळिदनु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

रावणं जहि यक्षेन्द्र दुर्वृत्तं पापचेतसम् ।
शरणं भव वीराणां यक्षाणां युद्धशालिनाम् ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

रावणं जहि यक्षेन्द्र दुर्वृत्तं पापचेतसम् ।
शरणं भव वीराणां यक्षाणां युद्धशालिनाम् ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘यक्षप्रवर! रावण पापात्मा एवं दुराचारी है, तुम उसे मार डालो और युद्धमें शोभा पानेवाले वीर यक्षोंको शरण दो—उनकी रक्षा करो’ ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

यक्षश्रेष्ठने! पापात्मनाद दुराचारी रावणनन्नु नीनु कॊन्दु, युद्धदल्लि शोभितराद यक्षरिगॆ नीनु शरण्यनागि अवरन्नु रक्षिसु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्तो महाबाहुर्माणिभद्रः सुदुर्जयः ।
वृतो यक्षसहस्रैस्तु चतुर्भिः समयोधयत् ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्तो महाबाहुर्माणिभद्रः सुदुर्जयः ।
वृतो यक्षसहस्रैस्तु चतुर्भिः समयोधयत् ॥ ३ ॥


एवमुक्तो महाबाहुर्मणिभद्रः सुदुर्जयः ।
वृतो यक्षसहस्रैस्तु चतुर्भिः समयोधयत् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

महाबाहु माणिभद्र अत्यन्त दुर्जय वीर थे । कुबेरकी उक्त आज्ञा पाकर वे चार हजार यक्षोंकी सेना साथ ले फाटकपर गये और राक्षसोंके साथ युद्ध करने लगे ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अत्यन्त दुर्जय वीरनाद महाबाहु मणिभद्रनु कुबेरन अप्पणॆ पडॆदु नाल्कुसाविर यक्ष सैन्यवन्नु जॊतॆगूडि महाद्वारक्कॆ बन्दु राक्षसरॊडनॆ युद्ध माडतॊडगिदनु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ते गदामुसलप्रासैः शक्तितोमरमुद‍्गरैः ।
अभिघ्नन्तस्तदा यक्षा राक्षसान् समुपाद्रवन् ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ते गदामुसलप्रासैः शक्तितोमरमुद‍्गरैः ।
अभिघ्नन्तस्तदा यक्षा राक्षसान् समुपाद्रवन् ॥ ४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस समय यक्षयोद्धा गदा, मूसल, प्रास, शक्ति, तोमर तथा मुद‍्गरोंका प्रहार करते हुए राक्षसोंपर टूट पड़े ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग यक्षरु गदॆ, ऒनकॆ, प्रास, शक्ति, तोमर, मुद्गरगळिन्द प्रहार माडुत्ता राक्षसर मेलॆ मुगिबिद्दरु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

कुर्वन्तस्तुमुलं युद्धं चरन्तः श्येनवल्लघु ।
बाढं प्रयच्छ नेच्छामि दीयतामिति भाषिणः ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

कुर्वन्तस्तुमुलं युद्धं चरन्तः श्येनवल्लघु ।
बाढं प्रयच्छ नेच्छामि दीयतामिति भाषिणः ॥ ५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वे घोर युद्ध करते हुए बाज पक्षीकी तरह तीव्रगतिसे सब ओर विचरने लगे । कोई कहता ‘मुझे युद्धका अवसर दो ।’ दूसरा बोलता—‘मैं यहाँसे पीछे हटना नहीं चाहता ।’ फिर तीसरा बोल उठता—‘मुझे अपना हथियार दो’ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाघोर युद्धमाडुत्तिद्द अवरु गिडुग पक्षियन्तॆ तीव्रगतियिन्द सञ्चरिसुत्ता, ‘ननगॆ युद्धद अवकाश कॊडु, नानु इल्लिन्द हिन्दॆगॆयलारॆ, ननगॆ नन्न आयुधवन्नु कॊडु’ ऎन्दु हेळुत्तिद्दरु.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो देवाः सगन्धर्वा ऋषयो ब्रह्मवादिनः ।
दृष्ट्वा तत् तुमुलं युद्धं परं विस्मयमागमन् ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो देवाः सगन्धर्वा ऋषयो ब्रह्मवादिनः ।
दृष्ट्वा तत् तुमुलं युद्धं परं विस्मयमागमन् ॥ ६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस तुमुल युद्धको देखकर देवता, गन्धर्व तथा ब्रह्मवादी ऋषि भी बड़े आश्चर्यमें पड़ गये थे ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ तुमुलयुद्धवन्नु नोडि, देवतॆगळु, गन्धर्वरु, ब्रह्मवादि ऋषिगळु भारी आश्चर्यचकितरादरु.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यक्षाणां तु प्रहस्तेन सहस्रं निहतं रणे ।
महोदरेण चानिन्द्यं सहस्रमपरं हतम् ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यक्षाणां तु प्रहस्तेन सहस्रं निहतं रणे ।
महोदरेण चानिन्द्यं सहस्रमपरं हतम् ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस रणभूमिमें प्रहस्तने एक हजार यक्षोंका संहार कर डाला । फिर महोदरने दूसरे एक सहस्र प्रशंसनीय यक्षोंका विनाश किया ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ रणरङ्गदल्लि प्रहस्तनु ऒन्दु साविर यक्षरन्नु संहरिसिदनु. मत्तॆ महोदरनु बेरॆ ऒन्दु साविर प्रशंसनीयराद यक्षरन्नु विनाशगॊळिसिदनु.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

