[पञ्चमः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- सुकेशके पुत्र माल्यवान्, सुमाली और मालीकी संतानोंका वर्णन
विश्वास-प्रस्तुतिः
सुकेशं धार्मिकं दृष्ट्वा
वरलब्धं च राक्षसम् ।
ग्रामणीर्नाम गन्धर्वो
विश्वावसुसमप्रभः ॥ १ ॥
तस्य देववती नाम
द्वितीया श्रीर् इवात्मजा ।
त्रिषु लोकेषु विख्याता
रूपयौवनशालिनी ॥ २ ॥
तां सुकेशाय धर्मात्मा
ददौ रक्षःश्रियं यथा ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सुकेशं धार्मिकं दृष्ट्वा वरलब्धं च राक्षसम् ।
ग्रामणीर्नाम गन्धर्वो विश्वावसुसमप्रभः ॥ १ ॥
तस्य देववती नाम द्वितीया श्रीरिवात्मजा ।
त्रिषु लोकेषु विख्याता रूपयौवनशालिनी ॥ २ ॥
तां सुकेशाय धर्मात्मा ददौ रक्षःश्रियं यथा ।
अनुवाद (हिन्दी)
(अगस्त्यजी कहते हैं—रघुनन्दन!) तदनन्तर एक दिन विश्वावसुके समान तेजस्वी ग्रामणी नामक गन्धर्वने राक्षस सुकेशको धर्मात्मा तथा वरप्राप्त वैभवसे सम्पन्न देख अपनी देववती नामक कन्याका उसके साथ ब्याह कर दिया । वह कन्या दूसरी लक्ष्मीके समान दिव्य रूप और यौवनसे सुशोभित एवं तीनों लोकोंमें विख्यात थी । धर्मात्मा ग्रामणीने राक्षसोंकी मूर्तिमती राजलक्ष्मीके समान देववतीका हाथ सुकेशके हाथमें दे दिया ॥ १-२ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
(अगस्त्यरु हेळुत्तिद्दारॆ - रघुनन्दन!) अनन्तर ऒन्दु दिन विश्वावसुविनन्तॆ तेजस्वी ग्रामणी ऎम्ब गन्धर्वनु राक्षस सुकेशनिगॆ धर्मात्मा हागू वरप्राप्त वैभवदिन्द सम्पन्ननॆन्दु नोडि, देववती ऎम्ब तन्न कन्यॆयन्नु अवनॊन्दिगॆ विवाह माडिदनु. आ कन्यॆयु इन्नोर्व लक्ष्मियन्तॆ दिव्य रूप-यौवनदिन्द सुशोभितळागिद्दु, मूरू लोकगळल्लि विख्यातळागिद्दळु. धर्मात्मा ग्राणियु राक्षसर मूर्तिमति राजलक्ष्मियन्तॆ देववतियन्नु सुकेशनिगॆ ऒप्पिसिदनु.॥1-2½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
वरदानकृतैश्वर्यं सा तं प्राप्य पतिं प्रियम् ॥ ३ ॥
आसीद् देववती तुष्टा धनं प्राप्येव निर्धनः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
वरदानकृतैश्वर्यं सा तं प्राप्य पतिं प्रियम् ॥ ३ ॥
आसीद् देववती तुष्टा धनं प्राप्येव निर्धनः ।
अनुवाद (हिन्दी)
वरदानमें मिले हुए ऐश्वर्यसे सम्पन्न प्रियतम पतिको पाकर देववती बहुत संतुष्ट हुई, मानो किसी निर्धनको धनकी राशि मिल गयी हो ॥ ३ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
वरबलदिन्द दॊरॆत ऐश्वर्यदिन्द सम्पन्न प्रियतम पतियन्नु पडॆदु, यावनादरू बडवनिगॆ धनराशियु दॊरॆयुवन्तॆ, देववतियु बहळ सन्तुष्टळादळु.॥3½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तया सह संयुक्तो रराज रजनीचरः ॥ ४ ॥
अञ्जनादभिनिष्क्रान्तः करेण्वेव महागजः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तया सह संयुक्तो रराज रजनीचरः ॥ ४ ॥
अञ्जनादभिनिष्क्रान्तः करेण्वेव महागजः ।
अनुवाद (हिन्दी)
जैसे अञ्जन नामक दिग्गजसे उत्पन्न कोई महान् गज किसी हथिनीके साथ शोभा पा रहा हो, उसी तरह वह राक्षस गन्धर्व-कन्या देववतीके साथ रहकर अधिक शोभा पाने लगा ॥ ४ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अञ्जन ऎम्ब दिग्गजदिन्द हुट्टिद महागजवु हॆण्णानॆयॊन्दिगॆ शोभिसुवन्तॆये आ राक्षसनु गन्धर्वकन्यॆ देववतियॊन्दिगॆ इद्दु हॆच्चु शोभिसिदनु.॥4½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः काले सुकेशस्तु जनयामास राघव ॥ ५ ॥
त्रीन् पुत्राञ्जनयामास त्रेताग्निसमविग्रहान् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः काले सुकेशस्तु जनयामास राघव ॥ ५ ॥
त्रीन् पुत्राञ्जनयामास त्रेताग्निसमविग्रहान् ।
अनुवाद (हिन्दी)
रघुनन्दन! तदनन्तर समय आनेपर सुकेशने देववतीके गर्भसे तीन पुत्र उत्पन्न किये, जो तीन* अग्नियोंके समान तेजस्वी थे ॥ ५ १/२ ॥
\* गार्हपत्य, आहवनीय और दक्षिणाग्नि ।
अनुवाद (कन्नड)
रघुनन्दन! बळिक समय बन्दाग देववतिय गर्भदिन्द मूरु पुत्ररु हुट्टिदरु; अवरु मूरु अग्निगळन्तॆ तेजस्विगळागिद्दरु.॥5½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
माल्यवन्तं सुमालिं च मालिं च बलिनां वरम् ॥ ६ ॥
त्रींस्त्रिनेत्रसमान् पुत्रान् राक्षसान् राक्षसाधिपः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
माल्यवन्तं सुमालिं च मालिं च बलिनां वरम् ॥ ६ ॥
त्रींस्त्रिनेत्रसमान् पुत्रान् राक्षसान् राक्षसाधिपः ।
माल्यवन्तं सुमालिं च मालिं च बलिनां वरम् ॥
त्रींसि नेत्रसमान्पुत्रान् राक्षसान् राक्षसाधिपः ।
