०१४ सूर्य-भानु-यक्ष-हतिः

[चतुर्दशः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. मन्त्रियोंसहित रावणका यक्षोंपर आक्रमण और उनकी पराजय
विश्वास-प्रस्तुतिः

ततः स सचिवैः सार्धं षड‍‍्भिर्नित्यबलोद्धतः ।
महोदरप्रहस्ताभ्यां मारीचशुकसारणैः ॥ १ ॥
धूम्राक्षेण च वीरेण नित्यं समरगर्द्धिना ।
वृतः सम्प्रययौ श्रीमान् क्रोधाल्लोकान् दहन्निव ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततः स सचिवैः सार्धं षड‍‍्भिर्नित्यबलोद्धतः ।
महोदरप्रहस्ताभ्यां मारीचशुकसारणैः ॥ १ ॥
धूम्राक्षेण च वीरेण नित्यं समरगर्द्धिना ।
वृतः सम्प्रययौ श्रीमान् क्रोधाल्लोकान् दहन्निव ॥ २ ॥


ततः स सचिवैः सार्धं षड्भिर्नित्यबलोद्धतः ।
महोदर प्रहस्ताभ्यां मारीच शुकसारणैः ॥ धूम्राक्षेण च वीरेण नित्यं समरगर्धिना ।
वृतः सम्प्रययौ श्रीमान् क्रोधाल्लोकान्दहन्निव ॥

अनुवाद (हिन्दी)

(अगस्त्यजी कहते हैं—रघुनन्दन!) तदनन्तर बलके अभिमानसे सदा उन्मत्त रहनेवाला रावण महोदर, प्रहस्त, मारीच, शुक, सारण तथा सदा ही युद्धकी अभिलाषा रखनेवाले वीर धूम्राक्ष—इन छः मन्त्रियोंके साथ लङ्कासे प्रस्थित हुआ । उस समय ऐसा जान पड़ता था, मानो अपने क्रोधसे सम्पूर्ण लोकोंको भस्म कर डालेगा ॥

अनुवाद (कन्नड)

(अगस्त्यरु हेळुत्तारॆ - रघुनन्दन !) अनन्तर बलोन्मत्तनाद रावणनु महोदर, प्रहस्त, मारीच, शुक, सारण, युद्धाभिलाषॆयुळ्ळ वीर धूम्राक्ष हीगॆ आरु मन्त्रिगळॊन्दिगॆ लङ्कॆयिन्द हॊरटनु. तन्न क्रोधदिन्द समस्त लोकगळन्नु सुट्टु भस्ममाडुवनो ऎन्दु अनिसुत्तित्तु.॥1-2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पुराणि स नदीः शैलान् वनान्युपवनानि च ।
अतिक्रम्य मुहूर्तेन कैलासं गिरिमागमत् ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पुराणि स नदीः शैलान् वनान्युपवनानि च ।
अतिक्रम्य मुहूर्तेन कैलासं गिरिमागमत् ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

बहुत-से नगरों, नदियों, पर्वतों, वनों और उपवनोंको लाँघकर वह दो ही घड़ीमें कैलास पर्वतपर जा पहुँचा ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनेक नगर, नदी, पर्वत, वन-उपवनगळन्नु दाटि अवनु ऎरडु गळिगॆयल्लि कैलास पर्वतक्कॆ तलुपिदनु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सन्निविष्टं गिरौ तस्मिन् राक्षसेन्द्रं निशम्य तु ।
युद्धेप्सुं तं कृतोत्साहं दुरात्मानं समन्त्रिणम् ॥ ४ ॥
यक्षा न शेकुः संस्थातुं प्रमुखे तस्य रक्षसः ।
राज्ञो भ्रातेति विज्ञाय गता यत्र धनेश्वरः ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सन्निविष्टं गिरौ तस्मिन् राक्षसेन्द्रं निशम्य तु ।
युद्धेप्सुं तं कृतोत्साहं दुरात्मानं समन्त्रिणम् ॥ ४ ॥
यक्षा न शेकुः संस्थातुं प्रमुखे तस्य रक्षसः ।
राज्ञो भ्रातेति विज्ञाय गता यत्र धनेश्वरः ॥ ५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

