[तृतीयः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- विश्रवासे वैश्रवण (कुबेर) की उत्पत्ति, उनकी तपस्या, वरप्राप्ति तथा लङ्कामें निवास
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथ पुत्रः पुलस्त्यस्य
विश्रवा मुनिपुङ्गवः ।
अचिरेणैव कालेन
पितेव तपसि स्थितः ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथ पुत्रः पुलस्त्यस्य विश्रवा मुनिपुङ्गवः ।
अचिरेणैव कालेन पितेव तपसि स्थितः ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
पुलस्त्यके पुत्र मुनिवर विश्रवा थोड़े ही समयमें पिताकी भाँति तपस्यामें संलग्न हो गये ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
पुलस्त्यर पुत्र मुनिवर विश्रवसनु तन्दॆयन्तॆ तपस्सिगॆ तॊडगिदनु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सत्यवान् शीलवान् दान्तः
स्वाध्यायनिरतः शुचिः ।
सर्वभोगेष्व् असंसक्तो
नित्यं धर्मपरायणः ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सत्यवान् शीलवान् दान्तः स्वाध्यायनिरतः शुचिः ।
सर्वभोगेष्वसंसक्तो नित्यं धर्मपरायणः ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वे सत्यवादी, शीलवान्, जितेन्द्रिय, स्वाध्यायपरायण, बाहर-भीतरसे पवित्र, सम्पूर्ण भोगोंमें अनासक्त तथा सदा ही धर्ममें तत्पर रहनेवाले थे ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवनु सत्यवादियू, शीलवन्तनू, जितेन्द्रियनू, सदा धर्मतत्परनू आगिद्दनु.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
ज्ञात्वा तस्य तु तद् वृत्तं
भरद्वाजो महामुनिः ।
ददौ विश्रवसे भार्यां
स्वसुतां देववर्णिनीम् ॥ ३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
ज्ञात्वा तस्य तु तद् वृत्तं भरद्वाजो महामुनिः ।
ददौ विश्रवसे भार्यां स्वसुतां देववर्णिनीम् ॥ ३ ॥
ज्ञात्वा तस्य तु तद्वत्तं भरद्वाजो महामुनिः ।
ददौ विश्रवसे भार्यां स्वसुतां देववर्णिनीम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
विश्रवाके इस उत्तम आचरणको जानकर महामुनि भरद्वाजने अपनी कन्याका, जो देवाङ्गनाके समान सुन्दरी थी, उनके साथ विवाह कर दिया ॥ ३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
विश्रवसन उत्तम आचरणवन्नु तिळिदु महामुनि भरद्वाजरु देवाङ्गनॆयन्तॆ सुन्दरळाद तम्म कन्यॆयन्नु अवरिगॆ मदुवॆमाडि कॊट्टनु.॥3॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रतिगृह्य तु धर्मेण
भरद्वाजसुतां तदा ।
प्रजान्वेषिकया बुद्ध्या
श्रेयो ह्यस्य विचिन्तयन् ॥ ४ ॥
मुदा परमया युक्तो
विश्रवा मुनिपुङ्गवः ।
स तस्यां वीर्यसम्पन्नम्
अपत्यं परमाद्भुतम् ॥ ५ ॥
जनयामास धर्मज्ञः
सर्वैर् ब्रह्म-गुणैर् वृतम् ।
तस्मिञ् जाते तु संहृष्टः
स बभूव पितामहः ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रतिगृह्य तु धर्मेण भरद्वाजसुतां तदा ।
प्रजान्वेषिकया बुद्ध्या श्रेयो ह्यस्य विचिन्तयन् ॥ ४ ॥
मुदा परमया युक्तो विश्रवा मुनिपुङ्गवः ।
स तस्यां वीर्यसम्पन्नमपत्यं परमाद्भुतम् ॥ ५ ॥
जनयामास धर्मज्ञः सर्वैर्ब्रह्मगुणैर्वृतम् ।
तस्मिञ्जाते तु संहृष्टः स बभूव पितामहः ॥ ६ ॥
प्रतिगृह्य तु धर्मेण भरद्वाजसुतां तदा ।
प्रजान्वीक्षिकया बुद्ध्या श्रेयो ह्यस्य विचिन्तयन् ॥
मुदा परमया युक्तो विश्रवा मुनिपुङ्गवः ।
स तस्यां वीर्यसम्पन्नमपत्यं परमाद्भुतम् ॥
जनयामास धर्मज्ञः सर्वै ब्रह्मगुणैवृतम् ।
