[चतुर्थः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- राक्षसवंशका वर्णन—हेति, विद्युत्केश और सुकेशकी उत्पत्ति
विश्वास-प्रस्तुतिः
श्रुत्वागस्त्येरितं वाक्यं रामो विस्मयमागतः ।
कथमासीत् तु लङ्कायां सम्भवो रक्षसां पुरा ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
श्रुत्वागस्त्येरितं वाक्यं रामो विस्मयमागतः ।
कथमासीत् तु लङ्कायां सम्भवो रक्षसां पुरा ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
अगस्त्यजीकी कही हुई इस बातको सुनकर श्रीरामचन्द्रजीको बड़ा विस्मय हुआ । उन्होंने मन-ही-मन सोचा, राक्षसकुलकी उत्पत्ति तो मुनिवर विश्रवासे ही मानी जाती है । यदि उनसे भी पहले लङ्कापुरीमें राक्षस रहते थे तो उनकी उत्पत्ति किस प्रकार हुई थी ॥
अनुवाद (कन्नड)
अगस्त्यर मातन्नु केळि श्रीरामनिगॆ विस्मयवायितु. लङ्कॆयल्लि राक्षसर उत्पत्ति हेगायितु? यारिन्दायितु? ऎन्दु श्रीरामनु योचिसिदनु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः शिरः कम्पयित्वा त्रेताग्निसमविग्रहम् ।
तमगस्त्यं मुहुर्दृष्ट्वा स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः शिरः कम्पयित्वा त्रेताग्निसमविग्रहम् ।
तमगस्त्यं मुहुर्दृष्ट्वा स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इस प्रकार आश्चर्य होनेके अनन्तर सिर हिलाकर श्रीरामचन्द्रजीने त्रिविध अग्नियोंके समान तेजस्वी शरीरवाले अगस्त्यजीकी ओर बारम्बार देखा और मुस्कराकर पूछा— ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरामनु अच्चरियन्नु सूचिसुत्ता तलॆयाडिसि, त्रेताग्निगळ तेजदन्तॆ तेजस्सिनन्द बॆळगुत्तिद्द अगस्त्यरन्नु पदे-पदे नोडुत्ता मुगुळ्नगुत्ता केळिदन.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
भगवन् पूर्वमप्येषा लङ्काऽऽसीत् पिशिताशिनाम् ।
श्रुत्वेदं भगवद्वाक्यं जातो मे विस्मयः परः ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
भगवन् पूर्वमप्येषा लङ्काऽऽसीत् पिशिताशिनाम् ।
श्रुत्वेदं भगवद्वाक्यं जातो मे विस्मयः परः ॥ ३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘भगवन्! कुबेर और रावणसे पहले भी यह लङ्कापुरी मांसभक्षी राक्षसोंके अधिकारमें थी, यह आपके मुँहसे सुनकर मुझे बड़ा विस्मय हुआ है ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
पूज्यरे ! कुबेर मत्तु रावणर मॊदलु ई लङ्कॆयु मांसभोज राक्षसर अधीनदल्लित्तु ऎन्दु निम्मिन्द केळि ननगॆ अत्यन्त विस्मयवागिदॆ.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
पुलस्त्यवंशादुद्भूता राक्षसा इति नः श्रुतम् ।
इदानीमन्यतश्चापि सम्भवः कीर्तितस्त्वया ॥ ४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
पुलस्त्यवंशादुद्भूता राक्षसा इति नः श्रुतम् ।
इदानीमन्यतश्चापि सम्भवः कीर्तितस्त्वया ॥ ४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘हमने तो यही सुन रखा है कि राक्षसोंकी उत्पत्ति पुलस्त्यजीके कुलसे हुई है; किंतु इस समय आपने किसी दूसरेके कुलसे भी राक्षसोंके प्रादुर्भावकी बात कही है ॥ ४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राक्षसर उत्पत्तियु पुसल्त्यर वंशदिन्दायितु ऎन्दु नावु केळिद्दॆवु. आदरॆ ईग नीवु यावुदो बेरॆ कुलदिन्द राक्षसर प्रादुर्भावद मातन्नु हेळिदिरि.॥4॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