अनुवाद (हिन्दी)
उनके नाम थे—माल्यवान्, सुमाली और माली । माली बलवानोंमें श्रेष्ठ था । वे तीनों त्रिनेत्रधारी महादेवजीके समान शक्तिशाली थे । उन तीनों राक्षसपुत्रोंको देखकर राक्षसराज सुकेश बड़ा प्रसन्न हुआ ॥ ६ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
माल्यवन्त, सुमाली मत्तु मालि ऎन्दु अवर हॆसरागित्तु. मालियु श्रेष्ठ बलवन्तनागिद्दनु. अवरु मूवरू त्रिनेत्रधारि महादेवनन्तॆ शक्तिशालियागिद्दरु. आ मूवरू राक्षस पुत्ररन्नु नोडि राक्षसराज सुकेशनिगॆ बहळ सन्तोषवायितु.॥6½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
त्रयो लोका इवाव्यग्राः स्थितास्त्रय इवाग्नयः ॥ ७ ॥
त्रयो मन्त्रा इवात्युग्रास्त्रयो घोरा इवामयाः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
त्रयो लोका इवाव्यग्राः स्थितास्त्रय इवाग्नयः ॥ ७ ॥
त्रयो मन्त्रा इवात्युग्रास्त्रयो घोरा इवामयाः ।
अनुवाद (हिन्दी)
वे तीनों लोकोंके समान सुस्थिर, तीन अग्नियोंके समान तेजस्वी, तीन मन्त्रों (शक्तियों१ अथवा वेदों२)-के समान उग्र तथा तीन रोगों३ के समान अत्यन्त भयंकर थे ॥ ७ १/२ ॥
१. प्रभु-शक्ति, उत्साह-शक्ति तथा मन्त्र-शक्ति—ये तीन शक्तियाँ हैं ।
२. ऋग्, यजु और साम—ये तीन वेद हैं ।
३. वात, पित्त और कफ—इनके प्रकोपसे उत्पन्न होनेवाले तीन प्रकारके रोग हैं ।
अनुवाद (कन्नड)
अवरु मूरु लोकगळन्तॆ सुस्थिररू, मूरु अग्निगळन्तॆ1 तेजस्विगळू, मूरुमन्त्र (शक्तिगळिन्द2 अथवा वेद3)दन्तॆ उग्र हागू मूरु रोग4गळन्तॆ अत्यन्त भयङ्कररागिद्दरु.॥7½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
त्रयः सुकेशस्य सुतास्त्रेताग्निसमतेजसः ॥ ८ ॥
विवृद्धिमगमंस्तत्र व्याधयोपेक्षिता इव ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
त्रयः सुकेशस्य सुतास्त्रेताग्निसमतेजसः ॥ ८ ॥
विवृद्धिमगमंस्तत्र व्याधयोपेक्षिता इव ।
अनुवाद (हिन्दी)
सुकेशके वे तीनों पुत्र त्रिविध अग्नियोंके समान तेजस्वी थे । वे वहाँ उसी तरह बढ़ने लगे, जैसे उपेक्षावश दवा न करनेसे रोग बढ़ते हैं ॥ ८ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुकेशन आ मूवरु पुत्ररु त्रिविध अग्निगळन्तॆ तेजस्विगळागिद्दरु. उपेक्षॆयिन्द औषधि माडदॆ रोग बॆळॆयुवन्तॆ अवरु बॆळॆयतॊडगिदरु.॥8½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
वरप्राप्तिं पितुस्ते तु ज्ञात्वैश्वर्यं तपोबलात् ॥ ९ ॥
तपस्तप्तुं गता मेरुं भ्रातरः कृतनिश्चयाः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
वरप्राप्तिं पितुस्ते तु ज्ञात्वैश्वर्यं तपोबलात् ॥ ९ ॥
तपस्तप्तुं गता मेरुं भ्रातरः कृतनिश्चयाः ।
अनुवाद (हिन्दी)
उन्हें जब यह मालूम हुआ कि हमारे पिताको तपोबलके द्वारा वरदान एवं ऐश्वर्यकी प्राप्ति हुई है, तब वे तीनों भाई तपस्या करनेका निश्चय करके मेरुपर्वतपर चले गये ॥ ९ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नम्म तन्दॆगॆ तपोबलदिन्द वर मत्तु ऐश्वर्य प्राप्तवागिदॆ ऎन्दु अवरिगॆ तिळिदाग आ मूवरू तपस्सिगागि मेरुपर्वतक्कॆ होदरु.॥9½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रगृह्य नियमान् घोरान् राक्षसा नृपसत्तम ॥ १० ॥
विचेरुस्ते तपो घोरं सर्वभूतभयावहम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रगृह्य नियमान् घोरान् राक्षसा नृपसत्तम ॥ १० ॥
विचेरुस्ते तपो घोरं सर्वभूतभयावहम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
नृपश्रेष्ठ! वे राक्षस वहाँ भयंकर नियमोंको ग्रहण करके घोर तपस्या करने लगे । उनकी वह तपस्या समस्त प्राणियोंको भय देनेवाली थी ॥ १० १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
नृपश्रेष्ठने! आ राक्षसरु अल्लि भयङ्कर नियमगळिन्द तपस्सिगॆ तॊडगिदरु. अवर आ तपस्सु समस्त प्राणिगळिगॆ भयावहवागित्तु.॥10½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सत्यार्जवशमोपेतैस्तपोभिर्भुवि दुर्लभैः ॥ ११ ॥
सन्तापयन्तस्त्रींल्लोकान् सदेवासुरमानुषान् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सत्यार्जवशमोपेतैस्तपोभिर्भुवि दुर्लभैः ॥ ११ ॥
सन्तापयन्तस्त्रींल्लोकान् सदेवासुरमानुषान् ।
सत्यार्जवशमोपेतैस्तपोभिर्भुवि दुर्लभैः ॥
सन्तापयन्तस्त्रील्लोकान् सदेवासुर मानुषान् ।
अनुवाद (हिन्दी)
सत्य, सरलता एवं शम-दम आदिसे युक्त तपके द्वारा, जो भूतलपर दुर्लभ है, वे देवताओं, असुरों और मनुष्योंसहित तीनों लोकोंको संतप्त करने लगे ॥ ११ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
