०११ लङ्का-प्राप्तिः

[एकादशः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. रावणका संदेश सुनकर पिताकी आज्ञासे कुबेरका लङ्काको छोड़कर कैलासपर जाना, लङ्कामें रावणका राज्याभिषेक तथा राक्षसोंका निवास
विश्वास-प्रस्तुतिः

सुमाली वरलब्धांस्तु ज्ञात्वा चैतान् निशाचरान् ।
उदतिष्ठद् भयं त्यक्त्वा सानुगः स रसातलात् ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सुमाली वरलब्धांस्तु ज्ञात्वा चैतान् निशाचरान् ।
उदतिष्ठद् भयं त्यक्त्वा सानुगः स रसातलात् ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

रावण आदि निशाचरोंको वर प्राप्त हुआ है, यह जानकर सुमाली नामक राक्षस अपने अनुचरोंसहित भय छोड़कर रसातलसे निकला ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

रावणादि निशाचररु ब्रह्मनिन्द वर पडॆदु कॊण्डिरुवुदन्नु तिळिद सुमालि ऎम्ब राक्षसनु अनुचररॊन्दिगॆ भयतॊरॆदु रसातळदिन्द हॊरटु भूमण्डलक्कॆ बन्दनु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

मारीचश्च प्रहस्तश्च विरूपाक्षो महोदरः ।
उदतिष्ठन् सुसंरब्धाः सचिवास्तस्य रक्षसः ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

मारीचश्च प्रहस्तश्च विरूपाक्षो महोदरः ।
उदतिष्ठन् सुसंरब्धाः सचिवास्तस्य रक्षसः ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

साथ ही मारीच, प्रहस्त, विरूपाक्ष और महोदर—ये उस राक्षसके चार मन्त्री भी रसातलसे ऊपरको उठे । वे सब-के-सब रोषावेषसे भरे हुए थे ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवनॊडनॆ मारीच, प्रहस्त, विरूपाक्ष, महोदर ऎम्ब नाल्वरु मन्त्रिगळू रोषावेशदिन्द तुम्बिद्दु रसातळदिन्द मेलक्कॆ बन्दरु.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सुमाली सचिवैः सार्धं वृतो राक्षसपुङ्गवैः ।
अभिगम्य दशग्रीवं परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सुमाली सचिवैः सार्धं वृतो राक्षसपुङ्गवैः ।
अभिगम्य दशग्रीवं परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

श्रेष्ठ राक्षसोंसे घिरा हुआ सुमाली अपने सचिवोंके साथ दशग्रीवके पास गया और उसे छातीसे लगाकर इस प्रकार बोला— ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राक्षसश्रेष्ठरिन्द सुत्तुवरॆद सुमालियु दशग्रीवन बळिगॆ बन्दु अवनन्नु अप्पिकॊण्डु इन्तॆन्दनु.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दिष्ट्या ते वत्स सम्प्राप्तश्चिन्तितोऽयं मनोरथः ।
यस्त्वं त्रिभुवनश्रेष्ठाल्लब्धवान् वरमुत्तमम् ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दिष्ट्या ते वत्स सम्प्राप्तश्चिन्तितोऽयं मनोरथः ।
यस्त्वं त्रिभुवनश्रेष्ठाल्लब्धवान् वरमुत्तमम् ॥ ४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘वत्स! बड़े सौभाग्यकी बात है कि तुमने त्रिभुवनश्रेष्ठ ब्रह्माजीसे उत्तम वर प्राप्त किया, जिससे तुम्हें यह चिरकालसे चिन्तित मनोरथ उपलब्ध हो गया ॥

अनुवाद (कन्नड)

वत्स! नीनु त्रिभुवनश्रेष्ठ ब्रह्मदेवरिन्द उत्तम वर पडॆदिरुवुदु सौभाग्यद मातागिदॆ. इदरिन्द चिरकालदिन्द इच्छिसिद मनोरथ प्राप्तवागिदॆ.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यत्कृते च वयं लङ्कां त्यक्त्वा याता रसातलम् ।
तद‍्गतं नो महाबाहो महद्विष्णुकृतं भयम् ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यत्कृते च वयं लङ्कां त्यक्त्वा याता रसातलम् ।
तद‍्गतं नो महाबाहो महद्विष्णुकृतं भयम् ॥ ५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘महाबाहो! जिसके कारण हम सब राक्षस लङ्का छोड़कर रसातलमें चले गये थे, भगवान् विष्णुसे प्राप्त होनेवाला हमारा यह महान् भय दूर हो गया ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाबाहो! नावॆल्लरू विष्णुविन भयदिन्दागि रसातळक्कॆ होगिद्दॆवु. ईग आ नम्म भयवु दूरवायितु.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

असकृत् तद्भयाद् भग्नाः परित्यज्य स्वमालयम् ।
विद्रुताः सहिताः सर्वे प्रविष्टाः स्म रसातलम् ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

असकृत् तद्भयाद् भग्नाः परित्यज्य स्वमालयम् ।
विद्रुताः सहिताः सर्वे प्रविष्टाः स्म रसातलम् ॥ ६ ॥


असकृत्तद्भयाद् भग्नाः परित्यज्य स्वमालयम् ।
विद्रुताः सहिताः सर्वे प्रविष्ठाः स्म रसातलम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘हम सब लोग बारम्बार भगवान् विष्णुके भयसे पीड़ित होनेके कारण अपना घर छोड़ भाग निकले और सब-के-सब एक साथ ही रसातलमें प्रविष्ट हो गये ॥

अनुवाद (कन्नड)

नावु हलवारु बारि अवनिन्द भग्नरादॆवु. इदरिन्दले अवन भयदिन्द नावु नम्म निवासस्थानवाद लङ्कॆयन्नु बिट्टु ऒट्टिगॆ रसातलवन्नु सेरिकॊण्डॆवु.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अस्मदीया च लङ्केयं नगरी राक्षसोषिता ।
निवेशिता तव भ्रात्रा धनाध्यक्षेण धीमता ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अस्मदीया च लङ्केयं नगरी राक्षसोषिता ।
निवेशिता तव भ्रात्रा धनाध्यक्षेण धीमता ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘यह लङ्कानगरी जिसमें तुम्हारे बुद्धिमान् भाई धनाध्यक्ष कुबेर निवास करते हैं, हमलोगोंकी है । पहले इसमें राक्षस ही रहा करते थे ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