रावणात् कुम्भकर्णाश्च प्रहस्ताद् विकटादपि ।
रावणस्य च पुत्रेभ्यः किं नु ते बलवत्तराः ॥ ५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
रावणात् कुम्भकर्णाश्च प्रहस्ताद् विकटादपि ।
रावणस्य च पुत्रेभ्यः किं नु ते बलवत्तराः ॥ ५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘क्या वे पहलेके राक्षस रावण, कुम्भकर्ण, प्रहस्त, विकट तथा रावणपुत्रोंसे भी बढ़कर बलवान् थे? ॥ ५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ मॊदलिन राक्षसरु रावण, कुम्भकर्ण, प्रहस्त, विकट, रावण पुत्ररिगिन्तलू हॆच्चु बलिष्ठरागिद्दरेनु.॥5॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
क एषां पूर्वको ब्रह्मन् किन्नामा च बलोत्कटः ।
अपराधं च कं प्राप्य विष्णुना द्राविताः कथम् ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
क एषां पूर्वको ब्रह्मन् किन्नामा च बलोत्कटः ।
अपराधं च कं प्राप्य विष्णुना द्राविताः कथम् ॥ ६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘ब्रह्मन्! उनका पूर्वज कौन था और उस उत्कट बलशाली पुरुषका नाम क्या था? भगवान् विष्णुने उन राक्षसोंका कौन-सा अपराध पाकर किस तरह उन्हें लङ्कासे मार भगाया? ॥ ६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ब्रह्मन्! अवर पूर्वजनु यारु? अन्तह बलोत्कट राक्षस राजन हॆसरेनु? याव अपराधक्कागि विष्णु लङ्कॆयिन्द अवरन्नु ओडिसिदनु.॥6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतद् विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ ।
कुतूहलमिदं मह्यं नुद भानुर्यथा तमः ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतद् विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ ।
कुतूहलमिदं मह्यं नुद भानुर्यथा तमः ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘निष्पाप महर्षे! ये सब बातें आप मुझे विस्तारसे बताइये । इनके लिये मेरे मनमें बड़ा कौतूहल है । जैसे सूर्यदेव अन्धकारको दूर करते हैं, उसी तरह आप मेरे इस कौतूहलका निवारण कीजिये’ ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
पुण्यात्मरे ! इदॆल्लवन्नु नीवु ननगॆ विस्तारवागि तिळिसिरि. इदर कुरितु नन्न मनस्सिनल्लि कुतूहलविदॆ. सूर्यनु अन्धकार कळॆयुवन्तॆये नीवु नन्न कुतूहलवन्नु निवारणॆ माडिरि.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
राघवस्य वचः श्रुत्वा संस्कारालङ्कृतं शुभम् ।
अथ विस्मयमानस्तमगस्त्यः प्राह राघवम् ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
राघवस्य वचः श्रुत्वा संस्कारालङ्कृतं शुभम् ।
अथ विस्मयमानस्तमगस्त्यः प्राह राघवम् ॥ ८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
श्रीरघुनाथजीकी वह सुन्दर वाणी पदसंस्कार, वाक्यसंस्कार और अर्थसंस्कारसे अलंकृत थी । उसे सुनकर अगस्त्यजीको यह सोचकर विस्मय हुआ कि ये सर्वज्ञ होकर भी मुझसे अनजानकी भाँति पूछ रहे हैं । तत्पश्चात् उन्होंने श्रीरामसे कहा— ॥ ८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरामन आ सुन्दरवाणियु पदसंस्कार, वाक्यसंस्कार मत्तु अर्थसंस्कारदिन्द अलङ्कृत वागित्तु. अदन्नु केळि, इवनु सर्वज्ञनागिद्दरू तिळियदवनन्तॆ नन्नल्लि केळुत्तिद्दानल्ल ऎन्दु योचिसि अगस्त्यरिगॆ विस्मयवायितु. मत्तॆ अवरु श्रीरामनल्लि हेळिदरु.॥8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रजापतिः पुरा सृष्ट्वा