भूतळदल्लि दुर्लभवाद सत्य, सरळतॆ, शम-दमादिगळिन्द अवरु देवासुर मत्तु मनुष्यर सहित मूरु लोकगळन्नु सुडतॊडगिदरु.॥11½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो विभुश्चतुर्वक्त्रो विमानवरमाश्रितः ॥ १२ ॥
सुकेशपुत्रानामन्त्र्य वरदोऽस्मीत्यभाषत ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो विभुश्चतुर्वक्त्रो विमानवरमाश्रितः ॥ १२ ॥
सुकेशपुत्रानामन्त्र्य वरदोऽस्मीत्यभाषत ।
अनुवाद (हिन्दी)
तब चार मुखवाले भगवान् ब्रह्मा एक श्रेष्ठ विमानपर बैठकर वहाँ गये और सुकेशके पुत्रोंको सम्बोधित करके बोले—‘मैं तुम्हें वर देनेके लिये आया हूँ’ ॥ १२ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग चतुर्मुख ब्रह्मदेवरु ऒन्दु श्रेष्ठ विमानदिन्द अल्लिगॆ बन्दु, सुकेशन पुत्ररन्नु सम्बोधिसि, नानु निमगॆ वरवन्नु कॊडलु बन्दिरुवॆ ऎन्दु हेळिदरु.॥12½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ब्रह्माणं वरदं ज्ञात्वा सेन्द्रैर्देवगणैर्वृतम् ॥ १३ ॥
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे वेपमाना इव द्रुमाः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ब्रह्माणं वरदं ज्ञात्वा सेन्द्रैर्देवगणैर्वृतम् ॥ १३ ॥
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे वेपमाना इव द्रुमाः ।
अनुवाद (हिन्दी)
इन्द्र आदि देवताओंसे घिरे हुए वरदायक ब्रह्माजीको आया जान वे सब-के-सब वृक्षोंके समान काँपते हुए हाथ जोड़कर बोले— ॥ १३ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इन्द्रादि देवतॆगळिन्द सुत्तुवरॆद ब्रह्मदेवरु बन्दिरुवरॆन्दु तिळिदु अवरॆल्लरू वृक्षगळन्तॆ कम्पिसुत्ता कैमुगिदुकॊण्डु नुडिदरु.॥13½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तपसाऽऽराधितो देव यदि नो दिशसे वरम् ॥ १४ ॥
अजेयाः शत्रुहन्तारस्तथैव चिरजीविनः ।
प्रभविष्ण्वो भवामेति परस्परमनुव्रताः ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तपसाऽऽराधितो देव यदि नो दिशसे वरम् ॥ १४ ॥
अजेयाः शत्रुहन्तारस्तथैव चिरजीविनः ।
प्रभविष्ण्वो भवामेति परस्परमनुव्रताः ॥ १५ ॥
तपसाराऽऽधिपतो देव यदि नो दिशसे वरम् ॥
अजेयाः शत्रु हन्तारस्तथैव चिरजीविनः ।
प्रभविष्ण्वो भवामेति परस्परमनुव्रताः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘देव! यदि आप हमारी तपस्यासे आराधित एवं संतुष्ट होकर हमें वर देना चाहते हैं तो ऐसी कृपा कीजिये, जिससे हमें कोई परास्त न कर सके । हम शत्रुओंका वध करनेमें समर्थ, चिरजीवी तथा प्रभावशाली हों । साथ ही हमलोगोंमें परस्पर प्रेम बना रहे’ ॥ १४-१५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवा! नीवु नम्म तपस्सिगॆ मॆच्चि नमगॆ वरकॊडलु बन्दिरुवॆयादरॆ, नम्मन्नु यारू सोलिसदिरुवन्तॆ कृपॆमाडु. नावु शत्रुगळन्नु वधिसलु समर्थरू, चिरजीविगळू, प्रभावशालिगळू आगबेकु. जॊतॆगॆ नम्मल्लि परस्पर प्रेम सदा इरलि.॥14-15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवं भविष्यथेत्युक्त्वा सुकेशतनयान् विभुः ।
स ययौ ब्रह्मलोकाय ब्रह्मा ब्राह्मणवत्सलः ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवं भविष्यथेत्युक्त्वा सुकेशतनयान् विभुः ।
स ययौ ब्रह्मलोकाय ब्रह्मा ब्राह्मणवत्सलः ॥ १६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
यह सुनकर ब्रह्माजीने कहा—‘तुम ऐसे ही होओगे’ । सुकेशके पुत्रोंसे ऐसा कहकर ब्राह्मणवत्सल ब्रह्माजी ब्रह्मलोकको चले गये ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदन्नु केळि ब्रह्मदेवरु सुकेशन पुत्ररल्लि ‘हागॆये आगुवुदु’ ऎन्दु हेळि ब्राह्मणवत्सल ब्रह्मदेवरु तम्म लोकक्कॆ हॊरटुहोदरु.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
वरं लब्ध्वा तु ते सर्वे राम रात्रिञ्चरास्तदा ।
सुरासुरान् प्रबाधन्ते वरदानसुनिर्भयाः ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
वरं लब्ध्वा तु ते सर्वे राम रात्रिञ्चरास्तदा ।
सुरासुरान् प्रबाधन्ते वरदानसुनिर्भयाः ॥ १७ ॥
वरं लब्ध्वा तु ते सर्वे राम रान्त्रिञ्चरास्तदा ।
सुरासुरान् प्रबाधन्ते वरदानसु निर्भयाः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
श्रीराम! वर पाकर वे सब निशाचर उस वरदानसे अत्यन्त निर्भय हो देवताओं तथा असुरोंको भी बहुत कष्ट देने लगे ॥ १७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरामा! अवरॆल्ल निशाचररु वरदानदिन्द अत्यन्त निर्भयरागि देवतॆगळिगॆ हागू असुररिगॆ कष्टकॊडतॊडगिदरु.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तैर्बाध्यमानास्त्रिदशाः सर्षिसङ्घाः सचारणाः ।