यक्षोंने जब सुना कि दुरात्मा राक्षसराज रावणने युद्धके लिये उत्साहित होकर अपने मन्त्रियोंके साथ कैलास पर्वतपर डेरा डाला है, तब वे उस राक्षसके सामने खड़े न हो सके । यह राजाका भाई है, ऐसा जानकर यक्षलोग उस स्थानपर गये, जहाँ धनके स्वामी कुबेर विद्यमान थे ॥

अनुवाद (कन्नड)

दुरात्मनाद राक्षसराज रावणनु युद्धक्कागि उत्साहितनागि तन्न मन्त्रि गळॊन्दिगॆ कैलास पर्वतक्कॆ बन्दिरुवनॆन्दु केळिदाग यक्षरु रावणन ऎदुरिगॆ निल्लदादरु. इवनु राजन तम्मनागिद्दानॆ, ऎन्दु तिळिदु यक्षरु धनेश्वर कुबेरन बळिगॆ बन्दरु. ॥ 4-5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ते गत्वा सर्वमाचख्युर्भ्रातुस्तस्य चिकीर्षितम् ।
अनुज्ञाता ययुर्हृष्टा युद्धाय धनदेन ते ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ते गत्वा सर्वमाचख्युर्भ्रातुस्तस्य चिकीर्षितम् ।
अनुज्ञाता ययुर्हृष्टा युद्धाय धनदेन ते ॥ ६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वहाँ जाकर उन्होंने उनके भाईका सारा अभिप्राय कह सुनाया । तब कुबेरने युद्धके लिये यक्षोंको आज्ञा दे दी; फिर तो यक्ष बड़े हर्षसे भरकर चल दिये ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लिगॆ होगि अवरु रावणन ऎल्ल अभिप्रायवन्नु तिळिसिदरु. आग कुबेरनु युद्धक्कागि यक्षरिगॆ आज्ञापिसिदनु. मत्तॆ आ यक्षरु हर्षोत्साहदिन्द कुबेरनॊन्दिगॆ हॊरटरु.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो बलानां सङ्क्षोभो व्यवर्धत इवोदधेः ।
तस्य नैर्ऋतराजस्य शैलं सञ्चालयन्निव ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो बलानां सङ्क्षोभो व्यवर्धत इवोदधेः ।
तस्य नैर्ऋतराजस्य शैलं सञ्चालयन्निव ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस समय यक्षराजकी सेनाएँ समुद्रके समान क्षुब्ध हो उठीं । उनके वेगसे वह पर्वत हिलता-सा जान पड़ा ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग यक्षर सैन्यवु समुद्रदन्तॆ क्षुब्धवायितु. अवर वेगदिन्द आ पर्वतवे नडुगुवन्तॆ अनिसुत्तित्तु.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो युद्धं समभवद् यक्षराक्षससङ्कुलम् ।
व्यथिताश्चाभवंस्तत्र सचिवा राक्षसस्य ते ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो युद्धं समभवद् यक्षराक्षससङ्कुलम् ।
व्यथिताश्चाभवंस्तत्र सचिवा राक्षसस्य ते ॥ ८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तदनन्तर यक्षों और राक्षसोंमें घमासान युद्ध छिड़ गया । वहाँ रावणके वे सचिव व्यथित हो उठे ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

बळिक यक्षरिगू राक्षसरिगू घोरयुद्ध प्रारम्भवायितु. अदरिन्द रावणन सचिवरु व्यथितरादरु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स दृष्ट्वा तादृशं सैन्यं दशग्रीवो निशाचरः ।
हर्षनादान् बहून् कृत्वा स क्रोधादभ्यधावत ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स दृष्ट्वा तादृशं सैन्यं दशग्रीवो निशाचरः ।
हर्षनादान् बहून् कृत्वा स क्रोधादभ्यधावत ॥ ९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

अपनी सेनाकी वैसी दुर्दशा देख निशाचर दशग्रीव बार-बार हर्षवर्धक सिंहनाद करके रोषपूर्वक यक्षोंकी ओर दौड़ा ॥ ९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