अपः सलिलसम्भवः ।
तासां गोपायने सत्त्वान्
असृजत् पद्मसम्भवः ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रजापतिः पुरा सृष्ट्वा अपः सलिलसम्भवः ।
तासां गोपायने सत्त्वानसृजत् पद्मसम्भवः ॥ ९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘रघुनन्दन! जलसे प्रकट हुए कमलसे उत्पन्न प्रजापति ब्रह्माजीने पूर्वकालमें समुद्रगत जलकी सृष्टि करके उसकी रक्षाके लिये अनेक प्रकारके जल-जन्तुओंको उत्पन्न किया ॥ ९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रघुनन्दन! पद्मसम्भव प्रजापति ब्रह्मदेवरु मॊदलु नीरन्नु (समुद्रवन्नु) सृष्टिसि, अदन्नु रक्षिसलु अनेक रीतिय जल-जन्तुगळन्नु निर्मिसिदरु.॥9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ते सत्त्वाः सत्त्वकर्तारं विनीतवदुपस्थिताः ।
किं कुर्म इति भाषन्तः क्षुत्पिपासाभयार्दिताः ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ते सत्त्वाः सत्त्वकर्तारं विनीतवदुपस्थिताः ।
किं कुर्म इति भाषन्तः क्षुत्पिपासाभयार्दिताः ॥ १० ॥
ते सत्त्वाः सत्त्वकर्तारं विनीतवदुपस्थिताः ।
किं कुर्म इति भाषन्तः क्षुत्पिपासाभयादिताः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘वे जन्तु भूख-प्यासके भयसे पीड़ित हो ‘अब हम क्या करें’, ऐसी बातें करते हुए अपने जन्मदाता ब्रह्माजीके पास विनीतभावसे गये ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ जीव-जन्तुगळु हसिवु- बायारिकॆ यिन्द कङ्गॆट्टु ‘ईग नावेनु माडुवुदु?’ ऎन्दु हेळुत्ता तम्म जन्मदात ब्रह्मदेवर बळिगॆ विनीतरागि होदवु.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रजापतिस्तु तान् सर्वान् प्रत्याह प्रहसन्निव ।
आभाष्य वाचा यत्नेन रक्षध्वमिति मानद ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रजापतिस्तु तान् सर्वान् प्रत्याह प्रहसन्निव ।
आभाष्य वाचा यत्नेन रक्षध्वमिति मानद ॥ ११ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘दूसरोंको मान देनेवाले रघुवीर! उन सबको आया देख प्रजापतिने उन्हें वाणीद्वारा सम्बोधित करके हँसते हुए-से कहा—‘जल-जन्तुओ! तुम यत्नपूर्वक इस जलकी रक्षा करो’ ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मानद! इवॆल्लरू बन्दिरुवुदन्नु नोडि प्रजापतियु अवरन्नु सम्बोधिसि नगुत्ता जल- जन्तुगळे! नीवु प्रयत्नपूर्वक ई नीरन्नु रक्षिसिरि ऎन्दु हेळिदरु.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
रक्षाम इति तत्रान्यैर्यक्षाम इति चापरैः ।
भुक्षिताभुक्षितैरुक्तस्ततस्तानाह भूतकृत् ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
रक्षाम इति तत्रान्यैर्यक्षाम इति चापरैः ।
भुक्षिताभुक्षितैरुक्तस्ततस्तानाह भूतकृत् ॥ १२ ॥
रक्षाम इति तत्रान्यैर्यक्षाम इति चापरैः ।
भुङ्क्षिताभुङ्क्षितैरुक्तस्ततस्तानाह भूतकृत् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘वे सब जन्तु भूखे-प्यासे थे । उनमेंसे कुछने कहा—‘हम इस जलकी रक्षा करेंगे’ और दूसरेने कहा—‘हम इसका यक्षण (पूजन) करेंगे’, तब उन भूतोंकी सृष्टि करनेवाले प्रजापतिने उनसे कहा— ॥ १२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ हसिदवरल्लि कॆलवरु केळिदरु - नावु ई जलवन्नु (रक्षाम) रक्षिसुवॆवु मत्तु इन्नू कॆलवरु नावु इदन्नु (यक्षाम) पूजिसुवॆवु ऎन्दु हेळिदवु. आग भूतकर्तृनाद प्रजापतियु हेळिदरु.॥12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