क्रुद्धेन च तदा राजन् मारीचेन युयुत्सुना ।
निमेषान्तरमात्रेण द्वे सहस्रे निपातिते ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

क्रुद्धेन च तदा राजन् मारीचेन युयुत्सुना ।
निमेषान्तरमात्रेण द्वे सहस्रे निपातिते ॥ ८ ॥


क्रुद्धेन च तदा राजन् मारिचेन युयुत्सुना ।
निमेषान्तरमात्रेण द्वे सहस्रे निपातिते ॥

अनुवाद (हिन्दी)

राजन्! उस समय कुपित हुए रणोत्सुक मारीचने पलक मारते-मारते शेष दो हजार यक्षोंको धराशायी कर दिया ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राजने! आग कुपितनाद रणोत्सुक मारीचनु कण्णुरॆप्पॆ हॊडॆयुवष्टरल्लि उळिद ऎरडु साविर यक्षरन्नु धराशायियागिसिदनु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

क्व च यक्षार्जवं युद्धं क्व च मायाबलाश्रयम् ।
रक्षसां पुरुषव्याघ्र तेन तेऽभ्यधिका युधि ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

क्व च यक्षार्जवं युद्धं क्व च मायाबलाश्रयम् ।
रक्षसां पुरुषव्याघ्र तेन तेऽभ्यधिका युधि ॥ ९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

पुरुषसिंह! कहाँ यक्षोंका सरलतापूर्वक युद्ध?और कहाँ राक्षसोंका मायामय संग्राम? वे अपने मायाबलके भरोसे ही यक्षोंकी अपेक्षा अधिक शक्तिशाली सिद्ध हुए ॥ ९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पुरुषसिंहने! यक्षर ऋजुमार्गद युद्धवॆल्लि? राक्षसर मायामय सङ्ग्रामवॆल्लि? राक्षसरु मायाबलदिन्द यक्षरिगिन्त हॆच्चु शक्तिशालिगळागिद्दरु.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

धूम्राक्षेण समागम्य माणिभद्रो महारणे ।
मुसलेनोरसि क्रोधात् ताडितो न च कम्पितः ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

धूम्राक्षेण समागम्य माणिभद्रो महारणे ।
मुसलेनोरसि क्रोधात् ताडितो न च कम्पितः ॥ १० ॥


धूम्राक्षेण समागम्य मणभद्रो महारणे ।
मुसलेनोरसि क्रोधात्ताडितो न च कम्पितः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस महासमरमें धूम्राक्षने आकर क्रोधपूर्वक माणिभद्रकी छातीमें मूसलका प्रहार किया; किंतु इससे वे विचलित नहीं हुए ॥ १० ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ महासङ्ग्रामदल्लि धूम्राक्षनु बन्दु क्रोधदिन्द मणिभद्रन ऎदॆगॆ मुसलदिन्द प्रहरिसिदनु. आदरॆ इदरिन्द अवनु विचलितनागलिल्ल.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो गदां समाविध्य माणिभद्रेण राक्षसः ।
धूम्राक्षस्ताडितो मूर्ध्नि विह्वलः स पपात ह ॥ ११ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो गदां समाविध्य माणिभद्रेण राक्षसः ।
धूम्राक्षस्ताडितो मूर्ध्नि विह्वलः स पपात ह ॥ ११ ॥


ततो गदां समाविध्य मणिभद्रेण राक्षसः ।
धूम्राक्षस्ताडितो मूर्ध्नि विह्वलः स पपात ह ॥

अनुवाद (हिन्दी)

फिर माणिभद्रने भी गदा घुमाकर उसे राक्षस धूम्राक्षके मस्तकपर दे मारा । उसकी चोटसे व्याकुल हो धूम्राक्ष धरतीपर गिर पड़ा ॥ ११ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मत्तॆ मणिभद्रनू गदॆयन्नु तिरुवुत्ता राक्षस धूम्राक्षन तलॆगॆ हॊडॆदनु. अदर एटिनिन्द धूम्राक्षनु व्याकुलनागि नॆलक्कॆ बिद्दुबिट्टनु.॥11॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

धूम्राक्षं ताडितं दृष्ट्वा पतितं शोणितोक्षितम् ।
अभ्यधावत सङ्ग्रामे माणिभद्रं दशाननः ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

धूम्राक्षं ताडितं दृष्ट्वा पतितं शोणितोक्षितम् ।
अभ्यधावत सङ्ग्रामे माणिभद्रं दशाननः ॥ १२ ॥


धूम्राक्षं ताडितं दृष्ट्वा पतितं शोणितोक्षितम् ।
अभ्यधावत सङ्ग्रामे मणिभद्रं दशाननः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

धूम्राक्षको गदाकी चोटसे घायल एवं खूनसे लथपथ होकर पृथ्वीपर पड़ा देख दशमुख रावणने रणभूमिमें माणिभद्रपर धावा किया ॥ १२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

गदॆय एटिनिन्द गायगॊण्डु रक्तदिन्द तॊय्दु होगि नॆलक्कॆ बिद्दु ऒद्दाडुत्तिद्द धूम्राक्षनन्नु नोडि, दशमुख रावणनु युद्धदल्लि मणिभद्रनन्नु आक्रमिसिदनु.॥12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सङ्क्रुद्धमभिधावन्तं माणिभद्रो दशाननम् ।
शक्तिभिस्ताडयामास तिसृभिर्यक्षपुङ्गवः ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सङ्क्रुद्धमभिधावन्तं माणिभद्रो दशाननम् ।
शक्तिभिस्ताडयामास तिसृभिर्यक्षपुङ्गवः ॥ १३ ॥