तन्न सैन्यद दुर्दशॆ नोडि निशाचर दशग्रीवनु पदे-पदे हर्षवर्धक सिंहनाद माडुत्ता रोषावेशदिन्द यक्षर कडॆगॆ नुग्गिदनु.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ये तु ते राक्षसेन्द्रस्य सचिवा घोरविक्रमाः ।
तेषां सहस्रमेकैको यक्षाणां समयोधयत् ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ये तु ते राक्षसेन्द्रस्य सचिवा घोरविक्रमाः ।
तेषां सहस्रमेकैको यक्षाणां समयोधयत् ॥ १० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

राक्षसराजके जो सचिव थे, वे बड़े भयंकर पराक्रमी थे । उनमेंसे एक-एक सचिव हजार-हजार यक्षोंसे युद्ध करने लगा ॥ १० ॥

अनुवाद (कन्नड)

राक्षस राजन सचिवरु भयङ्कर पराक्रमिगळागिद्दु, ऒब्बॊब्ब सचिवनू साविर-साविर यक्षरॊडनॆ युद्ध माडतॊडगिदरु.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततो गदाभिर्मुसलैरसिभिः शक्तितोमरैः ।
हन्यमानो दशग्रीवस्तत्सैन्यं समगाहत ॥ ११ ॥
स निरुच्छ्वासवत् तत्र वध्यमानो दशाननः ।
वर्षद्भिरिव जीमूतैर्धाराभिरवरुध्यत ॥ १२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततो गदाभिर्मुसलैरसिभिः शक्तितोमरैः ।
हन्यमानो दशग्रीवस्तत्सैन्यं समगाहत ॥ ११ ॥
स निरुच्छ्वासवत् तत्र वध्यमानो दशाननः ।
वर्षद्भिरिव जीमूतैर्धाराभिरवरुध्यत ॥ १२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस समय यक्ष जलकी धारा गिरानेवाले मेघोंके समान गदाओं, मूसलों, तलवारों, शक्तियों और तोमरोंकी वर्षा करने लगे । उनकी चोट सहता हुआ दशग्रीव शत्रुसेनामें घुसा । वहाँ उसपर इतनी मार पड़ने लगी कि उसे दम मारनेकी भी फुरसत नहीं मिली । यक्षोंने उसका वेग रोक दिया ॥ ११-१२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग यक्षरु मेघगळु मळॆगरॆदन्तॆ गदॆ, मुसल, खड्ग, शक्ति, तोमर मुन्ताद आयुधगळ मळॆगरॆदरु. आ एटुगळन्नु सहिसुत्ता दशग्रीवनु सैन्यदल्लि नुग्गिदनु. उसिराडलू साध्यवागद रावणनन्नु यक्षरु तडॆदरु.॥11-12॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चकार व्यथां चैव यक्षशस्त्रैः समाहतः ।
महीधर इवाम्भोदैर्धाराशतसमुक्षितः ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न चकार व्यथां चैव यक्षशस्त्रैः समाहतः ।
महीधर इवाम्भोदैर्धाराशतसमुक्षितः ॥ १३ ॥


न चकार व्यथां चैव यक्षशस्त्रॆೖः समाहतः ।
महीधर इवां भोदैर्धाराशत समुक्षितः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

यक्षोंके शस्त्रोंसे आहत होनेपर भी उसने अपने मनमें दुःख नहीं माना; ठीक उसी तरह, जैसे मेघोंद्वारा बरसायी हुई सैकड़ों जलधाराओंसे अभिषिक्त होनेपर भी पर्वत विचलित नहीं होता है ॥ १३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