धीमन्तनाद निन्नण्ण धनाध्यक्षनु वासमाडुत्तिरुव लङ्कॆयु नम्मदे आगिदॆ. हिन्दॆ राक्षसरे अल्लि वास माडुत्तिद्दरु.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यदि नामात्र शक्यं स्यात् साम्ना दानेन वानघ ।
तरसा वा महाबाहो प्रत्यानेतुं कृतं भवेत् ॥ ८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यदि नामात्र शक्यं स्यात् साम्ना दानेन वानघ ।
तरसा वा महाबाहो प्रत्यानेतुं कृतं भवेत् ॥ ८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘निष्पाप महाबाहो! यदि साम, दान अथवा बलप्रयोगके द्वारा भी पुनः लङ्काको वापस लिया जा सके तो हमलोगोंका काम बन जाय ॥ ८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाबाहो! साम, दान अथवा बलप्रयोग दिन्दलादरू लङ्कॆयन्नु नीनु वशपडिसिकॊण्डरॆ नम्म कार्य साधिसिदन्तागुवुदु.॥8॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

त्वं च लङ्केश्वरस्तात भविष्यसि न संशयः ।
त्वया राक्षसवंशोऽयं निमग्नोऽपि समुद‍्धृतः ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

त्वं च लङ्केश्वरस्तात भविष्यसि न संशयः ।
त्वया राक्षसवंशोऽयं निमग्नोऽपि समुद‍्धृतः ॥ ९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘तात! तुम्हीं लङ्काके स्वामी होओगे, इसमें संशय नहीं है; क्योंकि तुमने इस राक्षसवंशका जो रसातलमें डूब गया था, उद्धार किया है ॥ ९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अय्या! नीने लङ्केश्वरनागुवुदरल्लि संशयवे इल्ल. रसातलदल्लि मुळुगिहोगिद्द राक्षस वंशवन्नु नीनीग मेलॆत्तिदन्तागुवुदु.॥9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सर्वेषां नः प्रभुश्चैव भविष्यसि महाबल ।
अथाब्रवीद् दशग्रीवो मातामहमुपस्थितम् ॥ १० ॥
वित्तेशो गुरुरस्माकं नार्हसे वक्तुमीदृशम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सर्वेषां नः प्रभुश्चैव भविष्यसि महाबल ।
अथाब्रवीद् दशग्रीवो मातामहमुपस्थितम् ॥ १० ॥
वित्तेशो गुरुरस्माकं नार्हसे वक्तुमीदृशम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘महाबली वीर! तुम्हीं हम सबके राजा होओगे ।’ यह सुनकर दशग्रीवने पास खड़े हुए अपने मातामहसे कहा—‘नानाजी! धनाध्यक्ष कुबेर हमारे बड़े भाई हैं, अतः उनके सम्बन्धमें आपको मुझसे ऐसी बात नहीं कहनी चाहिये’ ॥ १० १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाबलि वीरने! नीने नम्मॆल्लरिगॆ राजनागुवॆ. इदन्नु केळि दशग्रीवनु बळियल्लि निन्तिद्द मातामहनाद सुमालियल्लि हेळिदनु - अज्जा! कुबेरनु ननगॆ अण्णनागिद्दानॆ. अदरिन्द इन्तह मातन्नु नीवु हेळबारदु.॥10½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

साम्ना हि राक्षसेन्द्रेण प्रत्याख्यातो गरीयसा ॥ ११ ॥
किञ्चिन्नाह तदा रक्षो ज्ञात्वा तस्य चिकीर्षितम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

साम्ना हि राक्षसेन्द्रेण प्रत्याख्यातो गरीयसा ॥ ११ ॥
किञ्चिन्नाह तदा रक्षो ज्ञात्वा तस्य चिकीर्षितम् ।


साम्ना हि राक्षसेन्द्रेण प्रत्याख्यातो गरीयसा ॥
किञ्चिन्नाह तदा रक्षो ज्ञात्वा तस्य चिकीर्षिताम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

उस श्रेष्ठ राक्षसराजके द्वारा शान्तभावसे ही ऐसा कोरा उत्तर पाकर सुमाली समझ गया कि रावण क्या करना चाहता है, इसलिये वह राक्षस चुप हो गया । फिर कुछ कहनेका साहस न कर सका ॥ ११ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रेष्ठनाद राक्षसेन्द्रनाद दशग्रीवनु शान्तभावदिन्द हेळिदुदन्नु केळि अवन मनोगतवाद अभिलाषॆयन्नु तिळिदु सुमालियु सुम्मनागि, मुन्दॆ एनन्नु मातनाडलिल्ल.॥11½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

कस्यचित् त्वथ कालस्य वसन्तं रावणं ततः ॥ १२ ॥
उक्तवन्तं तथा वाक्यं दशग्रीवं निशाचरः ।
प्रहस्तः प्रश्रितं वाक्यमिदमाह सकारणम् ॥ १३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

कस्यचित् त्वथ कालस्य वसन्तं रावणं ततः ॥ १२ ॥
उक्तवन्तं तथा वाक्यं दशग्रीवं निशाचरः ।
प्रहस्तः प्रश्रितं वाक्यमिदमाह सकारणम् ॥ १३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तदनन्तर कुछ काल व्यतीत होनेपर अपने स्थानपर निवास करते हुए दशग्रीव रावणसे जो सुमालीको पहले पूर्वोक्त उत्तर दे चुका था, निशाचर प्रहस्तने विनयपूर्वक यह युक्तियुक्त बात कही— ॥ १२-१३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