सङ्क्रुद्धमभिधावन्तं मणिभद्रो दशाननम् ।
शक्तिभिस्ताडयामास तिसृभिर्यक्ष पुङ्गवः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘दशाननको क्रोधमें भरकर धावा करते देख यक्षप्रवर माणिभद्रने उसके ऊपर तीन शक्तियोंद्वारा प्रहार किया ॥ १३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

क्रोधगॊण्डु आक्रमिसुत्तिद्द रावणनन्नु नोडि यक्षश्रेष्ठ मणिभद्रनु अवन मेलॆ मूरु शक्तिगळिन्द प्रहार माडिदनु.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ताडितो माणिभद्रस्य मुकुटे प्राहरद् रणे ।
तस्य तेन प्रहारेण मुकुटं पार्श्वमागतम् ॥ १४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ताडितो माणिभद्रस्य मुकुटे प्राहरद् रणे ।
तस्य तेन प्रहारेण मुकुटं पार्श्वमागतम् ॥ १४ ॥


ताडितो मणिभद्रस्य मुकुटे प्राहरद्रणे ।
तस्य तेन प्रहारेण मुकुटं पार्श्वमागतम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

चोट खाकर रावणने रणभूमिमें माणिभद्रके मुकुटपर वार किया । उसके उस प्रहारसे उनका मुकुट खिसककर बगलमें आ गया ॥ १४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

एटुतिन्द रावणनु मणिभद्रन किरीटद मेलॆ प्रहरिसलु, अदरिन्द अवन मुकुट जारि पक्कक्कॆ वालिहोयितु.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततः प्रभृति यक्षोऽसौ पार्श्वमौलिरभूत् किल ।
तस्मिंस्तु विमुखीभूते माणिभद्रे महात्मनि ।
सन्नादः सुमहान् राजंस्तस्मिन् शैले व्यवर्धत ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततः प्रभृति यक्षोऽसौ पार्श्वमौलिरभूत् किल ।
तस्मिंस्तु विमुखीभूते माणिभद्रे महात्मनि ।
सन्नादः सुमहान् राजंस्तस्मिन् शैले व्यवर्धत ॥ १५ ॥


ततः प्रभृति यक्षोऽसौ पार्श्वमौलिरभूत्किल ।
तस्मिंस्तु विमुखीभूतो मणिभद्रे महात्मनि ।
सन्नादः सुमहान् राजंस्तस्मिन् शैले व्यवर्धत ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तबसे माणिभद्र यक्ष पार्श्वमौलिके नामसे प्रसिद्ध हुए । महामना माणिभद्र यक्ष युद्धसे भाग चले । राजन्! उनके युद्धसे विमुख होते ही उस पर्वतपर राक्षसोंका महान् सिंहनाद सब ओर फैल गया ॥ १५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अन्दिनिन्द मणिभद्रयक्षनु पार्श्ववौलि ऎन्दु प्रसिद्धनादनु. मणिभद्रनू युद्धदिन्द ओडिहोदनु. राजने! अवनु युद्धदिन्द विमुखनादाग आ पर्वदल्लि राक्षसर सिंहगर्जनॆ ऎल्लॆडॆ तुम्बिहोयितु.॥15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो दूरात् प्रददृशे धनाध्यक्षो गदाधरः ।
शुक्रप्रौष्ठपदाभ्यां च पद्मशङ्खसमावृतः ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो दूरात् प्रददृशे धनाध्यक्षो गदाधरः ।
शुक्रप्रौष्ठपदाभ्यां च पद्मशङ्खसमावृतः ॥ १६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इसी समय धनके स्वामी गदाधारी कुबेर दूरसे आते दिखायी दिये । उनके साथ शुक्र और प्रौष्ठपद नामक मन्त्री तथा शङ्ख और पद्म नामक धनके अधिष्ठाता देवता भी थे ॥ १६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आगले धनाध्यक्ष गदाधारि कुबेरनु शुक्र मत्तु प्रौष्ठपद ऎम्ब मन्त्रिगळॊन्दिगॆ मत्तु शङ्ख, पद्मरॆम्ब धनद अधिष्ठातृ देवतॆगळॊन्दिगॆ बरुवुदु काणिसितु.॥16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स दृष्ट्वा भ्रातरं सङ्ख्ये शापाद् विभ्रष्टगौरवम् ।
उवाच वचनं धीमान् युक्तं पैतामहे कुले ॥ १७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स दृष्ट्वा भ्रातरं सङ्ख्ये शापाद् विभ्रष्टगौरवम् ।
उवाच वचनं धीमान् युक्तं पैतामहे कुले ॥ १७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

विश्रवा मुनिके शापसे क्रूर प्रकृति हो जानेके कारण जो गुरुजनोंके प्रति प्रणाम आदि व्यवहार भी नहीं कर पाता था—गुरुजनोचित शिष्टाचारसे भी वञ्चित था, उस अपने भाई रावणको युद्धमें उपस्थित देख बुद्धिमान् कुबेरने ब्रह्माजीके कुलमें उत्पन्न हुए पुरुषके योग्य बात कही— ॥ १७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