रक्षाम इति यैरुक्तं राक्षसास्ते भवन्तु वः ।
यक्षाम इति यैरुक्तं यक्षा एव भवन्तु वः ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
रक्षाम इति यैरुक्तं राक्षसास्ते भवन्तु वः ।
यक्षाम इति यैरुक्तं यक्षा एव भवन्तु वः ॥ १३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘तुममेंसे जिन लोगोंने रक्षा करनेकी बात कही है, वे राक्षस नामसे प्रसिद्ध हों और जिन्होंने यक्षण (पूजन) करना स्वीकार किया है, वे लोग यक्ष नामसे ही विख्यात हों’ (इस प्रकार वे जीव राक्षस और यक्ष—इन दो जातियोंमें विभक्त हो गये) ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
निम्मल्लि यारु ‘रक्षाम’ ऎन्दु हेळिदिरो अवरॆल्लरू राक्षसरागिरि. ‘यक्षाम’ ऎन्दु हेळिरु ववरु यक्षरॆन्दु प्रसिद्धरागिरि. हीगॆ आ जीविगळु राक्षस मत्तु यक्षरादरु.॥13॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तत्र हेतिः प्रहेतिश्च भ्रातरौ राक्षसाधिपौ ।
मधुकैटभसङ्काशौ बभूवतुररिन्दमौ ॥ १४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तत्र हेतिः प्रहेतिश्च भ्रातरौ राक्षसाधिपौ ।
मधुकैटभसङ्काशौ बभूवतुररिन्दमौ ॥ १४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उन राक्षसोंमें हेति और प्रहेति नामवाले दो भाई थे, जो समस्त राक्षसोंके अधिपति थे । शत्रुओंका दमन करनेमें समर्थ वे दोनों वीर मधु और कैटभके समान शक्तिशाली थे ॥ १४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ राक्षसरल्लि हेति मत्तु प्रहेति ऎम्ब इब्बरु सहोदररिद्दरु. इवरु समस्त राक्षसर अधिपतिगळागिद्दरु. शत्रुदमन समर्थराद अवरिब्बरु मधु-कैटभरन्तॆ शक्तिवन्तरागिद्दरु.॥14॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रहेतिर्धार्मिकस्तत्र तपोवनगतस्तदा ।
हेतिर्दारक्रियार्थे तु परं यत्नमथाकरोत् ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रहेतिर्धार्मिकस्तत्र तपोवनगतस्तदा ।
हेतिर्दारक्रियार्थे तु परं यत्नमथाकरोत् ॥ १५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उनमें प्रहेति धर्मात्मा था; अतः वह तत्काल तपोवनमें जाकर तपस्या करने लगा । परंतु हेतिने विवाहके लिये बड़ा प्रयत्न किया ॥ १५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवरल्लि प्रहेति धर्मात्मनागिद्दनु, अदरिन्द अवनु कूडले तपोवनक्कॆ होगि तपस्सिगॆ तॊडगिदनु. आदरॆ हेतियु विवाहक्कागि भारी प्रयत्न माडिदनु.॥15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स कालभगिनीं कन्यां भयां नाम महाभयाम् ।
उदावहदमेयात्मा स्वयमेव महामतिः ॥ १६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स कालभगिनीं कन्यां भयां नाम महाभयाम् ।
उदावहदमेयात्मा स्वयमेव महामतिः ॥ १६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘वह अमेय आत्मबलसे सम्पन्न और बड़ा बुद्धिमान् था । उसने स्वयं ही याचना करके कालकी कुमारी भगिनी भयाके साथ विवाह किया । भया बड़ी भयानक थी ॥ १६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवनु आत्मबलसम्पन्न हागू बुद्धिवन्तनागिद्दनु. अवनु स्वतः याचिसि कालन तङ्गि भयानकळाद कुमारि भया ऎम्बुवळॊडनॆ विवाहवादनु.॥16॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तस्यां जनयामास हेती राक्षसपुङ्गवः ।
पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठो विद्युत्केशमिति श्रुतम् ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तस्यां जनयामास हेती राक्षसपुङ्गवः ।
पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठो विद्युत्केशमिति श्रुतम् ॥ १७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राक्षसराज हेतिने भयाके गर्भसे एक पुत्रको उत्पन्न किया, जो विद्युत्केशके नामसे प्रसिद्ध था । उसे जन्म देकर हेति पुत्रवानोंमें श्रेष्ठ समझा जाने लगा ॥
अनुवाद (कन्नड)
राक्षसराज हेतियु भयाळ गर्भदिन्द ऒन्दु पुत्रनन्नु पडॆदु, अवनु विद्युत्केशनॆन्दु प्रसिद्धनागिद्दनु. अवन हुट्टिनिन्द हेतियु तानु श्रेष्ठ पुत्रवन्तनॆन्दु तिळिदनु.॥17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
विद्युत्केशो हेतिपुत्रः स दीप्तार्कसमप्रभः ।
व्यवर्धत महातेजास्तोयमध्य इवाम्बुजम् ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
विद्युत्केशो हेतिपुत्रः स दीप्तार्कसमप्रभः ।
व्यवर्धत महातेजास्तोयमध्य इवाम्बुजम् ॥ १८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘हेतिपुत्र विद्युत्केश दीप्तिमान् सूर्यके समान प्रकाशित होता था । वह महातेजस्वी बालक जलमें कमलकी भाँति दिनोदिन बढ़ने लगा ॥ १८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हेतिपुत्र विद्युत्केशि सूर्यनन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दनु. आ महातेजस्वी बालकनु नीरिनल्लि कमलदन्तॆ दिनदिन्द दिनक्कॆ बॆळॆयतॊडगिदनु.॥18॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स यदा यौवनं भद्रमनुप्राप्तो निशाचरः ।
ततो दारक्रियां तस्य कर्तुं व्यवसितः पिता ॥ १९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स यदा यौवनं भद्रमनुप्राप्तो निशाचरः ।
ततो दारक्रियां तस्य कर्तुं व्यवसितः पिता ॥ १९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘निशाचर विद्युत्केश जब बढ़कर उत्तम युवावस्थाको प्राप्त हुआ, तब उसके पिता राक्षसराज हेतिने अपने पुत्रका ब्याह कर देनेका निश्चय किया ॥ १९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
निशाचर विद्युत्केशियु बॆळॆदु युवकनादाग अवन तन्दॆ हेतियु मगन मदुवॆ माडलु निश्चयिसिदनु.॥19॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सन्ध्यादुहितरं सोऽथ सन्ध्यातुल्यां प्रभावतः ।
वरयामास पुत्रार्थं हेती राक्षसपुङ्गवः ॥ २० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सन्ध्यादुहितरं सोऽथ सन्ध्यातुल्यां प्रभावतः ।
वरयामास पुत्रार्थं हेती राक्षसपुङ्गवः ॥ २० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राक्षसराजशिरोमणि हेतिने अपने पुत्रको ब्याहनेके लिये संध्याकी पुत्रीका, जो प्रभावमें अपनी माता संध्याके ही समान थी, वरण किया ॥ २० ॥
अनुवाद (कन्नड)
राक्षसश्रेष्ठ हेतियु तन्न मगन मदुवॆगागि सन्ध्यॆय पुत्रियन्नु, तायि सन्ध्यॆयन्तॆये इद्द वळन्नु वरिसिदनु.॥20॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अवश्यमेव दातव्या परस्मै सेति सन्ध्यया ।
चिन्तयित्वा सुता दत्ता विद्युत्केशाय राघव ॥ २१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अवश्यमेव दातव्या परस्मै सेति सन्ध्यया ।