कॆलवु कालवु कळॆदनन्तर सुमालिगॆ सौम्यवाद उत्तरवन्ने कॊट्टिद्द श्लेष्मातक वनदल्लि वासिसुत्तिद्द दशग्रीव रावणनल्लि निशाचर प्रहस्तनु विनयपूर्वक मत्तु युक्तवाद ई मातन्नु हेळिदनु.॥12-13॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दशग्रीव महाबाहो नार्हसे वक्तुमीदृशम् ।
सौभ्रात्रं नास्ति शूराणां शृणु चेदं वचो मम ॥ १४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दशग्रीव महाबाहो नार्हसे वक्तुमीदृशम् ।
सौभ्रात्रं नास्ति शूराणां शृणु चेदं वचो मम ॥ १४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘महाबाहु दशग्रीव! आपने अपने नानासे जो कुछ कहा है, वैसा नहीं कहना चाहिये; क्योंकि वीरोंमें इस तरह भ्रातृभावका निर्वाह होता नहीं देखा जाता । आप मेरी यह बात सुनिये ॥ १४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाबाहु दशग्रीवने! नीनु अज्जनल्लि हेळिदन्तॆ आडबारदु. नन्न मातन्नु केळु. शूररादवरिगॆ भ्रातृभाववॆल्लियदु? शूररादवरिगॆ अण्ण-तम्मन्दिरॆम्ब भावनॆये इरुवुदिल्ल.॥14॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अदितिश्च दितिश्चैव भगिन्यौ सहिते हि ते ।
भार्ये परमरूपिण्यौ कश्यपस्य प्रजापतेः ॥ १५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अदितिश्च दितिश्चैव भगिन्यौ सहिते हि ते ।
भार्ये परमरूपिण्यौ कश्यपस्य प्रजापतेः ॥ १५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘अदिति और दिति दोनों सगी बहनें हैं । वे दोनों ही प्रजापति कश्यपकी परम सुन्दरी पत्नियाँ हैं ॥ १५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अदिति मत्तु दिति ऎम्ब अक्क तङ्गियरु सदा जॊतॆयल्ले इरुत्तिद्दरु. परम सुन्दरियराद इवरु कश्यप प्रजापतिय भार्यॆयरागिद्दरु.॥15॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अदितिर्जनयामास देवांस्त्रिभुवनेश्वरान् ।
दितिस्त्वजनयद् दैत्यान् कश्यपस्यात्मसम्भवान् ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अदितिर्जनयामास देवांस्त्रिभुवनेश्वरान् ।
दितिस्त्वजनयद् दैत्यान् कश्यपस्यात्मसम्भवान् ॥ १६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘अदितिने देवताओंको जन्म दिया है, जो इस समय त्रिभुवनके स्वामी हैं और दितिने दैत्योंको उत्पन्न किया है । देवता और दैत्य दोनों ही महर्षि कश्यपके औरस पुत्र हैं ॥ १६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अदितियु मूरु लोकगळ ऒडॆयराद देवतॆगळिगॆ जन्म नीडिदळु. दितियु दैत्यरिगॆ जन्म नीडिदळु. देवतॆगळु मत्तु दैत्यरु कश्यपर औरस पुत्ररागिद्दारॆ.॥16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दैत्यानां किल धर्मज्ञ पुरेयं सवनार्णवा ।
सपर्वता मही वीर तेऽभवन् प्रभविष्णवः ॥ १७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दैत्यानां किल धर्मज्ञ पुरेयं सवनार्णवा ।
सपर्वता मही वीर तेऽभवन् प्रभविष्णवः ॥ १७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘धर्मज्ञ वीर! पहले पर्वत, वन और समुद्रोंसहित यह सारी पृथ्वी दैत्योंके ही अधिकारमें थी; क्योंकि वे बड़े प्रभावशाली थे ॥ १७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

धर्मज्ञ वीरने! पर्वत, वन, समुद्रसहित इडी भूमण्डलवु मॊदलु दैत्यर अधीनदल्ले इत्तु. दैत्यरु आग अत्यन्त प्रभावशालिगळागिद्दरु.॥17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

निहत्य तांस्तु समरे विष्णुना प्रभविष्णुना ।
देवानां वशमानीतं त्रैलोक्यमिदमव्ययम् ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

निहत्य तांस्तु समरे विष्णुना प्रभविष्णुना ।
देवानां वशमानीतं त्रैलोक्यमिदमव्ययम् ॥ १८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘किंतु सर्वशक्तिमान् भगवान् विष्णुने युद्धमें दैत्योंको मारकर त्रिलोकीका यह अक्षय राज्य देवताओंके अधिकारमें दे दिया ॥ १८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आदरॆ सर्वशक्तिवन्त विष्णुवु युद्धदल्लि दैत्यरन्नु संहरिसि, अक्षयवाद मूरुलोकगळ अधिपत्यवन्नु देवतॆगळिगॆ वशक्कॊप्पिसिदनु.॥18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

नैतदेको भवानेव करिष्यति विपर्ययम् ।
सुरासुरैराचरितं तत् कुरुष्व वचो मम ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

नैतदेको भवानेव करिष्यति विपर्ययम् ।
सुरासुरैराचरितं तत् कुरुष्व वचो मम ॥ १९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘इस तरहका विपरीत आचरण केवल आप ही नहीं करेंगे । देवताओं और असुरोंने भी पहले इस नीतिसे काम लिया है; अतः आप मेरी बात मान लें’ ॥ १९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इन्तह विपरीतवाद आचरणॆयल्लि नीनेनु मॊदलिगनल्ल. देवतॆगळू मत्तु असुररू हिन्दॆ इदे नीतियन्नु अनुसरिसिरुवरु. आदुदरिन्द नन्न मातिनन्तॆ नडॆ.॥19॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्तो दशग्रीवः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
चिन्तयित्वा मुहूर्तं वै बाढमित्येव सोऽब्रवीत् ॥ २० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्तो दशग्रीवः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
चिन्तयित्वा मुहूर्तं वै बाढमित्येव सोऽब्रवीत् ॥ २० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

प्रहस्तके ऐसा कहनेपर दशग्रीवका चित्त प्रसन्न हो गया । उसने दो घड़ीतक सोच-विचारकर कहा—‘बहुत अच्छा (तुम जैसा कहते हो, वैसा ही करूँगा)’ ॥ २० ॥

अनुवाद (कन्नड)