त्रातारं नाधिगच्छन्ति निरयस्था यथा नराः ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तैर्बाध्यमानास्त्रिदशाः सर्षिसङ्घाः सचारणाः ।
त्रातारं नाधिगच्छन्ति निरयस्था यथा नराः ॥ १८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उनके द्वारा सताये जाते हुए देवता, ऋषि-समुदाय और चारण नरकमें पड़े हुए मनुष्योंके समान किसीको अपना रक्षक या सहायक नहीं पाते थे ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवरिन्द तॊन्दरॆगीडाद देवतॆगळु, ऋषिगळु, चारणरु नरकदल्लि बिद्द मनुष्यरन्तॆ तमगॆ यारू रक्षकरू, सहायकरू इल्लदॆ होदरु.॥18॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथ ते विश्वकर्माणं शिल्पिनां वरमव्ययम् ।
ऊचुः समेत्य संहृष्टा राक्षसा रघुसत्तम ॥ १९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथ ते विश्वकर्माणं शिल्पिनां वरमव्ययम् ।
ऊचुः समेत्य संहृष्टा राक्षसा रघुसत्तम ॥ १९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘रघुवंशशिरोमणे! एक दिन शिल्प-कर्मके ज्ञाताओंमें श्रेष्ठ अविनाशी विश्वकर्माके पास जाकर वे राक्षस हर्ष और उत्साहसे भरकर बोले— ॥ १९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रघुवंश श्रेष्ठने! ऒन्दु दिन शिल्पकर्म तिळिदवरल्लि श्रेष्ठनाद विश्वकर्मन बळिगॆ होगि आ राक्षसरु हर्षोत्साहदिन्द हेळिदरु.॥19॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ओजस्तेजोबलवतां महतामात्मतेजसा ।
गृहकर्ता भवानेव देवानां हृदयेप्सितम् ॥ २० ॥
अस्माकमपि तावत् त्वं गृहं कुरु महामते ।
हिमवन्तमुपाश्रित्य मेरुं मन्दरमेव वा ॥ २१ ॥
महेश्वरगृहप्रख्यं गृहं नः क्रियतां महत् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ओजस्तेजोबलवतां महतामात्मतेजसा ।
गृहकर्ता भवानेव देवानां हृदयेप्सितम् ॥ २० ॥
अस्माकमपि तावत् त्वं गृहं कुरु महामते ।
हिमवन्तमुपाश्रित्य मेरुं मन्दरमेव वा ॥ २१ ॥
महेश्वरगृहप्रख्यं गृहं नः क्रियतां महत् ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘महामते! जो ओज, बल और तेजसे सम्पन्न होनेके कारण महान् हैं, उन देवताओंके लिये आप ही अपनी शक्तिसे मनोवाञ्छित भवनका निर्माण करते हैं, अतः हमारे लिये भी आप हिमालय,मेरु अथवा मन्दराचलपर चलकर भगवान् शंकरके दिव्य भवनकी भाँति एक विशाल निवासस्थानका निर्माण कीजिये’ ॥ २०-२१ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महामतिये! तेज, ओज, बलगळिन्द सम्पन्नराद महादेवतॆगळिगू कूड नीवु तम्म शक्तियिन्द उत्तम भवनगळन्नु निर्मिसुत्तिद्दीरि. आद्दरिन्द नमगागियू नीवु हिमालय, मेरु, मन्दराचलक्कॆ होगि भगवान् शङ्करन दिव्यभवनदन्तॆ ऒन्दु विशाल निवासस्थानवन्नु निर्माण माडिकॊडि.॥20-21½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
विश्वकर्मा ततस्तेषां राक्षसानां महाभुजः ॥ २२ ॥
निवासं कथयामास शक्रस्येवामरावतीम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
विश्वकर्मा ततस्तेषां राक्षसानां महाभुजः ॥ २२ ॥
निवासं कथयामास शक्रस्येवामरावतीम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
यह सुनकर महाबाहु विश्वकर्माने उन राक्षसोंको एक ऐसे निवासस्थानका पता बताया, जो इन्द्रकी अमरावतीको भी लज्जित करनेवाला था ॥ २२ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदन्नु केळि महाबाहु विश्वकर्मनु आ राक्षसरिगागि इन्द्रन अमरावतियन्नु नाचिसुवन्तह ऒन्दु निवासस्थानवन्नु तिळिसिदनु.॥22½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दक्षिणस्योदधेस्तीरे त्रिकूटो नाम पर्वतः ॥ २३ ॥
सुवेल इति चाप्यन्यो द्वितीयो राक्षसेश्वरः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दक्षिणस्योदधेस्तीरे त्रिकूटो नाम पर्वतः ॥ २३ ॥
सुवेल इति चाप्यन्यो द्वितीयो राक्षसेश्वरः ।
अनुवाद (हिन्दी)
(वे बोले—) ‘राक्षसपतियो! दक्षिण समुद्रके तटपर एक त्रिकूट नामक पर्वत है और दूसरा सुवेल नामसे विख्यात शैल है ॥ २३ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राक्षसपतिगळे! दक्षिण समुद्रद तीरदल्लि त्रिकूट ऎम्ब पर्वतवु, इन्नॊन्दु सुवेलवो ऎम्बन्तॆ ऒन्दु विख्यात शैलविदॆ.॥23½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