यक्षर शस्त्रगळिन्द आहतनागियू मनस्सिनल्लि दुःखिसदे मेघगळु सुरिसिद जलधारॆयिन्द पर्वतवु विचलितनादन्तॆ स्थिरनागि निन्तिद्दनु.॥13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स महात्मा समुद्यम्य कालदण्डोपमां गदाम् ।
प्रविवेश ततः सैन्यं नयन् यक्षान् यमक्षयम् ॥ १४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स महात्मा समुद्यम्य कालदण्डोपमां गदाम् ।
प्रविवेश ततः सैन्यं नयन् यक्षान् यमक्षयम् ॥ १४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस महाकाय निशाचरने कालदण्डके समान भयंकर गदा उठाकर यक्षोंकी सेनामें प्रवेश किया और उन्हें यमलोक पहुँचाना आरम्भ कर दिया ॥ १४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ महाकाय निशाचरनु कालदण्डदन्तह भयङ्कर गदॆयन्नॆत्तिकॊण्डु यक्षर सैन्यवन्नु प्रवेशिसि, अवरन्नु यम सदनक्कॆ कळिसलु प्रारम्भिसिदनु.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स कक्षमिव विस्तीर्णं शुष्केन्धनमिवाकुलम् ।
वातेनाग्निरिवादीप्तो यक्षसैन्यं ददाह तत् ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स कक्षमिव विस्तीर्णं शुष्केन्धनमिवाकुलम् ।
वातेनाग्निरिवादीप्तो यक्षसैन्यं ददाह तत् ॥ १५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वायुसे प्रज्वलित हुई अग्निके समान रावणने तिनकोंके समान फैली और सूखे ईंधनकी भाँति आकुल हुई यक्षोंकी सेनाको जलाना आरम्भ किया ॥ १५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

गाळियिन्द उरिदॆद्द बॆङ्कियन्तॆ रावणनु हुल्लिनन्तॆ हरडिद्द मत्तु ऒण कट्टिगॆयन्तॆ व्याकुलगॊण्ड यक्षर सैन्यवन्नु सुडतॊडगिदनु.॥15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तैस्तु तत्र महामात्यैर्महोदरशुकादिभिः ।
अल्पावशेषास्ते यक्षाः कृता वातैरिवाम्बुदाः ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तैस्तु तत्र महामात्यैर्महोदरशुकादिभिः ।
अल्पावशेषास्ते यक्षाः कृता वातैरिवाम्बुदाः ॥ १६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

जैसे हवा बादलोंको उड़ा देती है, उसी तरह उन महोदर और शुक आदि महामन्त्रियोंने वहाँ यक्षोंका संहार कर डाला । अब वे थोड़ी ही संख्यामें बच रहे ॥

अनुवाद (कन्नड)

गाळियु मोडगळन्नु हारिसिबिडुवन्तॆ महोदर मत्तु शुकने आदि महामन्त्रिगळु अल्लि यक्षरन्नु संहार माडिदरु. ईग अवरु अल्पसङ्ख्यॆयल्लि उळिदरु.॥16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

केचित् समाहता भग्नाः पतिताः समरे क्षितौ ।
ओष्ठांश्च दशनैस्तीक्ष्णैरदशन् कुपिता रणे ॥ १७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

केचित् समाहता भग्नाः पतिताः समरे क्षितौ ।
ओष्ठांश्च दशनैस्तीक्ष्णैरदशन् कुपिता रणे ॥ १७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

कितने ही यक्ष शस्त्रोंके आघातसे अङ्ग-भङ्ग हो जानेके कारण समराङ्गणमें धराशायी हो गये । कितने ही रणभूमिमें कुपित हो अपने तीखे दाँतोंसे ओठ दबाये हुए थे ॥ १७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ऎष्टो यक्षरु शस्त्राघातदिन्द अङ्ग-भङ्गवागि समराङ्गणदल्लि धराशायियादरु. ऎष्टो योधरु युद्धदल्लि कुपितरागि हल्लु कडियुत्तिद्दरु.॥17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

श्रान्ताश्चान्योन्यमालिङ्ग्य भ्रष्टशस्त्रा रणाजिरे ।
सीदन्ति च तदा यक्षाः कूला इव जलेन ह ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

श्रान्ताश्चान्योन्यमालिङ्ग्य भ्रष्टशस्त्रा रणाजिरे ।
सीदन्ति च तदा यक्षाः कूला इव जलेन ह ॥ १८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

कोई थककर एक-दूसरेसे लिपट गये । उनके अस्त्र-शस्त्र गिर गये और वे समराङ्गणमें उसी तरह शिथिल होकर गिरे जैसे जलके वेगसे नदीके किनारे टूट पड़ते हैं ॥ १८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