प्रहस्तनु हीगॆ हेळिदाग दशग्रीवन मनस्सु प्रसन्नवायितु. अवनु ऎरडु गळिगॆ योचिसि हागॆये आगलि ऎन्दु हेळिदनु.॥20॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स तु तेनैव हर्षेण तस्मिन्नहनि वीर्यवान् ।
वनं गतो दशग्रीवः सह तैः क्षणदाचरैः ॥ २१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स तु तेनैव हर्षेण तस्मिन्नहनि वीर्यवान् ।
वनं गतो दशग्रीवः सह तैः क्षणदाचरैः ॥ २१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तदनन्तर उसी दिन उसी हर्षके साथ पराक्रमी दशग्रीव उन निशाचरोंको साथ ले लङ्काके निकटवर्ती वनमें गया ॥ २१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अनन्तर अदे दिन हर्षदिन्द पराक्रमि दशग्रीवनु आ निशाचररॊडनॆ लङ्कॆय समीपद अरण्यक्कॆ प्रयाण माडिदनु.॥21॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

त्रिकूटस्थः स तु तदा दशग्रीवो निशाचरः ।
प्रेषयामास दौत्येन प्रहस्तं वाक्यकोविदम् ॥ २२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

त्रिकूटस्थः स तु तदा दशग्रीवो निशाचरः ।
प्रेषयामास दौत्येन प्रहस्तं वाक्यकोविदम् ॥ २२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस समय त्रिकूटपर्वतपर जाकर निशाचर दशग्रीव ठहर गया और बातचीत करनेमें कुशल प्रहस्तको उसने दूत बनाकर भेजा ॥ २२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग त्रिकूट पर्वतक्कॆ होगि दशग्रीवनु वाक्य कोविदनाद प्रहस्तनन्ने दूतनन्नागिसि कुबेरन बळिगॆ कळिसि कॊडुत्ता हेळिदनु.॥22॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रहस्त शीघ्रं गच्छ त्वं ब्रूहि नैर्ऋतपुङ्गवम् ।
वचसा मम वित्तेशं सामपूर्वमिदं वचः ॥ २३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

प्रहस्त शीघ्रं गच्छ त्वं ब्रूहि नैर्ऋतपुङ्गवम् ।
वचसा मम वित्तेशं सामपूर्वमिदं वचः ॥ २३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वह बोला—‘प्रहस्त! तुम शीघ्र जाओ और मेरे कथनानुसार धनके स्वामी राक्षसराज कुबेरसे शान्तिपूर्वक यह बात कहो ॥ २३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

प्रहस्तने! नीनु बेगनॆ होगि, नन्न मातिनन्तॆ धनाध्यक्ष कुबेरन बळि शान्तिपूर्वक हीगॆ हेळु.॥23॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इयं लङ्का पुरी राजन् राक्षसानां महात्मनाम् ।
त्वया निवेशिता सौम्य नैतद् युक्तं तवानघ ॥ २४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इयं लङ्का पुरी राजन् राक्षसानां महात्मनाम् ।
त्वया निवेशिता सौम्य नैतद् युक्तं तवानघ ॥ २४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘राजन्! यह लङ्कापुरी महामना राक्षसोंकी है, जिसमें आप निवास कर रहे हैं । सौम्य! निष्पाप यक्षराज! यह आपके लिये उचित नहीं है ॥ २४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राजने! ई लङ्कापुरियु महात्मा राक्षसरद्दागिदॆ. अदरल्लि नीनु वासमाडुत्तिरुवॆ. सौम्यने! निष्पाप यक्षराजने! इदु निनगॆ उचितवल्ल.॥24॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तद् भवान् यदि नो ह्यद्य दद्यादतुलविक्रम ।
कृता भवेन्मम प्रीतिधर्मश्चैवानुपालितः ॥ २५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तद् भवान् यदि नो ह्यद्य दद्यादतुलविक्रम ।
कृता भवेन्मम प्रीतिधर्मश्चैवानुपालितः ॥ २५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘अतुल पराक्रमी धनेश्वर! यदि आप हमें यह लङ्कापुरी लौटा दें तो इससे हमें बड़ी प्रसन्नता होगी और आपके द्वारा धर्मका पालन हुआ समझा जायगा’ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अतुल पराक्रमि धनेश्वरने! नीनु ई लङ्कॆयनु नमगॆ मरळिकॊट्टरॆ नमगॆ बहळ सन्तोषवागबहुदु. नीनु धर्मवन्नु पालिसिदॆ ऎन्दु तिळियलागुवुदु.॥25॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स तु गत्वा पुरीं लङ्कां धनदेन सुरक्षिताम् ।
अब्रवीत् परमोदारं वित्तपालमिदं वचः ॥ २६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स तु गत्वा पुरीं लङ्कां धनदेन सुरक्षिताम् ।
अब्रवीत् परमोदारं वित्तपालमिदं वचः ॥ २६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तब प्रहस्त कुबेरके द्वारा सुरक्षित लङ्कापुरीमें गया और उन वित्तपालसे बड़ी उदारतापूर्ण वाणीमें बोला—

अनुवाद (कन्नड)

आग प्रहस्तनु कुबेरनु पालिसुत्तिद्द लङ्कापुरिगॆ होगि आ धनाध्यक्षनल्लि बहळ उदारतॆयिन्द हेळिदनु-॥26॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रेषितोऽहं तव भ्रात्रा दशग्रीवेण सुव्रत ।
त्वत्समीपं महाबाहो सर्वशस्त्रभृतां वर ॥ २७ ॥
तच्छ्रूयतां महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
वचनं मम वित्तेश यद् ब्रवीति दशाननः ॥ २८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

प्रेषितोऽहं तव भ्रात्रा दशग्रीवेण सुव्रत ।
त्वत्समीपं महाबाहो सर्वशस्त्रभृतां वर ॥ २७ ॥
तच्छ्रूयतां महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
वचनं मम वित्तेश यद् ब्रवीति दशाननः ॥ २८ ॥


प्रेषितोहं तव भ्रात्रा दशग्रीवेण सुव्रत ।
त्वत्समीपं महाबाहो सर्वशस्त्रभृतां वर ॥ तच्छ्रूयतां महाप्राज्ञ सर्वशास विशारद
वचनं मम वित्तेश यद्ब्रवीति दशाननः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘उत्तम व्रतका पालन करनेवाले, सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ, सर्वशास्त्रविशारद, महाबाहु, महाप्राज्ञ धनेश्वर! आपके भाई दशग्रीवने मुझे आपके पास भेजा है । दशमुख रावण आपसे जो कुछ कहना चाहते हैं, वह बता रहा हूँ । आप मेरी बात सुनिये ॥ २७-२८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