विश्रवा मुनिय शापदिन्द क्रूर प्रकृतियवनाद्दरिन्द, गुरु-हिरियरिगॆ वन्दिसुवुदागली, शिष्टाचारदिन्द वञ्चितनाद तम्मनाद रावणनन्नु नोडि धीमन्त कुबेरनु ब्रह्मदेवर कुलदल्लि हुट्टिद पुरुषनिगॆ योग्यवाद मातन्नु हेळिदनु.॥17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यन्मया वार्यमाणस्त्वं नावगच्छसि दुर्मतेः ।
पश्चादस्य फलं प्राप्य ज्ञास्यसे निरयं गतः ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यन्मया वार्यमाणस्त्वं नावगच्छसि दुर्मतेः ।
पश्चादस्य फलं प्राप्य ज्ञास्यसे निरयं गतः ॥ १८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘दुर्बुद्धि दशग्रीव! मेरे मना करनेपर भी इस समय तुम समझ नहीं रहे हो, किंतु आगे चलकर जब इस कुकर्मका फल पाओगे और नरकमें पड़ोगे, उस समय मेरी बात तुम्हारी समझमें आयेगी ॥ १८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

दुर्बुद्धि दशग्रीवने! कुत्सित कार्यवन्नु माडबेडवॆन्दु नानॆष्टु तडॆदरू नीनु अदन्नु अलक्षिसुत्तिरुवॆ. मुन्दॆ ई कॆट्टकर्मद फल पडॆदाग, नरकक्कॆ होदाग नन्न मातु निनगॆ तिळिदीतु.॥18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यो हि मोहाद् विषं पीत्वा नावगच्छति दुर्मतिः ।
स तस्य परिणामान्ते जानीते कर्मणः फलम् ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यो हि मोहाद् विषं पीत्वा नावगच्छति दुर्मतिः ।
स तस्य परिणामान्ते जानीते कर्मणः फलम् ॥ १९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘जो खोटी बुद्धिवाला पुरुष मोहवश विषको पीकर भी उसे विष नहीं समझता है, उसे उसका परिणाम प्राप्त हो जानेपर अपने किये हुए उस कर्मके फलका ज्ञान होता है ॥ १९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

दुर्बुद्धिय मनुष्यनु मोहदिन्द विष कुडिदरू अदन्नु विषवॆन्दु तिळियुवुदिल्ल. अदर परिणाम प्राप्तवादाग अवनिगॆ तानु माडिद आ कर्मद फल तिळियुत्तदॆ.॥19॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दैवतानि न नन्दन्ति धर्मयुक्तेन केनचित् ।
येन त्वमीदृशं भावं नीतस्तच्च न बुद्ध्यसे ॥ २० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दैवतानि न नन्दन्ति धर्मयुक्तेन केनचित् ।
येन त्वमीदृशं भावं नीतस्तच्च न बुद्ध्यसे ॥ २० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘तुम्हारे किसी व्यापारसे, वह तुम्हारी मान्यताके अनुसार धर्मयुक्त ही क्यों न हो, देवता प्रसन्न नहीं होते हैं; इसीलिये तुम ऐसे क्रूरभावको प्राप्त हो गये हो, परंतु यह बात तुम्हारी समझमें नहीं आती है ॥ २० ॥

अनुवाद (कन्नड)

निन्न यावुदे व्यवहार धर्मयुक्तवॆन्दु नीनु तिळिदिद्दरू अदरिन्द देवतॆगळु सन्तोष पडुवुदिल्ल. अदक्कागि नीनु इन्तह क्रूरभाववन्नु हॊन्दिरुवॆ. आदरॆ ई मातु निनगॆ अरिविगॆ बरुवुदिल्लवल्ल.॥20॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

मातरं पितरं विप्रमाचार्यं चावमन्यते ।
स पश्यति फलं तस्य प्रेतराजवशं गतः ॥ २१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

मातरं पितरं विप्रमाचार्यं चावमन्यते ।
स पश्यति फलं तस्य प्रेतराजवशं गतः ॥ २१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘जो माता, पिता, ब्राह्मण और आचार्यका अपमान करता है, वह यमराजके वशमें पड़कर उस पापका फल भोगता है ॥ २१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

तन्दॆ-तायि, ब्राह्मणरन्नु, आचार्यनन्नु अपमान माडुववनु यमराजनिगॆ वशनागि आ पापद फलवन्नु अनुभविसुत्तानॆ.॥21॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अध्रुवे हि शरीरे यो न करोति तपोऽर्जनम् ।
स पश्चात् तप्यते मूढो मृतो गत्वाऽऽत्मनो गतिम् ॥ २२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अध्रुवे हि शरीरे यो न करोति तपोऽर्जनम् ।
स पश्चात् तप्यते मूढो मृतो गत्वाऽऽत्मनो गतिम् ॥ २२ ॥


अध्रुवे हि शरीरे यो न करोति तपोऽर्जनम् ।
स पश्यात्तप्यते मूढो मृतो गत्वात्मनो गतिम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘यह शरीर क्षणभङ्गुर है । इसे पाकर जो तपका उपार्जन नहीं करता, वह मूर्ख मरनेके बाद जब उसे अपने दुष्कर्मोंका फल मिलता है, पश्चात्ताप करता है ॥

अनुवाद (कन्नड)

क्षणभङ्गुरवाद ई शरीरवन्नु पडॆदु, तपस्सन्नु गळिसद मूर्खनु सत्त बळिक तन्न दुष्कर्मगळ फल सिक्किदाग पश्चात्तापपडुत्तानॆ.॥22॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

धर्माद् राज्यं धनं सौख्यमधर्माद् दुःखमेव च ।
तस्माद् धर्मं सुखार्थाय कुर्यात् पापं विसर्जयेत् ॥ २३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