शिखरे तस्य शैलस्य मध्यमेऽम्बुदसन्निभे ॥ २४ ॥
शकुनैरपि दुष्प्रापे टङ्कच्छिन्नचतुर्दिशि ।
त्रिंशद्योजनविस्तीर्णा शतयोजनमायता ॥ २५ ॥
स्वर्णप्राकारसंवीता हेमतोरणसंवृता ।
मया लङ्केति नगरी शक्राज्ञप्तेन निर्मिता ॥ २६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
शिखरे तस्य शैलस्य मध्यमेऽम्बुदसन्निभे ॥ २४ ॥
शकुनैरपि दुष्प्रापे टङ्कच्छिन्नचतुर्दिशि ।
त्रिंशद्योजनविस्तीर्णा शतयोजनमायता ॥ २५ ॥
स्वर्णप्राकारसंवीता हेमतोरणसंवृता ।
मया लङ्केति नगरी शक्राज्ञप्तेन निर्मिता ॥ २६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उस त्रिकूटपर्वतके मझले शिखरपर जो हरा-भरा होनेके कारण मेघके समान नीला दिखायी देता है तथा जिसके चारों ओरके आश्रय टाँकीसे काट दिये गये हैं, अतएव जहाँ पक्षियोंके लिये भी पहुँचना कठिन है, मैंने इन्द्रकी आज्ञासे लङ्का नामक नगरीका निर्माण किया है । वह तीस योजन चौड़ी और सौ योजन लम्बी है । उसके चारों ओर सोनेकी चहारदीवारी है और उसमें सोनेके ही फाटक लगे हैं ॥ २४—२६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ त्रिकूटपर्वतद नडुविन शिखरद मेलॆ मेघसदृशवाद, पक्षिगळिगू होगलु असाध्यवाद, नाल्कु दिक्कुगळल्लियू उळिगळिन्द कॆत्ति नयगॊळिसिरुव, मूवत्तु योजनगळष्टु विशालवागियू इरुव लङ्कॆ ऎम्ब नगरवन्नु इन्द्रन आज्ञॆयिन्द नानु रचिसिरुवॆनु. अदु मूवत्तु योजन अगलवू, नूरुयोजन उद्दवू आगिदॆ. सुत्तलू बङ्गारद प्राकारविद्दु, चिन्नद महाद्वारगळिवॆ.॥24-26॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्यां वसत दुर्धर्षा यूयं राक्षसपुङ्गवाः ।
अमरावतीं समासाद्य सेन्द्रा इव दिवौकसः ॥ २७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्यां वसत दुर्धर्षा यूयं राक्षसपुङ्गवाः ।
अमरावतीं समासाद्य सेन्द्रा इव दिवौकसः ॥ २७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘दुर्धर्ष राक्षसशिरोमणियो! जैसे इन्द्र आदि देवता अमरावतीपुरीका आश्रय लेकर रहते हैं, उसी प्रकार तुम लोग भी उस लङ्कापुरीमें जाकर निवास करो ॥ २७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
दुर्धर्ष राक्षसश्रेष्ठरे! अमरावतियन्नु आश्रयिसि इन्द्रादिदेवतॆगळु इरुवन्तॆये नीवूकूड आ लङ्कापुरिगॆ होगि वासिसिरि.॥27॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
लङ्कादुर्गं समासाद्य राक्षसैर्बहुभिर्वृताः ।
भविष्यथ दुराधर्षाः शत्रूणां शत्रुसूदनाः ॥ २८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
लङ्कादुर्गं समासाद्य राक्षसैर्बहुभिर्वृताः ।
भविष्यथ दुराधर्षाः शत्रूणां शत्रुसूदनाः ॥ २८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘शत्रुसूदन वीरो! लङ्काके दुर्गका आश्रय लेकर बहुत-से राक्षसोंके साथ जब तुम निवास करोगे, उस समय शत्रुओंके लिये तुमपर विजय पाना अत्यन्त कठिन होगा’ ॥ २८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
शत्रुसूदन वीररे! लङ्कादुर्गवन्नु आश्रयिसि अनेक राक्षसरॊन्दिगॆ नीवु वासिसिदाग शत्रुगळिगॆ निम्मन्नु जयिसुवुदु अत्यन्त कठिणवागुवुदु.॥28॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
विश्वकर्मवचः श्रुत्वा ततस्ते राक्षसोत्तमाः ।
सहस्रानुचरा भूत्वा गत्वा तामवसन् पुरीम् ॥ २९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
विश्वकर्मवचः श्रुत्वा ततस्ते राक्षसोत्तमाः ।
सहस्रानुचरा भूत्वा गत्वा तामवसन् पुरीम् ॥ २९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
विश्वकर्माकी यह बात सुनकर वे श्रेष्ठ राक्षस सहस्रों अनुचरोंके साथ उस पुरीमें जाकर बस गये ॥ २९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
विश्वकर्मन मातन्नु केळि आ श्रेष्ठ राक्षसरु साविरारु अनुचररॊन्दिगॆ आ पुरिगॆ होगि नॆलॆसिदरु.॥29॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दृढप्राकारपरिखां हैमैर्गृहशतैर्वृताम् ।
लङ्कामवाप्य ते हृष्टा न्यवसन् रजनीचराः ॥ ३० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दृढप्राकारपरिखां हैमैर्गृहशतैर्वृताम् ।
लङ्कामवाप्य ते हृष्टा न्यवसन् रजनीचराः ॥ ३० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उसकी खाई और चहारदीवारी बड़ी मजबूत बनी थी । सोनेके सैकड़ों महल उस नगरीकी शोभा बढ़ा रहे थे । उस लङ्कापुरीमें पहुँचकर वे निशाचर बड़े हर्षके साथ वहाँ रहने लगे ॥ ३० ॥
अनुवाद (कन्नड)