सुव्रतने! शसधारिगळल्लि श्रेष्ठने! सर्वशास्त्र विशारदने! महाबाहु, महाप्राज्ञ धनेश्वरने! निम्म तम्मनाद दशग्रीवनु नन्नन्नु निम्म बळिगॆ कळिसिरुवनु. दशमुख रावणनु निम्मल्लि हेळबेकाद मातन्नु तिळिसुत्तिरुवॆनु. नन्न मातन्नु केळिरि.॥27-28॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

इयं किल पुरी रम्या सुमालिप्रमुखैः पुरा ।
भुक्तपूर्वा विशालाक्ष राक्षसैर्भीमविक्रमैः ॥ २९ ॥
तेन विज्ञाप्यते सोऽयं साम्प्रतं विश्रवात्मज ।
तदेषा दीयतां तात याचतस्तस्य सामतः ॥ ३० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

इयं किल पुरी रम्या सुमालिप्रमुखैः पुरा ।
भुक्तपूर्वा विशालाक्ष राक्षसैर्भीमविक्रमैः ॥ २९ ॥
तेन विज्ञाप्यते सोऽयं साम्प्रतं विश्रवात्मज ।
तदेषा दीयतां तात याचतस्तस्य सामतः ॥ ३० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘विशाललोचन वैश्रवण! यह रमणीय लङ्कापुरी पहले भयानक पराक्रमी सुमाली आदि राक्षसोंके अधिकारमें रही है । उन्होंने बहुत समयतक इसका उपभोग किया है । अतः वे दशग्रीव इस समय यह सूचित कर रहे हैं कि ‘यह लङ्का जिनकी वस्तु है, उन्हें लौटा दी जाय ।’ तात! शान्तिपूर्वक याचना करनेवाले दशग्रीवको आप यह पुरी लौटा दें’ ॥ २९-३० ॥

अनुवाद (कन्नड)

विशाललोचन वैश्रवणने! ई रमणीय लङ्कॆयु मॊदलु भयानक पराक्रमि सुमालिये आदि राक्षसर अधिकारदल्लि इत्तु. अवरु बहळ काल इदन्नु अनुभविसिरुवरु. आद्दरिन्द ‘ई लङ्कॆयु यारदागित्तो अवरिगॆ मरळिकॊडु’ ऎन्दु दशग्रीवनु ईग सूचिसुत्तिरुवनु. अय्या! शान्तियिन्द बेडिद दशग्रीवनिगॆ नीनु ई पुरियन्नु कॊट्टु बिडु.॥29-30॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रहस्तादपि संश्रुत्य देवो वैश्रवणो वचः ।
प्रत्युवाच प्रहस्तं तं वाक्यं वाक्यविदां वरः ॥ ३१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

प्रहस्तादपि संश्रुत्य देवो वैश्रवणो वचः ।
प्रत्युवाच प्रहस्तं तं वाक्यं वाक्यविदां वरः ॥ ३१ ॥


प्रहस्तादपि संश्रुत्य देवे वैश्रवणो वचः ।
प्रत्युवाच प्रहस्तं तं वाक्यं वाक्यविदां वरः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

प्रहस्तके मुखसे यह बात सुनकर वाणीका मर्म समझनेवालोंमें श्रेष्ठ भगवान् वैश्रवणने प्रहस्तको इस प्रकार उत्तर दिया— ॥ ३१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

प्रहस्तनु हेळिद मातन्नु केळि, मातिन मर्मवन्नु तिळिद वैश्रवणनु प्रहस्तनल्लि हीगॆ उत्तरिसिदनु.॥31॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दत्ता ममेयं पित्रा तु लङ्का शून्या निशाचरैः ।
निवेशिता च मे रक्षो दानमानादिभिर्गुणैः ॥ ३२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दत्ता ममेयं पित्रा तु लङ्का शून्या निशाचरैः ।
निवेशिता च मे रक्षो दानमानादिभिर्गुणैः ॥ ३२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘राक्षस! यह लङ्का पहले निशाचरोंसे सूनी थी । उस समय पिताजीने मुझे इसमें रहनेकी आज्ञा दी और मैंने इसमें दान, मान आदि गुणोंद्वारा प्रजाजनोंको बसाया ॥

अनुवाद (कन्नड)

राक्षसने! ई लङ्कॆयु मॊदलु राक्षसरिन्द बरिदागित्तु. आग तन्दॆयवरु ननगॆ इदरल्लि इरलु आज्ञापिसिदनु. नानु इदरल्लि दान, मानादि गुणगळिन्द प्रजॆगळन्नु नॆलॆसिदॆ.॥32॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ब्रूहि गच्छ दशग्रीवं पुरी राज्यं च यन्मम ।
तत्राप्येतन्महाबाहो भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ॥ ३३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ब्रूहि गच्छ दशग्रीवं पुरी राज्यं च यन्मम ।
तत्राप्येतन्महाबाहो भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ॥ ३३ ॥


ब्रूहि गच्छ दशग्रीवं पुरी राज्यं च यन्मम ।
तत्राप्येतन्महाबाहो भुङ्क्ष्य राज्यमकण्टकम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘दूत! तुम जाकर दशग्रीवसे कहो—महाबाहो! यह पुरी तथा यह निष्कण्टक राज्य जो कुछ भी मेरे पास है, वह सब तुम्हारा भी है । तुम इसका उपभोग करो ॥ ३३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

दूतने! नीनु दशग्रीवन बळिगॆ होगि हेळु - महाबाहो! नन्न बळि इरुव ई पुरि मत्तु निष्कण्टक राज्यवॆल्लवू निन्नदू आगिदॆ. नीनू इदन्नु उपभोगिसु.॥33॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अविभक्तं त्वया सार्धं राज्यं यच्चापि मे वसु ।
एवमुक्त्वा धनाध्यक्षो जगाम पितुरन्तिकम् ॥ ३४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अविभक्तं त्वया सार्धं राज्यं यच्चापि मे वसु ।
एवमुक्त्वा धनाध्यक्षो जगाम पितुरन्तिकम् ॥ ३४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘मेरा राज्य तथा सारा धन तुमसे बँटा हुआ नहीं है’ ऐसा कहकर धनाध्यक्ष कुबेर अपने पिता विश्रवा मुनिके पास चले गये ॥ ३४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