कॆलवरु बळलि परस्पर अप्पिकॊण्डरु. अवर अस्त्र-शस्त्रगळु बिद्दुहोदुवु. नीरिन वेगदिन्द नदी तीरवु कॊच्चिकॊण्डु होगुवन्तॆ रणरङ्गदल्लि शिथिलवागि बिद्दु होदरु.॥18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

हतानां गच्छतां स्वर्गं युध्यतामथ धावताम् ।
प्रेक्षतामृषिसङ्घानां न बभूवान्तरं दिवि ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

हतानां गच्छतां स्वर्गं युध्यतामथ धावताम् ।
प्रेक्षतामृषिसङ्घानां न बभूवान्तरं दिवि ॥ १९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

मर-मरकर स्वर्गमें जाते, जूझते और दौड़ते हुए यक्षोंकी तथा आकाशमें खड़े होकर युद्ध देखनेवाले ऋषिसमूहोंकी संख्या इतनी बढ़ गयी थी कि आकाशमें उन सबके लिये जगह नहीं अँटती थी ॥ १९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

युद्ध माडुत्ता हतरागि स्वर्गक्कॆ होगुत्तिद्द यक्षरिन्दलू, युद्धवन्नु नोडुत्तिद्द ऋषिगळिन्दलू तुम्बिहोगिद्द आकाशवु अत्यन्त निबिडवागित्तु.॥19॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

भग्नांस्तु तान् समालक्ष्य यक्षेन्द्रांस्तु महाबलान् ।
धनाध्यक्षो महाबाहुः प्रेषयामास यक्षकान् ॥ २० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

भग्नांस्तु तान् समालक्ष्य यक्षेन्द्रांस्तु महाबलान् ।
धनाध्यक्षो महाबाहुः प्रेषयामास यक्षकान् ॥ २० ॥


भग्नांस्तु तान् समालक्ष्य यक्षेन्द्रास्तु महाबलान् ।
धनाध्यक्षो महाबाहुः प्रेषयामास यक्षकान् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

महाबाहु धनाध्यक्षने उन यक्षोंको भागते देख दूसरे महाबली यक्षराजोंको युद्धके लिये भेजा ॥ २० ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाबाहु धनाध्यक्षनु ओडिहोगुत्तिद्द यक्षरन्नु नोडि, बेरॆ महाबलि यक्षराजरन्नु युद्धक्कागि कळिसिदनु.॥20॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एतस्मिन्नन्तरे राम विस्तीर्णबलवाहनः ।
प्रेषितो न्यपतद् यक्षो नाम्ना संयोधकण्टकः ॥ २१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एतस्मिन्नन्तरे राम विस्तीर्णबलवाहनः ।
प्रेषितो न्यपतद् यक्षो नाम्ना संयोधकण्टकः ॥ २१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रीराम! इसी बीचमें कुबेरका भेजा हुआ संयोधकण्टक नामक यक्ष वहाँ आ पहुँचा । उसके साथ बहुत-सी सेना और सवारियाँ थीं ॥ २१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामा! कुबेरनु कळिसिद संयोधकण्टक ऎम्ब यक्षनु अनेक सैन्य मत्तु वाहनगळिन्द अल्लिगॆ बन्दनु.॥21॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तेन चक्रेण मारीचो विष्णुनेव रणे हतः ।
पतितो भूतले शैलात् क्षीणपुण्य इव ग्रहः ॥ २२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तेन चक्रेण मारीचो विष्णुनेव रणे हतः ।
पतितो भूतले शैलात् क्षीणपुण्य इव ग्रहः ॥ २२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उसने आते ही भगवान् विष्णुकी भाँति चक्रसे रणभूमिमें मारीचपर प्रहार किया । उससे घायल होकर वह राक्षस कैलाससे नीचे पृथ्वीपर उसी तरह गिर पड़ा, जैसे पुण्य क्षीण होनेपर स्वर्गवासी ग्रह वहाँसे भूतलपर गिर पड़ा हो ॥ २२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवनु बरुत्तले विष्णुविनन्तॆ चक्रदिन्द युद्धदल्लि मारीचनन्नु प्रहरिसिदनु. अदरिन्द गायगॊण्डु आ राक्षसनु पुण्यक्षीणवादाग स्वर्गवासि ग्रहवु नॆलक्कॆ बीळुवन्तॆ पर्वतदिन्द कॆळगुरुळिदनु.॥22॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ससञ्ज्ञस्तु मुहूर्तेन स विश्रम्य निशाचरः ।
तं यक्षं योधयामास स च भग्नः प्रदुद्रुवे ॥ २३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ससञ्ज्ञस्तु मुहूर्तेन स विश्रम्य निशाचरः ।
तं यक्षं योधयामास स च भग्नः प्रदुद्रुवे ॥ २३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