तस्मिन् जाते तु संहृष्टः स बभूव पितामहः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
धर्मके ज्ञाता मुनिवर विश्रवाने बड़ी प्रसन्नताके साथ धर्मानुसार भरद्वाजकी कन्याका पाणिग्रहण किया और प्रजाका हितचिन्तन करनेवाली बुद्धिके द्वारा लोककल्याणका विचार करते हुए उन्होंने उसके गर्भसे एक अद्भुत और पराक्रमी पुत्र उत्पन्न किया । उसमें सभी ब्राह्मणोचित गुण विद्यमान थे । उसके जन्मसे पितामह पुलस्त्य मुनिको बड़ी प्रसन्नता हुई ॥ ४—६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
धर्मज्ञनाद मुनिवर विश्रवसनु सन्तोषदिन्द धर्मानुसार भारद्वाजर कन्यॆय पाणिग्रहण माडिकॊण्डु, प्रजॆय हितवन्नु चिन्तिसि, लोककल्याणद विचारमाडि आकॆय गर्भदिन्द अद्भुत पराक्रमि ऒब्ब पुत्रनन्नु उत्पन्न माडिदरु. अवनल्लि ब्राह्मणोचित ऎल्ल गुणगळू इद्दवु. अवन जन्मदिन्द अज्ज पुलस्त्यरिगॆ बहळ सन्तोषवायितु.॥4-6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दृष्ट्वा श्रेयस्-करीं बुद्धिं
धनाध्यक्षो भविष्यति ।
नाम चास्याकरोत् प्रीतः
सार्धं देवर्षिभिस्तदा ॥ ७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दृष्ट्वा श्रेयस्करीं बुद्धिं धनाध्यक्षो भविष्यति ।
नाम चास्याकरोत् प्रीतः सार्धं देवर्षिभिस्तदा ॥ ७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उन्होंने दिव्य दृष्टिसे देखा—‘इस बालकमें संसारका कल्याण करनेकी बुद्धि है तथा यह आगे चलकर धनाध्यक्ष होगा’ तब उन्होंने बड़े हर्षसे भरकर देवर्षियोंके साथ उसका नामकरण-संस्कार किया ॥ ७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
‘ई बालकनल्लि जगत्तिन श्रेयस्सु माडुव बुद्धि इद्दु, इवनु मुन्दॆ धनाध्यक्षनागुवनु’, ऎन्दु दिव्यदृष्टियिन्द तिळिदु, हर्षगॊण्डु देवर्षिगळॊन्दिगॆ अवन नामकरण माडिदरु.॥7॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यस्माद् विश्रवसोऽपत्यं
सादृश्याद् विश्रवा इव ।
तस्माद् वैश्रवणो नाम
भविष्यत्येष विश्रुतः ॥ ८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यस्माद् विश्रवसोऽपत्यं सादृश्याद् विश्रवा इव ।
तस्माद् वैश्रवणो नाम भविष्यत्येष विश्रुतः ॥ ८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
वे बोले—‘विश्रवाका यह पुत्र विश्रवाके ही समान उत्पन्न हुआ है; इसलिये यह वैश्रवण नामसे विख्यात होगा’ ॥ ८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
‘विश्रवस्सुविन ई पुत्रनु तन्दॆयन्तॆ हुट्टिरुवनु, अदक्कागि इवनु वैश्रवणनॆन्दु विख्यातनागुवनु’ ऎन्दु हेळिदरु.॥8॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तु वैश्रवणस्तत्र तपोवनगतस्तदा ।
अवर्धताहुतिहुतो महातेजा यथानलः ॥ ९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तु वैश्रवणस्तत्र तपोवनगतस्तदा ।
अवर्धताहुतिहुतो महातेजा यथानलः ॥ ९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
कुमार वैश्रवण वहाँ तपोवनमें रहकर उस समय आहुति डालनेसे प्रज्वलित हुई अग्निके समान बढ़ने लगे और महान् तेजसे सम्पन्न हो गये ॥ ९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
कुमार वैश्रवणनु तपोवनदल्लि इरुत्ता तुप्पद आहुतियिन्द अग्नियु प्रज्वलितनागुवन्तॆ बॆळॆयतॊडगिदनु हागू महातेजदिन्द सम्पन्ननादनु.॥9॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तस्याश्रमपदस्थस्य बुद्धिर्जज्ञे महात्मनः ।