चिन्तयित्वा सुता दत्ता विद्युत्केशाय राघव ॥ २१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘रघुनन्दन! संध्याने सोचा—‘कन्याका किसी दूसरेके साथ ब्याह तो अवश्य ही करना पड़ेगा, अतः इसीके साथ क्यों न कर दूँ?’ यह विचारकर उसने अपनी पुत्री विद्युत्केशको ब्याह दी ॥ २१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रघुनन्दन! कन्यॆयन्नु बेरॆ यारॊन्दिगादरू मदुवॆ अवश्य माडबेकु; आद्दरिन्द इवनॊन्दिगॆ एकॆ माडबारदु? ऎन्दु योचिसि, सन्ध्यॆयु तन्न पुत्रियन्नु विद्युत्केशिगॆ कॊट्टु मदुवॆ माडिदळु.॥21॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सन्ध्यायास्तनयां लब्ध्वा विद्युत्केशो निशाचरः ।
रमते स तया सार्धं पौलोम्या मघवानिव ॥ २२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सन्ध्यायास्तनयां लब्ध्वा विद्युत्केशो निशाचरः ।
रमते स तया सार्धं पौलोम्या मघवानिव ॥ २२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘संध्याकी उस पुत्रीको पाकर निशाचर विद्युत्केश उसके साथ उसी तरह रमण करने लगा, जैसे देवराज इन्द्र पुलोमपुत्री शचीके साथ विहार करते हैं ॥ २२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सन्ध्यॆय पुत्रियन्नु पडॆदु निशाचर विद्युत्केशियु आकॆयॊन्दिगॆ, देवेन्द्रनु पुलोमपुत्रि शचियॊन्दिगॆ विहरिसिदन्तॆ विहरिसिदनु.॥22॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
केनचित्त्वथ कालेन राम सालकटङ्कटा ।
विद्युत्केशाद् गर्भमाप घनराजिरिवार्णवात् ॥ २३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
केनचित्त्वथ कालेन राम सालकटङ्कटा ।
विद्युत्केशाद् गर्भमाप घनराजिरिवार्णवात् ॥ २३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘श्रीराम! संध्याकी उस पुत्रीका नाम सालकटङ्कटा था । कुछ कालके पश्चात् उसने विद्युत्केशसे उसी तरह गर्भधारण किया, जैसे मेघोंकी पंक्ति समुद्रसे जल ग्रहण करती है ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरामा! सन्ध्यॆय आ पुत्रिय हॆसरु सालकण्टका ऎन्दित्तु. कॆल समयदल्लि अवळु मेघपङ्क्तिगळु समुद्रदिन्द जलवन्नु ग्रहिसुवन्तॆ विद्युत्केशियिन्द गर्भवन्नु धरिसिदळु.॥23॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः सा राक्षसी गर्भं घनगर्भसमप्रभम् ।
प्रसूता मन्दरं गत्वा गङ्गा गर्भमिवाग्निजम् ।
समुत्सृज्य तु सा गर्भं विद्युत्केशरतार्थिनी ॥ २४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः सा राक्षसी गर्भं घनगर्भसमप्रभम् ।
प्रसूता मन्दरं गत्वा गङ्गा गर्भमिवाग्निजम् ।
समुत्सृज्य तु सा गर्भं विद्युत्केशरतार्थिनी ॥ २४ ॥
ततः सा रक्षसी गर्भं घनगर्भ समप्रभम् ।
प्रसूता मन्दरं गत्वा गङ्गा गर्भमिवाग्निजम् ।
समुत्सृज्य तु सागर्भं विद्युत्केशरतार्थिनी ॥
अनुवाद (हिन्दी)
तदनन्तर उस राक्षसीने मन्दराचलपर जाकर विद्युत् के समान कान्तिमान् बालकको जन्म दिया, मानो गङ्गाने अग्निके छोड़े हुए भगवान् शिवके तेजःस्वरूप गर्भ (कुमार कार्तिकेय)-को उत्पन्न किया हो । उस नवजात शिशुको वहीं छोड़कर वह विद्युत्केशके साथ रति-क्रीडाके लिये चली गयी ॥ २४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक आ राक्षसियु मन्दराचलक्कॆ होगि, गङ्गॆयु अग्नियु बिट्ट शिवनन्तेजःस्वरूपि गर्भवन्नु (कुमार कार्तिकेय) उत्पन्नगॊळिसिदन्तॆ, विद्युत्तिन कान्तियुळ्ळ बालकनिगॆ जन्मनीडिदळु. आ नवजात शिशुवनन्नु अल्ले बिट्टु अवळु विद्युत्केशनॊन्दिगॆ रतिक्रीडॆगॆ तॆरळिदळु.॥24॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