अदर कन्दकगळु, प्राकारगळु बलिष्ठवागिद्दवु. साविरारु स्वर्णसौधगळु आ नगरद शोभॆ हॆच्चिसिद्दवु. आ लङ्कॆगॆ होगि बहळ हर्षदिन्द इरतॊडगिदरु.॥30॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतस्मिन्नेव काले तु यथाकामं च राघव ।
नर्मदा नाम गन्धर्वी बभूव रघुनन्दन ॥ ३१ ॥
तस्याः कन्यात्रयं ह्यासीद् ह्रीश्रीकीर्तिसमद्युति ।
ज्येष्ठक्रमेण सा तेषां राक्षसानामराक्षसी ॥ ३२ ॥
कन्यास्ताः प्रददौ हृष्टाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतस्मिन्नेव काले तु यथाकामं च राघव ।
नर्मदा नाम गन्धर्वी बभूव रघुनन्दन ॥ ३१ ॥
तस्याः कन्यात्रयं ह्यासीद् ह्रीश्रीकीर्तिसमद्युति ।
ज्येष्ठक्रमेण सा तेषां राक्षसानामराक्षसी ॥ ३२ ॥
कन्यास्ताः प्रददौ हृष्टाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः ।
एतस्मिन्नेव काले तु यथाकामं च राघव ।
नर्मदा नाम गन्धर्वी बभूव रघुनन्दन ॥
तस्याः कन्यात्रयं ह्यासीद् ध्री श्री कीर्ति समद्युति ।
ज्येष्ठक्रमेणसा तेषां राक्षसानाम राक्षसी ॥
कन्यास्ताः प्रददौ हृष्टाः पूर्णचन्द्र निभाननाः ।
अनुवाद (हिन्दी)
रघुकुलनन्दन श्रीराम! इन्हीं दिनों नर्मदा नामकी एक गन्धर्वी थी । उसके तीन कन्याएँ हुईं, जो ह्री, श्री, और कीर्ति*-के समान शोभासम्पन्न थीं । इनकी माता यद्यपि राक्षसी नहीं थी तो भी उसने अपनी रुचिके अनुसार सुकेशके उन तीनों राक्षसजातीय पुत्रोंके साथ अपनी कन्याओंका ज्येष्ठ आदि अवस्थाके अनुसार विवाह कर दिया । वे कन्याएँ बहुत प्रसन्न थीं । उनके मुख पूर्ण चन्द्रमाके समान मनोहर थे ॥ ३१-३२ १/२ ॥
\* ये तीन देवियाँ हैं, जो क्रमशः लज्जा, शोभा-सम्पत्ति और कीर्तिकी अधिष्ठात्री मानी गयी हैं ।
अनुवाद (कन्नड)
रघुकुलनन्दन श्रीराम! अदे समयदल्लि नर्मदा ऎम्ब गन्धर्विगॆ ह्री, श्री मत्तु कीर्ति ऎम्ब मूवरु कन्यॆयरिद्दरु. नर्मदॆयु राक्षसियु इरदिद्दरू अवळु सुकेशन मूरू राक्षस पुत्ररिगॆ तन्न कन्यॆयरन्नु मदुवॆ माडिकॊट्टळु. चन्द्रनन्तॆ मनोहर मुखगळुळ्ळ आ कन्यॆयरु बहळ सन्तोषगॊण्डरु.॥31-32½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
त्रयाणां राक्षसेन्द्राणां तिस्रो गन्धर्वकन्यकाः ॥ ३३ ॥
दत्ता मात्रा महाभागा नक्षत्रे भगदैवते ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
त्रयाणां राक्षसेन्द्राणां तिस्रो गन्धर्वकन्यकाः ॥ ३३ ॥
दत्ता मात्रा महाभागा नक्षत्रे भगदैवते ।
अनुवाद (हिन्दी)
माता नर्मदाने उत्तराफाल्गुनी नक्षत्रमें उन तीनों महाभाग्यवती गन्धर्व-कन्याओंको उन तीनों राक्षसराजोंके हाथमें दे दिया ॥ ३३ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
तायि नर्मदॆयु उत्तरा फल्गुणि नक्षत्रदल्लि आ मूवरू महा भाग्यवति गन्धर्व कन्यॆयरन्नु आ मूरू राक्षस राजरिगॆ ऒप्पिसिदळु.॥33½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
कृतदारास्तु ते राम सुकेशतनयास्तदा ॥ ३४ ॥
चिक्रीडुः सह भार्याभिरप्सरोभिरिवामराः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
कृतदारास्तु ते राम सुकेशतनयास्तदा ॥ ३४ ॥
चिक्रीडुः सह भार्याभिरप्सरोभिरिवामराः ।
अनुवाद (हिन्दी)
श्रीराम! जैसे देवता अप्सराओंके साथ क्रीड़ा करते हैं, उसी प्रकार सुकेशके पुत्र विवाहके पश्चात् अपनी उन पत्नियोंके साथ रहकर लौकिक सुखका उपभोग करने लगे ॥ ३४ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राम! देवतॆगळु अप्सरॆयरॊन्दिगॆ क्रीडिसुवन्तॆये, सुकेशन पुत्ररु, विवाहद बळिक तन्न पत्नियरॊन्दिगॆ इद्दु लौकिक सुखवन्नु अनुभविसिदरु.॥34½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो माल्यवतो भार्या सुन्दरी नाम सुन्दरी ॥ ३५ ॥
स तस्यां जनयामास यदपत्यं निबोध तत् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो माल्यवतो भार्या सुन्दरी नाम सुन्दरी ॥ ३५ ॥
स तस्यां जनयामास यदपत्यं निबोध तत् ।
अनुवाद (हिन्दी)
उनमें माल्यवान् की स्त्रीका नाम सुन्दरी था । वह अपने नामके अनुरूप ही परम सुन्दरी थी । माल्यवान् ने उसके गर्भसे जिन संतानोंको जन्म दिया, उन्हें बता रहा हूँ, सुनिये ॥ ३५ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवरल्लि माल्यवन्तन पत्निय हॆसरु सुन्दरि ऎन्दित्तु. अवळु हॆसरिनन्तॆये सुन्दरळागिद्दळु. माल्यवन्तनु आकॆयिन्द पडॆद सन्तानगळ हॆसरुगळन्नु हेळुत्तेनॆ; केळु.॥35½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
वज्रमुष्टिर्विरूपाक्षो दुर्मुखश्चैव राक्षसः ॥ ३६ ॥
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च मत्तोन्मत्तौ तथैव च ।