धर्माद् राज्यं धनं सौख्यमधर्माद् दुःखमेव च ।
तस्माद् धर्मं सुखार्थाय कुर्यात् पापं विसर्जयेत् ॥ २३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘धर्मसे राज, धन और सुखकी प्राप्ति होती है । अधर्मसे केवल दुःख ही भोगना पड़ता है, अतः सुखके लिये धर्मका आचरण करे, पापको सर्वथा त्याग दे ॥

अनुवाद (कन्नड)

धर्मदिन्द राज्य, धन, सुखद प्राप्ति यागुत्तदॆ. अधर्मदिन्द केवल दुःखवे भोगिसबेकागुत्तदॆ; आद्दरिन्द सुखक्कागि धर्मवन्नु आचरिसु, पापवन्नु सर्वथा त्यजिसु.॥23॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पापस्य हि फलं दुःखं तद् भोक्तव्यमिहात्मना ।
तस्मादात्मापघातार्थं मूढः पापं करिष्यति ॥ २४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पापस्य हि फलं दुःखं तद् भोक्तव्यमिहात्मना ।
तस्मादात्मापघातार्थं मूढः पापं करिष्यति ॥ २४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘पापका फल केवल दुःख है और उसे स्वयं ही यहाँ भोगना पड़ता है; इसलिये जो मूढ़ पाप करेगा, वह मानो स्वयं ही अपना वध कर लेगा ॥ २४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पापद फल केवल दुःखवागिदॆ, अदन्नु स्वतः इल्ले भोगिसबेकागुत्तदॆ. आद्दरिन्द पाप माडुव मूढनु स्वतः तन्नन्ने कॊन्दुकॊण्डन्तॆ आगिदॆ.॥24॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

कस्यचिन्न हि दुर्बुद्धेश्छन्दतो जायते मतिः ।
यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमश्नुते ॥ २५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

कस्यचिन्न हि दुर्बुद्धेश्छन्दतो जायते मतिः ।
यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमश्नुते ॥ २५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘किसी भी दुर्बुद्धि पुरुषको (शुभकर्मका अनुष्ठान और गुरुजनोंकी सेवा किये बिना) स्वेच्छामात्रसे उत्तम बुद्धिकी प्राप्ति नहीं होती । वह जैसा कर्म करता है, वैसा ही फल भोगता है ॥ २५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

शुभ कर्मद अनुष्ठान, गुरुगळ सेवॆ माडदॆ दुर्बुद्धि पुरुषनिगॆ उत्तम बुद्धिय प्राप्तियागुवुदिल्ल. अवनु माडिद कर्मदन्तॆ फल अनुभविसुत्तानॆ.॥25॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ऋद्धिं रूपं बलं पुत्रान् वित्तं शूरत्वमेव च ।
प्राप्नुवन्ति नरा लोके निर्जितं पुण्यकर्मभिः ॥ २६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ऋद्धिं रूपं बलं पुत्रान् वित्तं शूरत्वमेव च ।
प्राप्नुवन्ति नरा लोके निर्जितं पुण्यकर्मभिः ॥ २६ ॥


ऋद्धि रूपं बलं पुत्रान्वित्तं शूरत्वमेव च ।
प्राप्नुवन्ति नरा लोके निर्जितं पुण्यकर्मभिः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘संसारके पुरुषोंको समृद्धि, सुन्दर रूप, बल, वैभव, वीरता तथा पुत्र आदिकी प्राप्ति पुण्यकर्मोंके अनुष्ठानसे ही होती है ॥ २६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

जगत्तिनल्लि समृद्धि, सुन्दर रूप, बल, वैभव, शौर्य, पुत्रादिगळ प्राप्ति पुण्यकर्मगळ अनुष्ठानदिन्दले मनुष्यरिगॆ सिगुत्तदॆ.॥26॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं निरयगामी त्वं यस्य ते मतिरीदृशी ।
न त्वां समभिभाषिष्येऽसद‍्वृत्तेष्वेव निर्णयः ॥ २७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं निरयगामी त्वं यस्य ते मतिरीदृशी ।
न त्वां समभिभाषिष्येऽसद‍्वृत्तेष्वेव निर्णयः ॥ २७ ॥


एवं निरयगामी त्वं यस्य ते मतिरीदृशी ।
न त्वां समभिभाषिष्येऽसद्वत्तेष्वेष निर्णयः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘इसी प्रकार अपने दुष्कर्मोंके कारण तुम्हें भी नरकमें जाना पड़ेगा; क्योंकि तुम्हारी बुद्धि ऐसी पापासक्त हो रही है । दुराचारियोंसे बात नहीं करना चाहिये, यही शास्त्रोंका निर्णय है; अतः मैं भी अब तुमसे कोई बात नहीं करूँगा’ ॥ २७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆये निन्न दुष्कर्मदिन्दागि निनगू नरकक्कॆ होगबेकादीतु; एकॆन्दरॆ निन्न बुद्धि पापासक्तवागिदॆ. दुराचारिगळल्लि मातनाडबारदॆन्दु शास्त्रद निर्णयवागिदॆ. आद्दरिन्द नानू ईग निन्नल्लि याव मातन्नू आडुवुदिल्ल.॥27॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्तास्ततस्तेन तस्यामात्याः समाहताः ।
मारीचप्रमुखाः सर्वे विमुखा विप्रदुद्रुवुः ॥ २८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्तास्ततस्तेन तस्यामात्याः समाहताः ।
मारीचप्रमुखाः सर्वे विमुखा विप्रदुद्रुवुः ॥ २८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