‘‘नन्न राज्य मत्तु ऎल्ल सम्पत्तु निन्निन्द पालागलिल्ल’’ ऎन्दु हेळि धनाध्यक्ष कुबेरनु तन्न तन्दॆ विश्रवस्सुविन बळिगॆ हॊरटु होदनु.॥34॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अभिवाद्य गुरुं प्राह रावणस्य यदीप्सितम् ।
एष तात दशग्रीवो दूतं प्रेषितवान् मम ॥ ३५ ॥
दीयतां नगरी लङ्का पूर्वं रक्षोगणोषिता ।
मयात्र यदनुष्ठेयं तन्ममाचक्ष्व सुव्रत ॥ ३६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अभिवाद्य गुरुं प्राह रावणस्य यदीप्सितम् ।
एष तात दशग्रीवो दूतं प्रेषितवान् मम ॥ ३५ ॥
दीयतां नगरी लङ्का पूर्वं रक्षोगणोषिता ।
मयात्र यदनुष्ठेयं तन्ममाचक्ष्व सुव्रत ॥ ३६ ॥


अभिवाद्य गुरुं प्राह रावणस्ययदीप्सितम् ।
एषतात दशग्रीवो दूतं प्रेषितवान्मम ॥ दीयतां नगरी लङ्का पूर्वं रक्षोगणोषिता ।
मयात्र यदनुष्ठेयं तन्मयाचक्ष्वसुव्रत ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वहाँ पिताको प्रणाम करके उन्होंने रावणकी जो इच्छा थी, उसे इस प्रकार बताया—‘तात! आज दशग्रीवने मेरे पास दूत भेजा और कहलाया है कि इस लङ्का नगरीमें पहले राक्षस रहा करते थे, अतः इसे राक्षसोंको लौटा दीजिये । सुव्रत! अब मुझे इस विषयमें क्या करना चाहिये, बतानेकी कृपा करें’ ॥ ३५-३६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लि तन्दॆगॆ वन्दिसि रावणन बयकॆयन्नु हीगॆ तिळिसिदनु - अप्पा! इन्दु दशग्रीवनु नन्न बळिगॆ दूतनन्नु कळिसि - ‘ई लङ्कॆयल्लि मॊदलु राक्षसरु इरुत्तिद्दरु, आद्दरिन्द इदन्नु राक्षसरिगॆ मरळि कॊडु, ऎन्दु हेळि कळिसिरुवनु. सुव्रतने! ईग ई विषयदल्लि नानेनु माडबेकॆम्बुदन्नु तिळिसु’ ऎन्दु हेळिदनु.॥35-36॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

ब्रह्मर्षिस्त्वेवमुक्तोऽसौ विश्रवा मुनिपुङ्गवः ।
प्राञ्जलिं धनदं प्राह शृणु पुत्र वचो मम ॥ ३७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

ब्रह्मर्षिस्त्वेवमुक्तोऽसौ विश्रवा मुनिपुङ्गवः ।
प्राञ्जलिं धनदं प्राह शृणु पुत्र वचो मम ॥ ३७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उनके ऐसा कहनेपर ब्रह्मर्षि मुनिवर विश्रवा हाथ जोड़कर खड़े हुए धनद कुबेरसे बोले—‘बेटा! मेरी बात सुनो ॥ ३७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवनु हीगॆ हेळिदाग ब्रह्मर्षि मुनिवर विश्रवा कैमुगिदु निन्तिरुव कुबेरनल्लि हेळिदरु- मगु! नन्न मातन्नु केळु.॥37॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दशग्रीवो महाबाहुरुक्तवान् मम सन्निधौ ।
मया निर्भर्त्सितश्चासीद् बहुशोक्तः सुदुर्मतिः ॥ ३८ ॥
स क्रोधेन मया चोक्तो ध्वंससे च पुनः पुनः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दशग्रीवो महाबाहुरुक्तवान् मम सन्निधौ ।
मया निर्भर्त्सितश्चासीद् बहुशोक्तः सुदुर्मतिः ॥ ३८ ॥
स क्रोधेन मया चोक्तो ध्वंससे च पुनः पुनः ।

अनुवाद (हिन्दी)

महाबाहु दशग्रीवने मेरे निकट भी यह बात कही थी । इसके लिये मैंने उस दुर्बुद्धिको बहुत फटकारा, डाँट बतायी और बारम्बार क्रोधपूर्वक कहा—‘अरे! ऐसा करनेसे तेरा पतन हो जायगा’ किंतु इसका कुछ फल नहीं हुआ ॥ ३८ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महाबाहु दशग्रीवनु नन्न बळियू इदन्नु हेळिद्दनु. इदक्कागि नानु आ दुर्बुद्धियन्नु तुम्बा गदरिसि, क्रोधगॊण्डु - ऎलै! हीगॆ माडुवुदरिन्द पतनवादीतु. इदर ल ऒळ्ळॆयदागदु ऎन्दु हेळिद्दॆ.॥38½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

श्रेयोऽभियुक्तं धर्म्यं च शृणु पुत्र वचो मम ॥ ३९ ॥
वरप्रदानसम्मूढो मान्यामान्यं सुदुर्मतिः ।
न वेत्ति मम शापाच्च प्रकृतिं दारुणां गतः ॥ ४० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

श्रेयोऽभियुक्तं धर्म्यं च शृणु पुत्र वचो मम ॥ ३९ ॥
वरप्रदानसम्मूढो मान्यामान्यं सुदुर्मतिः ।
न वेत्ति मम शापाच्च प्रकृतिं दारुणां गतः ॥ ४० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘बेटा! अब तुम्हीं मेरे धर्मानुकूल एवं कल्याणकारी वचनको ध्यान देकर सुनो । रावणकी बुद्धि बहुत ही खोटी है । वह वर पाकर मदमत्त हो उठा है—विवेक खो बैठा है । मेरे शापके कारण भी उसकी प्रकृति क्रूर हो गयी है ॥ ३९-४० ॥

अनुवाद (कन्नड)