अनला चाभवत् कन्या सुन्दर्यां राम सुन्दरी ॥ ३७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
वज्रमुष्टिर्विरूपाक्षो दुर्मुखश्चैव राक्षसः ॥ ३६ ॥
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च मत्तोन्मत्तौ तथैव च ।
अनला चाभवत् कन्या सुन्दर्यां राम सुन्दरी ॥ ३७ ॥
वज्रमुष्टिर्विरूपाक्षो दुर्मुखश्चैव राक्षसः ॥
सुप्तघ्नो यज्ञ कोपश्च मत्तोन्मत्तौ तथैव च ।
अनला चाभवत्कन्या सुन्दर्यां नाम सुन्दरी ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वज्रमुष्टि, विरूपाक्ष, राक्षस दुर्मुख, सुप्तघ्न, यज्ञकोप, मत्त और उन्मत्त—ये सात पुत्र थे । श्रीराम! इनके अतिरिक्त सुन्दरीके गर्भसे अनला नामवाली एक सुन्दरी कन्या भी उत्पन्न हुई थी ॥ ३६-३७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
वज्रमुष्टि, विरूपाक्ष, दुर्मुख, सुप्तघ्न, यज्ञ कोप मत्तु उन्मत्त ऎम्ब एळु पुत्ररिद्दरु. श्रीरामा! इवरल्लदॆ सुन्दरिय गर्भदिन्द अनला ऎम्ब ओर्व सुन्दर कन्यॆयु हुट्टिद्दळु.॥36-37॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सुमालिनोऽपि भार्याऽऽसीत् पूर्णचन्द्रनिभानना ।
नाम्ना केतुमती राम प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥ ३८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सुमालिनोऽपि भार्याऽऽसीत् पूर्णचन्द्रनिभानना ।
नाम्ना केतुमती राम प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥ ३८ ॥
सुमालीनोऽपि भार्याऽऽसीत् पूर्णचन्द्रनिभानना ।
नाम्ना केतुमती राम प्राणेभ्योपि गरीयसी ॥
अनुवाद (हिन्दी)
सुमालीकी पत्नी भी बड़ी सुन्दरी थी । उसका मुख पूर्णचन्द्रमाके समान मनोहर और नाम केतुमती था । सुमालीको वह प्राणोंसे भी अधिक प्रिय थी ॥ ३८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुमालिय पत्नी केतुमतिय मुख पूर्णचन्द्रनन्तॆ मनोहरवागित्तु. सुमालिगॆ अवळु प्राणक्किन्त हॆच्चु प्रियळागिद्दळु.॥38॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सुमाली जनयामास यदपत्यं निशाचरः ।
केतुमत्यां महाराज तन्निबोधानुपूर्वशः ॥ ३९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सुमाली जनयामास यदपत्यं निशाचरः ।
केतुमत्यां महाराज तन्निबोधानुपूर्वशः ॥ ३९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
महाराज! निशाचर सुमालीने केतुमतीके गर्भसे जो संतानें उत्पन्न की थीं, उनका भी क्रमशः परिचय दिया जा रहा है, सुनिये ॥ ३९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाराजा! निशाचर सुमालियु केतुमतियिन्द पडॆद सन्तान गळ परिचय कॊडुवॆनु, केळु.॥39॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रहस्तोऽकम्पनश्चैव विकटः कालिकामुखः ।
धूम्राक्षश्चैव दण्डश्च सुपार्श्वश्च महाबलः ॥ ४० ॥
संह्रादिः प्रघसश्चैव भासकर्णश्च राक्षसः ।
राका पुष्पोत्कटा चैव कैकसी च शुचिस्मिताः ॥ ४१ ॥
कुम्भीनसी च इत्येते सुमालेः प्रसवाः स्मृताः ॥ ४२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रहस्तोऽकम्पनश्चैव विकटः कालिकामुखः ।
धूम्राक्षश्चैव दण्डश्च सुपार्श्वश्च महाबलः ॥ ४० ॥
संह्रादिः प्रघसश्चैव भासकर्णश्च राक्षसः ।
राका पुष्पोत्कटा चैव कैकसी च शुचिस्मिताः ॥ ४१ ॥
कुम्भीनसी च इत्येते सुमालेः प्रसवाः स्मृताः ॥ ४२ ॥
प्रहस्तोऽकम्पनश्चैव विकटः कालिकामुखः ।
धूम्राक्षश्चैव दण्डश्च सुपार्श्वश्च महाबलः ॥
संह्रादिः प्रघसश्चैव भासकर्णश्च राक्षसः ।
राका पुष्पोत्कटा चैव कैकसी च शुचिस्मिताः ॥
कम्भीनसी च इत्येषे सुमालेः प्रसवाः स्मृताः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
प्रहस्त, अकम्पन, विकट, कालिकामुख, धूम्राक्ष, दण्ड, महाबली सुपार्श्व, संह्रादि, प्रघस तथा राक्षस भासकर्ण—ये सुमालीके पुत्र थे और राका, पुष्पोत्कटा, कैकसी और कुम्भीनसी—ये चार पवित्र मुस्कानवाली उसकी कन्याएँ थीं । ये सब सुमालीकी संतानें बतायी गयी हैं ॥
अनुवाद (कन्नड)
प्रहस्त, अकम्पन, विकट, कालिकामुख, धूम्राक्ष, दण्ड, महाबलिसुपार्श्व, संह्रादि, प्रघस हागू राक्षस भासकर्ण इवरु सुमालिय पुत्ररागिद्दरु मत्तु राका, पुष्पोत्कटा, कैकसी मत्तु कुम्भीनसी हीगॆ नाल्वरु मन्दस्मितियराद कन्यॆयरिद्दरु. इवरॆल्लरू सुमालिय सन्तानवॆन्दु हेळुत्तारॆ.॥40-42॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
मालेस्तु वसुदा नाम गन्धर्वी रूपशालिनी ।
भार्यासीत् पद्मपत्राक्षी स्वक्षी यक्षीवरोपमा ॥ ४३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