रेमे तु सार्धं पतिना विस्मृत्य सुतमात्मजम् ।
उत्सृष्टस्तु तदा गर्भो घनशब्दसमस्वनः ॥ २५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
रेमे तु सार्धं पतिना विस्मृत्य सुतमात्मजम् ।
उत्सृष्टस्तु तदा गर्भो घनशब्दसमस्वनः ॥ २५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘अपने बेटेको भुलाकर सालकटङ्कटा पतिके साथ रमण करने लगी । उधर उसका छोड़ा हुआ वह नवजात शिशु मेघकी गम्भीर गर्जनाके समान शब्द करने लगा ॥
अनुवाद (कन्नड)
तन्न मगुवन्नु मरॆतु सालकण्टका पतियॊन्दिगॆ रमिसतॊडगिदळु. अत्त आकॆयु बिट्ट गर्भवु मेघगम्भीर गर्जनॆयन्तॆ शब्द माडतॊडगितु.॥25॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तयोत्सृष्टः स तु शिशुः शरदर्कसमद्युतिः ।
निधायास्ये स्वयं मुष्टिं रुरोद शनकैस्तदा ॥ २६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तयोत्सृष्टः स तु शिशुः शरदर्कसमद्युतिः ।
निधायास्ये स्वयं मुष्टिं रुरोद शनकैस्तदा ॥ २६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उसके शरीरकी कान्ति शरत्कालके सूर्यकी भाँति उद्भासित होती थी । माताका छोड़ा हुआ वह शिशु स्वयं ही अपनी मुट्ठी मुँहमें डालकर धीरे-धीरे रोने लगा ॥ २६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अदर शरीरकान्तियु शरत्कालद सूर्यनन्तॆ बॆळगुत्तित्तु. तायियु बिट्ट आ शिशुवु तन्न मुष्टियन्ने बायिगॆ हाकि अळतॊडगितु.॥26॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततो वृषभमास्थाय पार्वत्या सहितः शिवः ।
वायुमार्गेण गच्छन् वै शुश्राव रुदितस्वनम् ॥ २७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततो वृषभमास्थाय पार्वत्या सहितः शिवः ।
वायुमार्गेण गच्छन् वै शुश्राव रुदितस्वनम् ॥ २७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उस समय भगवान् शंकर पार्वतीजीके साथ बैलपर चढ़कर वायुमार्ग (आकाश)-से जा रहे थे । उन्होंने उस बालकके रोनेकी आवाज सुनी ॥ २७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग भगवान् शङ्करनु पार्वतियॊन्दिगॆ वृषभारूढनागि आकाशमार्गवागि होगुत्तिद्दनु. अवरु बालकन अळुविन दनि केळिदरु.॥27॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अपश्यदुमया सार्धं रुदन्तं राक्षसात्मजम् ।
कारुण्यभावात् पार्वत्या भवस्त्रिपुरसूदनः ॥ २८ ॥
तं राक्षसात्मजं चक्रे मातुरेव वयःसमम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अपश्यदुमया सार्धं रुदन्तं राक्षसात्मजम् ।
कारुण्यभावात् पार्वत्या भवस्त्रिपुरसूदनः ॥ २८ ॥
तं राक्षसात्मजं चक्रे मातुरेव वयःसमम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘सुनकर पार्वतीसहित शिवने उस रोते हुए राक्षसकुमारकी ओर देखा । उसकी दयनीय अवस्थापर दृष्टिपात करके माता पार्वतीके हृदयमें करुणाका स्रोत उमड़ उठा और उनकी प्रेरणासे त्रिपुरसूदन भगवान् शिवने उस राक्षस-बालकको उसकी माताकी अवस्थाके समान ही नौजवान बना दिया ॥ २८ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
पार्वतीसहित शिवनु अळुत्तिरुव आ राक्षसकुमारन कडॆगॆ नोडिदरु. अदर दयनीय स्थितियन्नु नोडि मातॆ पार्वतिय हृदयदल्लि करुणॆय स्रोत हरियितु. अवळ प्रेरणॆयिन्द त्रिपुरसूदन भगवान् शिवनु आ राक्षस बालकनन्नु अदर तायियन्तॆये तरुणनन्नागिसिदनु.॥28½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अमरं चैव तं कृत्वा महादेवोऽक्षरोऽव्ययः ॥ २९ ॥