मगने ! ईग नीनु नन्न धर्मानुकूल मत्तु श्रेयस्कर मातन्नु गमनविट्टु केळु. रावणन बुद्धि नॆट्टगिल्ल. अवनु वर पडॆदु उन्मत्तनागिद्दानॆ. विवेक कळॆदुकॊण्डिरुवनु. नन्न शापदिन्दागिये अवन प्रकृति क्रूरवागिदॆ.॥39-40॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्माद् गच्छ महाबाहो कैलासं धरणीधरम् ।
निवेशय निवासार्थं त्यक्त्वा लङ्कां सहानुगः ॥ ४१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तस्माद् गच्छ महाबाहो कैलासं धरणीधरम् ।
निवेशय निवासार्थं त्यक्त्वा लङ्कां सहानुगः ॥ ४१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘इसलिये महाबाहो! अब तुम अनुचरोंसहित लङ्का छोड़कर कैलास पर्वतपर चले जाओ और अपने रहनेके लिये वहीं दूसरा नगर बसाओ ॥ ४१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अदक्कागि महाबाहो ! ईग नीनु अनुचररॊन्दिगॆ लङ्कॆयन्नु बिट्टु कैलासक्कॆ हॊरटुहोगु. अल्लि इरलु इन्नॊन्दु नगरवन्नु नॆलॆगॊळिसु.॥41॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्र मन्दाकिनी रम्या नदीनामुत्तमा नदी ।
काञ्चनैः सूर्यसङ्काशैः पङ्कजैः संवृतोदका ॥ ४२ ॥
कुमुदैरुत्पलैश्चैव अन्यैश्चैव सुगन्धिभिः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तत्र मन्दाकिनी रम्या नदीनामुत्तमा नदी ।
काञ्चनैः सूर्यसङ्काशैः पङ्कजैः संवृतोदका ॥ ४२ ॥
कुमुदैरुत्पलैश्चैव अन्यैश्चैव सुगन्धिभिः ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘वहाँ नदियोंमें श्रेष्ठ रमणीय मन्दाकिनी नदी बहती है, जिसका जल सूर्यके समान प्रकाशित होनेवाले सुवर्णमय कमलों, कुमुदों, उत्पलों और दूसरे-दूसरे सुगन्धित कुसुमोंसे आच्छादित है ॥ ४२ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लि रमणीय श्रेष्ठ मन्दाकिनी नदि हरियुत्तिदॆ. अदर नीरु सूर्यनन्तॆ प्रकाशिसुव सुवर्णमय कमल, उत्पल हागू इतर बेरॆ सुगन्धित हूवुगळिन्द आच्छादितवागिदॆ.॥42½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तत्र देवाः सगन्धर्वाः साप्सरोरगकिन्नराः ॥ ४३ ॥
विहारशीलाः सततं रमन्ते सर्वदाश्रिताः ।
नहि क्षमं तवानेन वैरं धनद रक्षसा ॥ ४४ ॥
जानीषे हि यथानेन लब्धः परमको वरः ॥ ४५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तत्र देवाः सगन्धर्वाः साप्सरोरगकिन्नराः ॥ ४३ ॥
विहारशीलाः सततं रमन्ते सर्वदाश्रिताः ।
नहि क्षमं तवानेन वैरं धनद रक्षसा ॥ ४४ ॥
जानीषे हि यथानेन लब्धः परमको वरः ॥ ४५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘उस पर्वतपर देवता, गन्धर्व, अप्सरा, नाग और किन्नर आदि दिव्य प्राणी, जिन्हें स्वभावसे ही घूमना-फिरना अधिक प्रिय है, सदा रहते हुए निरन्तर आनन्दका अनुभव करते हैं । धनद! इस राक्षसके साथ तुम्हारा वैर करना उचित नहीं है । तुम तो जानते ही हो कि इसने ब्रह्माजीसे कैसा उत्कृष्ट वर प्राप्त किया है’ ॥ ४३—४५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ पर्वतद मेलॆ सदा तिरुगाडुवुदु प्रियराद देवता, गन्धर्व, अप्सरा, नाग, किन्नर मुन्ताद दिव्य प्राणिगळु यावागलू अल्लि आनन्दवन्नु अनुभवि सुवरु. धनाधिपने! ई राक्षसनॊन्दिगॆ वैरविरि सुवुदु उचितवल्ल. इवनु ब्रह्मनिन्द ऎन्तह उत्तम वर पडॆदिरुवनॆन्दु निनगॆ तिळिदे इदॆ.॥43-45॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्तो गृहीत्वा तु तद्वचः पितृगौरवात् ।
सदारपुत्रः सामात्यः सवाहनधनो गतः ॥ ४६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्तो गृहीत्वा तु तद्वचः पितृगौरवात् ।
सदारपुत्रः सामात्यः सवाहनधनो गतः ॥ ४६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

मुनिके ऐसा कहनेपर कुबेरने पिताका मान रखते हुए उनकी बात मान ली और स्त्री, पुत्र, मन्त्री, वाहन तथा धन साथ लेकर वे लङ्कासे कैलासको चले गये ॥

अनुवाद (कन्नड)

मुनियु हीगॆ हेळिदाग कुबेरनु तन्दॆगॆ गौरव कॊट्टु अवर मातन्नु ऒप्पिकॊण्डनु. पत्नी, पुत्र, मन्त्री, वाहन, धनदॊन्दिगॆ लङ्कॆयिन्द कैलासक्कॆ हॊरटुहोदनु.॥46॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रहस्तोऽथ दशग्रीवं गत्वा वचनमब्रवीत् ।
प्रहृष्टात्मा महात्मानं सहामात्यं सहानुजम् ॥ ४७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

प्रहस्तोऽथ दशग्रीवं गत्वा वचनमब्रवीत् ।
प्रहृष्टात्मा महात्मानं सहामात्यं सहानुजम् ॥ ४७ ॥


प्रहस्तोऽथ दशग्रीवं गत्वां वचनमब्रवीत् ।
प्रहृष्टात्मा महात्मानं सहामात्यं सहानुजम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

तदनन्तर प्रहस्त प्रसन्न होकर मन्त्री और भाइयोंके साथ बैठे हुए महामना दशग्रीवके पास जाकर बोला—