चरिष्ये परमं धर्मं धर्मो हि परमा गतिः ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तस्याश्रमपदस्थस्य बुद्धिर्जज्ञे महात्मनः ।
चरिष्ये परमं धर्मं धर्मो हि परमा गतिः ॥ १० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
आश्रममें रहनेके कारण उन महात्मा वैश्रवणके मनमें भी यह विचार उत्पन्न हुआ कि मैं उत्तम धर्मका आचरण करूँ; क्योंकि धर्म ही परमगति है ॥ १० ॥
अनुवाद (कन्नड)
आश्रमदल्लि इरुत्ता महात्मा वैश्रवणन मनस्सिनल्लि - नानु उत्तम धर्मवन्नु आचरिसुवॆनु ऎम्ब विचार उण्टायितु; एकॆन्दरॆ धर्मवे परमगतियागिदॆ.॥10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तु वर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने ।
यन्त्रितो नियमैरुग्रैश्चकार सुमहत्तपः ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तु वर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने ।
यन्त्रितो नियमैरुग्रैश्चकार सुमहत्तपः ॥ ११ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
यह सोचकर उन्होंने तपस्याका निश्चय करनेके पश्चात् महान् वनके भीतर सहस्रों वर्षोंतक कठोर नियमोंसे बँधकर बड़ी भारी तपस्या की ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ योचिसि तपस्सन्नु माडलु निश्चयिसि, महावनदल्लि साविरारु वर्ष कठोर नियमगळिन्द भारी तपस्सन्नाचरिसिदनु.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
पूर्णे वर्षसहस्रान्ते तं तं विधिमकल्पयत् ।
जलाशी मारुताहारो निराहारस्तथैव च ॥ १२ ॥
एवं वर्षसहस्राणि जग्मुस्तान्येकवर्षवत् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
पूर्णे वर्षसहस्रान्ते तं तं विधिमकल्पयत् ।
जलाशी मारुताहारो निराहारस्तथैव च ॥ १२ ॥
एवं वर्षसहस्राणि जग्मुस्तान्येकवर्षवत् ।
अनुवाद (हिन्दी)
वे एक-एक सहस्र वर्ष पूर्ण होनेपर तपस्याकी नयी-नयी विधि ग्रहण करते थे । पहले तो उन्होंने केवल जलका आहार किया । तत्पश्चात् वे हवा पीकर रहने लगे; फिर आगे चलकर उन्होंने उसका भी त्याग कर दिया और वे एकदम निराहार रहने लगे । इस तरह उन्होंने कई सहस्र वर्षोंको एक वर्षके समान बिता दिया ॥ १२ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ऒन्दु साविर वर्ष पूर्णवागुत्तले तपस्सिन हॊस-हॊस विधियन्नु आचरिसुत्तिद्दनु. मॊदलिगॆ अवनु केवल नीरन्नु कुडिदु इद्दरॆ, मत्तॆ गाळियन्नु मात्र नुङ्गि इरुत्तिद्दनु. मुन्दॆ अदन्नू त्यजिसि केवल निराहारि यागिद्दनु. हीगॆ अनेक साविर वर्ष कळॆदवु.॥12½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथ प्रीतो महातेजाः सेन्द्रैः सुरगणैः सह ॥ १३ ॥
गत्वा तस्याश्रमपदं ब्रह्मेदं वाक्यमब्रवीत् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथ प्रीतो महातेजाः सेन्द्रैः सुरगणैः सह ॥ १३ ॥
गत्वा तस्याश्रमपदं ब्रह्मेदं वाक्यमब्रवीत् ।
अनुवाद (हिन्दी)
तब उनकी तपस्यासे प्रसन्न होकर महातेजस्वी ब्रह्माजी इन्द्र आदि देवताओंके साथ उनके आश्रमपर पधारे और इस प्रकार बोले— ॥ १३ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग अवन तपस्सिगॆ ऒलिद ब्रह्मदेवरु इन्द्रादि देवतॆगळॊन्दिगॆ अवन आश्रमक्कॆ बन्दु इन्तॆन्दरु.॥13½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
परितुष्टोऽस्मि ते वत्स कर्मणानेन सुव्रत ॥ १४ ॥
वरं वृणीष्व भद्रं ते वरार्हस्त्वं महामते ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
परितुष्टोऽस्मि ते वत्स कर्मणानेन सुव्रत ॥ १४ ॥