दो घड़ीके बाद होशमें आनेपर निशाचर मारीच विश्राम करके लौटा और उस यक्षके साथ युद्ध करने लगा । तब वह यक्ष भाग खड़ा हुआ ॥ २३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

मुहूर्तकालदल्लि ऎच्चरगॊण्डु निशाचर मारीचनु स्वल्प विश्रमिसि यक्षरॊडनॆ युद्धक्कॆ तॊडगिदनु. आग आ यक्षनु ओडिहोदनु.॥23॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यरजतोक्षितम् ।
मर्यादां प्रतिहाराणां तोरणान्तरमाविशत् ॥ २४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यरजतोक्षितम् ।
मर्यादां प्रतिहाराणां तोरणान्तरमाविशत् ॥ २४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तदनन्तर रावणने कुबेरपुरीके फाटकमें, जिसके प्रत्येक अङ्गमें सुवर्ण जड़ा हुआ था तथा जो नीलम और चाँदीसे भी विभूषित था, प्रवेश किया । वहाँ द्वारपालोंका पहरा लगता था । वह फाटक ही सीमा थी । उससे आगे दूसरे लोग नहीं जा सकते थे ॥ २४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनन्तर रावणनु सुवर्णजटितवाद नीलमणि, बॆळ्ळियिन्द विभूषितवाद महाद्वारवन्नु प्रवेशिसिदनु. अल्लि द्वारपालकरिद्दु, अदु गडि प्रदेशवागित्तु. बेरॆ यारू अल्लिन्द मुन्दॆ होदन्तिरलिल्ल.॥24॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तं तु राजन् दशग्रीवं प्रविशन्तं निशाचरम् ।
सूर्यभानुरिति ख्यातो द्वारपालो न्यवारयत् ॥ २५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तं तु राजन् दशग्रीवं प्रविशन्तं निशाचरम् ।
सूर्यभानुरिति ख्यातो द्वारपालो न्यवारयत् ॥ २५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

महाराज श्रीराम! जब निशाचर दशग्रीव फाटकके भीतर प्रवेश करने लगा, तब सूर्यभानु नामक द्वारपालने उसे रोका ॥ २५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीरामा! निशाचर दशग्रीवनु आ द्वारवन्नु प्रवेशिसतॊडगिदाग सूर्यभानु ऎम्ब द्वारपालकनु अवनन्नु तडॆदनु.॥25॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स वार्यमाणो यक्षेण प्रविवेश निशाचरः ।
यदा तु वारितो राम न व्यतिष्ठत् स राक्षसः ॥ २६ ॥
ततस्तोरणमुत्पाट्य तेन यक्षेण ताडितः ।
रुधिरं प्रस्रवन् भाति शैलो धातुस्रवैरिव ॥ २७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स वार्यमाणो यक्षेण प्रविवेश निशाचरः ।
यदा तु वारितो राम न व्यतिष्ठत् स राक्षसः ॥ २६ ॥
ततस्तोरणमुत्पाट्य तेन यक्षेण ताडितः ।
रुधिरं प्रस्रवन् भाति शैलो धातुस्रवैरिव ॥ २७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

जब यक्षके रोकनेपर भी वह निशाचर न रुका और भीतर प्रविष्ट हो गया, तब द्वारपालने फाटकमें लगे हुए एक खंभेको उखाड़कर उसे दशग्रीवके ऊपर दे मारा । उसके शरीरसे रक्तकी धारा बहने लगी, मानो किसी पर्वतसे गेरूमिश्रित जलका झरना गिर रहा हो ॥