इसी तरहकी बात उन्होंने रावणके मन्त्रियोंसे भी कही । फिर उनपर शस्त्रोंद्वारा प्रहार किया । इससे आहत होकर वे मारीच आदि सब राक्षस युद्धसे मुँह मोड़कर भाग गये ॥ २८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इदे मातन्नु अवनु रावणन मन्त्रिगळल्लियू हेळिदनु. मत्तॆ अवर मेलॆ शस्त्रगळिन्द प्रहार माडिदनु. इदरिन्द गायगॊण्ड मारीचादि ऎल्ल राक्षसरु युद्धदिन्द ओडिहोदरु.॥28॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततस्तेन दशग्रीवो यक्षेन्द्रेण महात्मना ।
गदयाभिहतो मूर्ध्नि न च स्थानात् प्रकम्पितः ॥ २९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततस्तेन दशग्रीवो यक्षेन्द्रेण महात्मना ।
गदयाभिहतो मूर्ध्नि न च स्थानात् प्रकम्पितः ॥ २९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तदनन्तर महामना यक्षराज कुबेरने अपनी गदासे रावणके मस्तकपर प्रहार किया । उससे आहत होकर भी वह अपने स्थानसे विचलित नहीं हुआ ॥ २९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

बळिक महात्मा यक्षराज कुबेरनु तन्न गदॆयिन्द रावणन मस्तकदल्लि प्रहरिसिदनु. अदरिन्द नोवादरू तन्न स्थळदिन्द विचलितनागलिल्ल.॥29॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततस्तौ राम निघ्नन्तौ तदान्योन्यं महामृधे ।
न विह्वलौ न च श्रान्तौ तावुभौ यक्षराक्षसौ ॥ ३० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततस्तौ राम निघ्नन्तौ तदान्योन्यं महामृधे ।
न विह्वलौ न च श्रान्तौ तावुभौ यक्षराक्षसौ ॥ ३० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीराम! तत्पश्चात् वे दोनों यक्ष और राक्षस—कुबेर तथा रावण दोनों उस महासमरमें एक-दूसरेपर प्रहार करने लगे; परंतु दोनोंमेंसे कोई भी न तो घबराता था, न थकता ही था ॥ ३० ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामा! अनन्तर कुबेर मत्तु रावण यक्ष-राक्षसरु युद्धदल्लि परस्पर प्रहार माडतॊडगिदरु; आदरॆ इब्बरल्लि यारू गाबरिपडॆदॆ, बळलुत्तिरलिल्ल.॥30॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

आग्नेयमस्त्रं तस्मै स मुमोच धनदस्तदा ।
राक्षसेन्द्रो वारुणेन तदस्त्रं प्रत्यवारयत् ॥ ३१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

आग्नेयमस्त्रं तस्मै स मुमोच धनदस्तदा ।
राक्षसेन्द्रो वारुणेन तदस्त्रं प्रत्यवारयत् ॥ ३१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस समय कुबेरने रावणपर आग्नेयास्त्रका प्रयोग किया, परंतु राक्षसराज रावणने वारुणास्त्रके द्वारा उनके उस अस्त्रको शान्त कर दिया ॥ ३१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग कुबेरनु रावणन मेलॆ आग्नेयासवन्नु प्रयोगिसिदनु. आदरॆ रावणनु अदन्नु वरुणास्त्रदिन्द शान्तगॊळिसिदनु.॥31॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो मायां प्रविष्टोऽसौ राक्षसीं राक्षसेश्वरः ।
रूपाणां शतसाहस्रं विनाशाय चकार च ॥ ३२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो मायां प्रविष्टोऽसौ राक्षसीं राक्षसेश्वरः ।
रूपाणां शतसाहस्रं विनाशाय चकार च ॥ ३२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तत्पश्चात् उस राक्षसराजने राक्षसी मायाका आश्रय लिया और कुबेरका विनाश करनेके लिये लाखों रूप धारण कर लिया ॥ ३२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राक्षसराजनु राक्षसी मायॆयन्नु आश्रयिसि कुबेरनन्नु नाश माडलु लक्षावधि रूपगळन्नु धरिसिदनु.॥32॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

व्याघ्रो वराहो जीमूतः पर्वतः सागरो द्रुमः ।
यक्षो दैत्यस्वरूपी च सोऽदृश्यत दशाननः ॥ ३३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

व्याघ्रो वराहो जीमूतः पर्वतः सागरो द्रुमः ।
यक्षो दैत्यस्वरूपी च सोऽदृश्यत दशाननः ॥ ३३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस समय दशमुख रावण बाघ, सूअर, मेघ, पर्वत, समुद्र, वृक्ष, यक्ष और दैत्य सभी रूपोंमें दिखायी देने लगा ॥ ३३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग दशमुखनु हुलि, हन्दि, मेघ, पर्वत, समुद्र, वृक्ष, यक्ष, दैत्य हीगॆ ऎल्ल रूपगळल्लि काणिसिकॊण्डनु.॥33॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

बहूनि च करोति स्म दृश्यन्ते न त्वसौ ततः ।
प्रतिगृह्य ततो राम महदस्त्रं दशाननः ॥ ३४ ॥
जघान मूर्ध्नि धनदं व्याविद‍्ध्य महतीं गदाम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

बहूनि च करोति स्म दृश्यन्ते न त्वसौ ततः ।
प्रतिगृह्य ततो राम महदस्त्रं दशाननः ॥ ३४ ॥
जघान मूर्ध्नि धनदं व्याविद‍्ध्य महतीं गदाम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