मालेस्तु वसुदा नाम गन्धर्वी रूपशालिनी ।
भार्यासीत् पद्मपत्राक्षी स्वक्षी यक्षीवरोपमा ॥ ४३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
मालीकी पत्नी गन्धर्वकन्या वसुदा थी, जो अपने रूप-सौन्दर्यसे सुशोभित होती थी । उसके नेत्र प्रफुल्ल कमलके समान विशाल एवं सुन्दर थे । वह श्रेष्ठ यक्षपत्नियोंके समान सुन्दरी थी ॥ ४३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मालिय पत्नी गन्धर्वकन्यॆ रूप-सौन्दर्य सुशोभित वसुदा आगिद्दळु. आकॆय नेत्रगळु अरळिद कमलदन्तॆ विशालवागि सुन्दरवागिद्दवु. अवळु श्रेष्ठ यक्षपत्नियरन्तॆ सुन्दरळागिद्दळु.॥43॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सुमालेरनुजस्तस्यां जनयामास यत् प्रभो ।
अपत्यं कथ्यमानं तु मया त्वं शृणु राघव ॥ ४४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सुमालेरनुजस्तस्यां जनयामास यत् प्रभो ।
अपत्यं कथ्यमानं तु मया त्वं शृणु राघव ॥ ४४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
प्रभो! रघुनन्दन! सुमालीके छोटे भाई मालीने वसुदाके गर्भसे जो संतति उत्पन्न की थी, उसका मैं वर्णन कर रहा हूँ; आप सुनिये ॥ ४४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
प्रभु रघुनन्दन! सुमालिय तम्म मालियु वसुदाळिन्द पडॆद सन्तानगळन्नु वर्णिसुवॆनु, केळु.॥44॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अनलश्चानिलश्चैव हरः सम्पातिरेव च ।
एते विभीषणामात्या मालेयास्ते निशाचराः ॥ ४५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अनलश्चानिलश्चैव हरः सम्पातिरेव च ।
एते विभीषणामात्या मालेयास्ते निशाचराः ॥ ४५ ॥
अनलश्चानिलश्चैव हरः सम्पातीरेव च ।
एते विभीषणामात्या मालेयास्ते निशाचराः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
अनल, अनिल, हर और सम्पाति—ये चार निशाचर मालीके ही पुत्र थे, जो इस समय विभीषणके मन्त्री हैं ॥ ४५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अनल, अनिल, हर मत्तु सम्पाति हीगॆ नाल्वरु निशाचर मालिय पुत्ररागिद्दरु. इवरु ईग विभीषणन मन्त्रिगळागिद्दारॆ.॥45॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततस्तु ते राक्षसपुङ्गवास्त्रयो
निशाचरैः पुत्रशतैश्च संवृताः ।
सुरान् सहेन्द्रानृषिनागयक्षान्
बबाधिरे तान् बहुवीर्यदर्पिताः ॥ ४६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततस्तु ते राक्षसपुङ्गवास्त्रयो
निशाचरैः पुत्रशतैश्च संवृताः ।
सुरान् सहेन्द्रानृषिनागयक्षान्
बबाधिरे तान् बहुवीर्यदर्पिताः ॥ ४६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
माल्यवान् आदि तीनों श्रेष्ठ राक्षस अपने सैकड़ों पुत्रों तथा अन्यान्य निशाचरोंके साथ रहकर अपने बाहुबलके अभिमानसे युक्त हो इन्द्र आदि देवताओं, ऋषियों, नागों तथा यक्षोंको पीड़ा देने लगे ॥ ४६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
माल्यवन्त मॊदलाद मूवरू श्रेष्ठ राक्षसरु तम्म नूरारु पुत्ररॊन्दिगॆ हागू इतर निशाचररॊन्दिगॆ इद्दु तम्म बाहुबलद अभिमानदिन्द इन्द्रादि देवतॆगळिगॆ, ऋषिगळिगॆ, नागगळिगॆ, यक्षरिगॆ पीडिसतॊडगिदरु.॥46॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
जगद्भ्रमन्तोऽनिलवद् दुरासदा
रणेषु मृत्युप्रतिमानतेजसः ।
वरप्रदानादपि गर्विता भृशं
क्रतुक्रियाणां प्रशमङ्कराः सदा ॥ ४७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
जगद्भ्रमन्तोऽनिलवद् दुरासदा
रणेषु मृत्युप्रतिमानतेजसः ।
वरप्रदानादपि गर्विता भृशं
क्रतुक्रियाणां प्रशमङ्कराः सदा ॥ ४७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वे वायुकी भाँति सारे संसारमें विचरनेवाले थे । युद्धमें उन्हें जीतना बहुत ही कठिन था । वे मृत्युके तुल्य तेजस्वी थे । वरदान मिल जानेसे भी उनका घमंड बहुत बढ़ गया था; अतः वे यज्ञादि क्रियाओंका सदा अत्यन्त विनाश किया करते थे ॥ ४७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवरु गाळियन्तॆ जगत्तिनल्लि विचरिसुत्तिद्दरु. युद्धदल्लि अवरन्नु गॆल्लुवुदु कष्टवागित्तु. मृत्युविनन्तॆ तेजस्विगळाद अवरु वरबलदिन्द गर्वितरागि, यज्ञादि क्रियॆगळन्नु सदा विनाश माडुत्ता इद्दरु.॥47॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें पाँचवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तरकाण्डदल्लि ऐदनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥5॥