अनुवाद (कन्नड)

अनन्तर प्रहस्तनु सन्तोषगॊण्डु मन्त्रि मत्तु सहोदर रॊन्दिगॆ कुळितिरुव दशग्रीवन बळिगॆ होगि हेळिदनु.॥47॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

शून्या सा नगरी लङ्का त्यक्त्वैनां धनदो गतः ।
प्रविश्य तां सहास्माभिः स्वधर्मं तत्र पालय ॥ ४८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

शून्या सा नगरी लङ्का त्यक्त्वैनां धनदो गतः ।
प्रविश्य तां सहास्माभिः स्वधर्मं तत्र पालय ॥ ४८ ॥


शून्या सा नगरी लङ्का त्यक्त्वेनां धनदो गतः ।
प्रविश्य तां सहास्माभिः स्वधर्मं तत्रपालय ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘लङ्का नगरी खाली हो गयी । कुबेर उसे छोड़कर चले गये । अब आप हमलोगोंके साथ उसमें प्रवेश करके अपने धर्मका पालन कीजिये’ ॥ ४८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

लङ्कॆयु बरिदागिदॆ, कुबेरनु अदन्नु बिट्टु होगिरुवनु. ईग नीवु नम्मॊन्दिगॆ अदन्नु प्रवेशिसि तावु धर्मद पालनॆ माडिरि.॥48॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्तो दशग्रीवः प्रहस्तेन महाबलः ।
विवेश नगरीं लङ्कां भ्रातृभिः सबलानुगैः ॥ ४९ ॥
धनदेन परित्यक्तां सुविभक्तमहापथाम् ।
आरुरोह स देवारिः स्वर्गं देवाधिपो यथा ॥ ५० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्तो दशग्रीवः प्रहस्तेन महाबलः ।
विवेश नगरीं लङ्कां भ्रातृभिः सबलानुगैः ॥ ४९ ॥
धनदेन परित्यक्तां सुविभक्तमहापथाम् ।
आरुरोह स देवारिः स्वर्गं देवाधिपो यथा ॥ ५० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

प्रहस्तके ऐसा कहनेपर महाबली दशग्रीवने अपनी सेना, अनुचर तथा भाइयोंसहित कुबेरद्वारा त्यागी हुई लङ्कापुरीमें प्रवेश किया । उस नगरीमें सुन्दर विभागपूर्वक बड़ी-बड़ी सड़कें बनी थीं । जैसे देवराज इन्द्र स्वर्गके सिंहासनपर आरूढ़ हुए थे, उसी प्रकार देवद्रोही रावणने लङ्कामें पदार्पण किया ॥ ४९-५० ॥

अनुवाद (कन्नड)

प्रहस्तनु हीगॆ हेळिदाग महाबलि दशग्रीवनु तन्न सैन्य, अनुचर हागू सहोदररॊन्दिगॆ कुबेरनु त्यजिसिद लङ्कॆयन्नु प्रवेशिसिदनु. आ नगरदल्लि विभागपूर्वक सुन्दर दॊड्ड-दॊड्ड राजबीदिगळिद्दवु. स्वर्गद सिंहासनदल्लि देवेन्द्रनु कुळितिरुवन्तॆये देवद्रोहि रावणनु लङ्कॆयन्नु प्रवेशिसिदनु.॥49-50॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स चाभिषिक्तः क्षणदाचरैस्तदा
निवेशयामास पुरीं दशाननः ।
निकामपूर्णा च बभूव सा पुरी
निशाचरैर्नीलबलाहकोपमैः ॥ ५१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स चाभिषिक्तः क्षणदाचरैस्तदा
निवेशयामास पुरीं दशाननः ।
निकामपूर्णा च बभूव सा पुरी
निशाचरैर्नीलबलाहकोपमैः ॥ ५१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

उस समय निशाचरोंने दशमुख रावणका राज्याभिषेक किया । फिर रावणने उस पुरीको बसाया । देखते-देखते समूची लङ्कापुरी नील मेघके समान वर्णवाले राक्षसोंसे पूर्णतः भर गयी ॥ ५१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग निशाचररु दशमुख रावणनिगॆ राज्याभिषेक माडिदरु. नोडु, नोडुत्तिरुवन्तॆ इडी लङ्कॆय नीलमेघदन्तॆ राक्षसरिन्द तुम्बिहोयितु.॥51॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

धनेश्वरस्त्वथ पितृवाक्यगौरवा-
न्न्यवेशयच्छशिविमले गिरौ पुरीम् ।
स्वलङ्कृतैर्भवनवरैर्विभूषितां
पुरन्दरस्येव तदाऽमरावतीम् ॥ ५२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

धनेश्वरस्त्वथ पितृवाक्यगौरवा-
न्न्यवेशयच्छशिविमले गिरौ पुरीम् ।
स्वलङ्कृतैर्भवनवरैर्विभूषितां
पुरन्दरस्येव तदाऽमरावतीम् ॥ ५२ ॥


धनेश्वरस्त्यथ पितृवाक्यगौरवा-
न्न्यवेशयच्छशिविमले गिरौ पुरीम् ।
स्वलङ्कृतैर्भवनवरैर्विभूषितां
पुरन्दरः स्वरिव यथामरावतीम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

धनके स्वामी कुबेरने पिताकी आज्ञाको आदर देकर चन्द्रमाके समान निर्मल कान्तिवाले कैलास पर्वतपर शोभाशाली श्रेष्ठ भवनोंसे विभूषित अलकापुरी बसायी, ठीक वैसे ही जैसे देवराज इन्द्रने स्वर्गलोकमें अमरावती पुरी बसायी थी ॥ ५२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

धनेश्वर कुबेरनु तन्दॆय आज्ञॆयन्नु मन्निसि चन्द्रदन्तॆ निर्मल कान्तियुळ्ळ कैलास पर्वतदल्लि शोभामय श्रेष्ठभवनगळिन्द विभूषित अलकापुरियन्नु नॆलॆगॊळिसि, देवराज इन्द्रन अमरावतियन्तॆये आ पुरि इत्तु.॥52॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकादशः सर्गः ॥ ११ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें ग्यारहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ११ ॥

अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तरकाण्डदल्लि हन्नॊन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥11॥