इस प्रकार वह बहुत-से रूप प्रकट करता था । वे रूप ही दिखायी देते थे, वह स्वयं दृष्टिगोचर नहीं होता था । श्रीराम! तदनन्तर दशमुखने एक बहुत बड़ी गदा हाथमें ली और उसे घुमाकर कुबेरके मस्तकपर दे मारा ॥ ३४ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ अवनु अनेक रूपगळन्नु प्रकटपडिसुत्ता, अवनु अदृश्यनागिद्दनु. श्रीरामा! बळिक दशमुखनु ऒन्दु दॊड्ड गदॆयन्नॆत्ति तिरुगिसुत्ता कुबेरन तलॆगॆ हॊडॆदनु.॥34½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवं स तेनाभिहतो विह्वलः शोणितोक्षितः ॥ ३५ ॥
कृत्तमूल इवाशोको निपपात धनाधिपः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवं स तेनाभिहतो विह्वलः शोणितोक्षितः ॥ ३५ ॥
कृत्तमूल इवाशोको निपपात धनाधिपः ।

अनुवाद (हिन्दी)

इस प्रकार रावणद्वारा आहत हो धनके स्वामी कुबेर रक्तसे नहा उठे और व्याकुल हो जड़से कटे हुए अशोककी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ ३५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ई प्रकार रावणनिन्द आहतनाद धनाधिपति कुबेरनु रक्तदिन्द तॊय्दुहोगि बेरु कडिद वृक्षदन्तॆ नॆलक्कॆ उरुळिदनु.॥35½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततः पद्मादिभिस्तत्र निधिभिः स तदा वृतः ॥ ३६ ॥
धनदोच्छ्वासितस्तैस्तु वनमानीय नन्दनम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततः पद्मादिभिस्तत्र निधिभिः स तदा वृतः ॥ ३६ ॥
धनदोच्छ्वासितस्तैस्तु वनमानीय नन्दनम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

तत्पश्चात् पद्म आदि निधियोंके अधिष्ठाता देवताओंने उन्हें घेरकर उठा लिया और नन्दनवनमें ले जाकर चेत कराया ॥ ३६ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनन्तर पद्मादिनिधिगळ अधिष्ठातृ देवतॆगळु अवनन्नॆत्तिकॊण्डु नन्दनवनदल्लि उपचारगैदरु.॥36½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

निर्जित्य राक्षसेन्द्रस्तं धनदं हृष्टमानसः ॥ ३७ ॥
पुष्पकं तस्य जग्राह विमानं जयलक्षणम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

निर्जित्य राक्षसेन्द्रस्तं धनदं हृष्टमानसः ॥ ३७ ॥
पुष्पकं तस्य जग्राह विमानं जयलक्षणम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

इस तरह कुबेरको जीतकर राक्षसराज रावण अपने मनमें बहुत प्रसन्न हुआ और अपनी विजयके चिह्नके रूपमें उसने उनका पुष्पकविमान अपने अधिकारमें कर लिया ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ कुबेरनन्नु गॆद्दु राक्षसराज रावणनु मनस्सिनल्लि सन्तोषगॊण्डु, तन्न विजयद चिह्नॆयागि पुष्पक विमानवन्नु तन्न अधिकारदल्लि माडिकॊण्डनु.॥37½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

काञ्चनस्तम्भसंवीतं वैदूर्यमणितोरणम् ॥ ३८ ॥
मुक्ताजालप्रतिच्छन्नं सर्वकालफलद्रुमम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

काञ्चनस्तम्भसंवीतं वैदूर्यमणितोरणम् ॥ ३८ ॥
मुक्ताजालप्रतिच्छन्नं सर्वकालफलद्रुमम् ।


काञ्चनस्तम्भ संवीतं वैदूर्यमणि तोरणम् ॥
मुक्ताजाल परिच्छन्नं सर्वकालफलद्रुमम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

उस विमानमें सोनेके खम्भे और वैदूर्यमणिके फाटक लगे थे । वह सब ओरसे मोतियोंकी जालीसे ढका हुआ था । उसके भीतर ऐसे-ऐसे वृक्ष लगे थे, जो सभी ऋतुओंमें फल देनेवाले थे ॥ ३८ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ विमानदल्लि चिन्नद कम्बगळु, वैढूर्यद बागिलुगळु इद्दु, सुत्तलू मुत्तिन जालरिगळिन्द मुच्चिहोगित्तु. अदरॊळगॆ ऎल्ल ऋतुगळल्लि फल कॊडुव वृक्षगळु नॆडल्पट्टित्तु.॥38½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

मनोजवं कामगमं कामरूपं विहङ्गमम् ॥ ३९ ॥
मणिकाञ्चनसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

मनोजवं कामगमं कामरूपं विहङ्गमम् ॥ ३९ ॥
मणिकाञ्चनसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

उसका वेग मनके समान तीव्र था । वह अपने ऊपर बैठे हुए लोगोंकी इच्छाके अनुसार सब जगह जा सकता था तथा चालक जैसा चाहे, वैसा छोटा या बड़ा रूप धारण कर लेता था । उस आकाशचारी विमानमें मणि और सुवर्णकी सीढ़ियाँ तथा तपाये हुए सोनेकी वेदियाँ बनी थीं ॥ ३९ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मनोवेगद अदु अदरल्लि कुळितिरुववर इच्छॆगनुसार ऎल्लॆडॆ सञ्चरिसुत्तित्तु. चालक हेळिदन्तॆ दॊड्ड-सण्ण रूप धरिसुत्तित्तु. आ आकाशचारी विमानदल्लि मणि मत्तु सुवर्णद मॆट्टलुगळु हागू वेदिकॆगळिद्दवु.॥39½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