पुरमाकाशगं प्रादात् पार्वत्याः प्रियकाम्यया ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अमरं चैव तं कृत्वा महादेवोऽक्षरोऽव्ययः ॥ २९ ॥
पुरमाकाशगं प्रादात् पार्वत्याः प्रियकाम्यया ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘इतना ही नहीं, पार्वतीजीका प्रिय करनेकी इच्छासे अविनाशी एवं निर्विकार भगवान् महादेवने उस बालकको अमर बनाकर उसके रहनेके लिये एक आकाशचारी नगराकार विमान दे दिया ॥ २९ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इष्टे अल्लदॆ पार्वतिय प्रियवन्नु माडुव इच्छॆयिन्द अविनाशी, निर्विकार भगवान् महादेवनु आ बालकनन्नु अमरनागिसि, अवनिगॆ इरलु ऒन्दु आकाशचारि नगराकार विमानवन्नु कॊट्टनु.॥29½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
उमयापि वरो दत्तो राक्षसीनां नृपात्मज ॥ ३० ॥
सद्योपलब्धिर्गर्भस्य प्रसूतिः सद्य एव च ।
सद्य एव वयःप्राप्तिं मातुरेव वयःसमम् ॥ ३१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
उमयापि वरो दत्तो राक्षसीनां नृपात्मज ॥ ३० ॥
सद्योपलब्धिर्गर्भस्य प्रसूतिः सद्य एव च ।
सद्य एव वयःप्राप्तिं मातुरेव वयःसमम् ॥ ३१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राजकुमार! तत्पश्चात् पार्वतीजीने भी यह वरदान दिया कि आजसे राक्षसियाँ जल्दी ही गर्भ धारण करेंगी; फिर शीघ्र ही उसका प्रसव करेंगी और उनका पैदा किया हुआ बालक तत्काल बढ़कर माताके ही समान अवस्थाका हो जायगा ॥ ३०-३१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राजकुमार! अनन्तर पार्वतियू - ‘इन्दिनिन्द राक्षसियरु बेगने गर्भ धरिसुवरु; मत्तॆ बेगने प्रसव माडुवरु. हुट्टिद बालकनु कूडले बॆळॆदु तायियन्तॆये तरुणरागुवरु’ ऎन्दु वरवन्नु कॊट्टळु.॥30-31॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ततः सुकेशो वरदानगर्वितः
श्रियं प्रभोः प्राप्य हरस्य पार्श्वतः ।
चचार सर्वत्र महान् महामतिः
खगं पुरं प्राप्य पुरन्दरो यथा ॥ ३२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ततः सुकेशो वरदानगर्वितः
श्रियं प्रभोः प्राप्य हरस्य पार्श्वतः ।
चचार सर्वत्र महान् महामतिः
खगं पुरं प्राप्य पुरन्दरो यथा ॥ ३२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘विद्युत्केशका वह पुत्र सुकेशके नामसे प्रसिद्ध हुआ । वह बड़ा बुद्धिमान् था । भगवान् शंकरका वरदान पानेसे उसे बड़ा गर्व हुआ और वह उन परमेश्वरके पाससे अद्भुत सम्पत्ति एवं आकाशचारी विमान पाकर देवराज इन्द्रकी भाँति सर्वत्र अबाध-गतिसे विचरने लगा ॥ ३२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
विद्युत्केशन आ पुत्रनु सुकेशनॆन्दु प्रसिद्धनादनु. अवनु बहळ बुद्धिवन्तनागिद्दनु. शङ्करन वरवन्नु पडॆदिद्दरिन्द अवनिगॆ भारी गर्ववुण्टायितु हागू परमेश्वरनिन्द अद्भुत सम्पत्तन्नु हागू आकाशचारी विमानवन्नु पडॆदु देवेन्द्रनन्तॆ ऎल्लॆडॆ अडॆ-तडॆ इल्लदॆ सञ्चरिसतॊडगिदनु.॥32॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें चौथा सर्ग पूरा हुआ ॥ ४ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तर काण्डदल्लि नाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥4॥