अनुवाद (कन्नड)

यक्षनु तडॆदरू लॆक्किसदॆ निशाचरनु ऒळगॆ प्रवेशिसिदाग द्वारपालकनु ऒन्दु कम्बवन्नु कित्तु दशग्रीवनिगॆ हॊडॆदनु. अवन शरीरदिन्द रक्तद धारॆ हरियितु, आग पर्वतदिन्द गैरिकधातु नीरागि हरिदन्तॆ अनिसुत्तित्तु.॥26-27॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स शैलशिखराभेण तोरणेन समाहतः ।
जगाम न क्षतिं वीरो वरदानात् स्वयम्भुवः ॥ २८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स शैलशिखराभेण तोरणेन समाहतः ।
जगाम न क्षतिं वीरो वरदानात् स्वयम्भुवः ॥ २८ ॥


स शैल शिखराभेण तोरणेन समाहतः ।
जगाम न क्षतिं वीरो वरदानात् स्व्वयम्भुवः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

पर्वतशिखरके समान प्रतीत होनेवाले उस खंभेकी चोट खाकर भी वीर दशग्रीवकी कोई क्षति नहीं हुई । वह ब्रह्माजीके वरदानके प्रभावसे उस यक्षके द्वारा मारा न जा सका ॥ २८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पर्वत शिखरदन्तॆ काणुव आ कम्बद एटुतिन्दु दशग्रीवनिगॆ ब्रह्मन वरप्रभावदिन्द यावुदे गायवागलिल्ल.॥28॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तेनैव तोरणेनाथ यक्षस्तेनाभिताडितः ।
नादृश्यत तदा यक्षो भस्मीकृततनुस्तदा ॥ २९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तेनैव तोरणेनाथ यक्षस्तेनाभिताडितः ।
नादृश्यत तदा यक्षो भस्मीकृततनुस्तदा ॥ २९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तब उसने भी वही खंभ उठाकर उसके द्वारा यक्षपर प्रहार किया, इससे यक्षका शरीर चूर-चूर हो गया । फिर उसकी शकल नहीं दिखायी दी ॥ २९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग अवनु अदे कम्ब वन्नॆत्ति यक्षनन्नु प्रहरिसलु अवनु नुच्चुनूरागि कण्णिगॆ काणदन्तादनु.॥29॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ततः प्रदुद्रुवुः सर्वे दृष्ट्वा रक्षःपराक्रमम् ।
ततो नदीर्गुहाश्चैव विविशुर्भयपीडिताः ।
त्यक्तप्रहरणाः श्रान्ता विवर्णवदनास्तदा ॥ ३० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ततः प्रदुद्रुवुः सर्वे दृष्ट्वा रक्षःपराक्रमम् ।
ततो नदीर्गुहाश्चैव विविशुर्भयपीडिताः ।
त्यक्तप्रहरणाः श्रान्ता विवर्णवदनास्तदा ॥ ३० ॥


ततः प्रदुद्रुवुः सर्वे दृष्टा रक्षः पराक्रमम् ।
ततो नदीर्गुहाश्चैव विविशुर्भय पीडिताः ।
त्यक्त प्रहरणाः श्रान्ता विवर्णवदनास्तदा ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस राक्षसका यह पराक्रम देखकर सभी यक्ष भाग गये । कोई नदियोंमें कूद पड़े और कोई भयसे पीड़ित हो गुफाओंमें घुस गये । सबने अपने हथियार त्याग दिये थे । सभी थक गये थे और सबके मुखोंकी कान्ति फीकी पड़ गयी थी ॥ ३० ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ राक्षसन पराक्रमवन्नु कण्ड यक्षरु ओडि होदरु. कॆलवरु नदियल्लि ईजिकॊण्डु होदरॆ, कॆलवरु गुहॆगळल्लि अडगिदरु. ऎल्लरू आयुधगळन्नु बिसुटरु. अळिदुळिद यक्षरु बळलि कान्तिहीनरागिद्दरु.॥30॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्दशः सर्गः ॥ १४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें चौदहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १४ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि हदिनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥14॥