देवोपवाह्यमक्षय्यं सदा दृष्टिमनःसुखम् ॥ ४० ॥
बह्वाश्चर्यं भक्तिचित्रं ब्रह्मणा परिनिर्मितम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

देवोपवाह्यमक्षय्यं सदा दृष्टिमनःसुखम् ॥ ४० ॥
बह्वाश्चर्यं भक्तिचित्रं ब्रह्मणा परिनिर्मितम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

वह देवताओंका ही वाहन था और टूटने-फूटनेवाला नहीं था । सदा देखनेमें सुन्दर और चित्तको प्रसन्न करनेवाला था । उसके भीतर अनेक प्रकारके आश्चर्यजनक चित्र थे । उसकी दीवारोंपर तरह-तरहके बेल-बूटे बने थे, जिनसे उनकी विचित्र शोभा हो रही थी । ब्रह्मा (विश्वकर्मा) ने उसका निर्माण किया था ॥

अनुवाद (कन्नड)

अदु देवतॆगळ वाहनवागिद्दु, नोडलु सुन्दर मत्तु चित्तवन्नु प्रसन्नगॊळिसुत्तित्तु. अदरॊळगॆ अनेक रीतिय आश्चर्यकर चित्रगळिद्दवु. अदर गोडॆगळल्लि विध-विधद नक्षॆगळन्नु बिडिसिद्दरु. अदर विचित्र शोभॆ इत्तु. विश्वकर्मनु अदन्नु निर्मिसिद्दनु.॥40½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

निर्मितं सर्वकामैस्तु मनोहरमनुत्तमम् ॥ ४१ ॥
न तु शीतं न चोष्णं च सर्वर्तुसुखदं शुभम् ।
स तं राजा समारुह्य कामगं वीर्यनिर्जितम् ॥ ४२ ॥
जितं त्रिभुवनं मेने दर्पोत्सेकात् सुदुर्मतिः ।
जित्वा वैश्रवणं देवं कैलासात् समवातरत् ॥ ४३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

निर्मितं सर्वकामैस्तु मनोहरमनुत्तमम् ॥ ४१ ॥
न तु शीतं न चोष्णं च सर्वर्तुसुखदं शुभम् ।
स तं राजा समारुह्य कामगं वीर्यनिर्जितम् ॥ ४२ ॥
जितं त्रिभुवनं मेने दर्पोत्सेकात् सुदुर्मतिः ।
जित्वा वैश्रवणं देवं कैलासात् समवातरत् ॥ ४३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वह सब प्रकारकी मनोवाञ्छित वस्तुओंसे सम्पन्न, मनोहर और परम उत्तम था । न अधिक ठंडा था और न अधिक गरम । सभी ऋतुओंमें आराम पहुँचानेवाला तथा मङ्गलकारी था । अपने पराक्रमसे जीते हुए उस इच्छानुसार चलनेवाले विमानपर आरूढ़ हो अत्यन्त खोटी बुद्धिवाला राजा रावण अहंकारकी अधिकतासे ऐसा मानने लगा कि मैंने तीनों लोकोंको जीत लिया । इस प्रकार वैश्रवणदेवको पराजित करके वह कैलाससे नीचे उतरा ॥

अनुवाद (कन्नड)

अदु ऎल्ल रीतिय मनोवाञ्छित वस्तुगळिन्द सम्पन्नवागि, मनोहर हागू परमोत्तमवागित्तु. हॆच्चु तम्पु, हॆच्चु बिसियागिरदॆ ऎल्ल ऋतुगळल्लि विश्रान्ति कॊडुव मङ्गलकारियागित्तु. तन्न पराक्रमदिन्द गॆद्दिरुव आ इच्छानुसार नडॆयुव विमानदल्लि आरूढनागि, अत्यन्त दुष्टबुद्धिय रावणन अहङ्कार हॆच्चि नानु मूरु लोकगळन्नु गॆद्दॆ ऎन्दु तिळियतॊडगिदनु. हीगॆ वैश्रवणनन्नु पराजितगॊळिसि कैलासदिन्द कॆळगिळिदनु.॥41-43॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स तेजसा विपुलमवाप्य तं जयं
प्रतापवान् विमलकिरीटहारवान् ।
रराज वै परमविमानमास्थितो
निशाचरः सदसि गतो यथानलः ॥ ४४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स तेजसा विपुलमवाप्य तं जयं
प्रतापवान् विमलकिरीटहारवान् ।
रराज वै परमविमानमास्थितो
निशाचरः सदसि गतो यथानलः ॥ ४४ ॥


स तेजसा विपुलमवाप्य तं जयं
प्रतापवान् विमल किरीट हारवान् ।
रराज वै परमविमानमास्थितो
निशाचरः सहसि गतो यथानलः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

निर्मल किरीट और हारसे विभूषित वह प्रतापी निशाचर अपने तेजसे उस महान् विजयको पाकर उस उत्तम विमानपर आरूढ़ हो यज्ञमण्डपमें प्रज्वलित होनेवाले अग्निदेवकी भाँति शोभा पाने लगा ॥ ४४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

निर्मल किरीट हारगळिन्द विभूषितनाद आ प्रतापि निशाचरनु तन्न तेजदिन्द आ महाविजयवन्नु पडॆदु, आ उत्तम विमानदल्लि आरूढनागि यज्ञमण्टपदल्लि प्रज्वलित यज्ञनारायणनन्तॆ शोभिसतॊडगिदनु.॥44॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चदशः सर्गः ॥ १५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें पंद्रहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १५ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि हदिनैदनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥15॥