वरं वृणीष्व भद्रं ते वरार्हस्त्वं महामते ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘उत्तम व्रतका पालन करनेवाले वत्स! मैं तुम्हारे इस कर्मसे—तपस्यासे बहुत संतुष्ट हूँ । महामते! तुम्हारा भला हो । तुम कोई वर माँगो; क्योंकि वर पानेके योग्य हो’ ॥ १४ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
सुव्रतने! निन्न ई कर्मदिन्द, तपस्सिनिन्द नानु बहळ सन्तुष्टनागिद्देनॆ. महामाते! निनगॆ मङ्गळवागली. नीनु वर पडॆयलु योग्य नागिरुवॆ, एनादरू वर केळु.॥14½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथाब्रवीद् वैश्रवणः पितामहमुपस्थितम् ॥ १५ ॥
भगवल्ँ लोकपालत्वमिच्छेयं लोकरक्षणम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथाब्रवीद् वैश्रवणः पितामहमुपस्थितम् ॥ १५ ॥
भगवल्ँ लोकपालत्वमिच्छेयं लोकरक्षणम् ।
अथाब्रवीद् वैश्रवणः पितामहमुपस्थितम् ॥
भगवन् ल्लोकपालत्वमिच्छेयं लोकरक्षणम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
यह सुनकर वैश्रवणने अपने निकट खड़े हुए पितामहसे कहा—‘भगवन्! मेरा विचार लोककी रक्षा करनेका है, अतः मैं लोकपाल होना चाहता हूँ’ ॥ १५ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदन्नु केळि वैश्रवणनु तन्न ऎदुरिगॆ निन्तिरुव पितामहनल्लि - भगवन्तने! लोकवन्नु रक्षिसबेकॆम्ब नन्न विचारविदॆ; आद्दरिन्द नानु लोकपालकनागबेकॆन्दु हेळिदनु.॥15½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अथाब्रवीद् वैश्रवणं परितुष्टेन चेतसा ॥ १६ ॥
ब्रह्मा सुरगणैः सार्धं बाढमित्येव हृष्टवत् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अथाब्रवीद् वैश्रवणं परितुष्टेन चेतसा ॥ १६ ॥
ब्रह्मा सुरगणैः सार्धं बाढमित्येव हृष्टवत् ।
अनुवाद (हिन्दी)
वैश्रवणकी इस बातसे ब्रह्माजीके चित्तको और भी संतोष हुआ । उन्होंने सम्पूर्ण देवताओंके साथ प्रसन्नतापूर्वक कहा—‘बहुत अच्छा’ ॥ १६ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
वैश्रवणन मातिनिन्द ब्रह्मदेवरिगॆ इन्नू सन्तोषवायितु. अवरु समस्त देवतॆगळॊन्दिगॆ प्रसन्नतॆयिन्द ‘‘हागॆये आगलि’’ ऎन्दु हेळिदरु.॥16½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अहं वै लोकपालानां चतुर्थं स्रष्टुमुद्यतः ॥ १७ ॥
यमेन्द्रवरुणानां च पदं यत् तव चेप्सितम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अहं वै लोकपालानां चतुर्थं स्रष्टुमुद्यतः ॥ १७ ॥
यमेन्द्रवरुणानां च पदं यत् तव चेप्सितम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
इसके बाद वे फिर बोले—‘बेटा! मैं चौथे लोकपालकी सृष्टि करनेके लिये उद्यत था । यम, इन्द्र और वरुणको जो पद प्राप्त है, वैसा ही लोकपाल-पद तुम्हें भी प्राप्त होगा, जो तुमको अभीष्ट है ॥ १७ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बळिक, मगु! नानु नाल्कनॆय लोकपालन सृष्टि माडलु तॊडगिद्दॆ. यम, इन्द्र, वरुणरिगॆ दॊरकिद लोकपाल पदवियु निन्न इष्टदन्तॆ निनगू सिगुवुदु, ऎन्दु हेळिदरु.॥17½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तद् गच्छ बत धर्मज्ञ निधीशत्वमवाप्नुहि ॥ १८ ॥
शक्राम्बुपयमानां च चतुर्थस्त्वं भविष्यसि ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तद् गच्छ बत धर्मज्ञ निधीशत्वमवाप्नुहि ॥ १८ ॥
शक्राम्बुपयमानां च चतुर्थस्त्वं भविष्यसि ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘धर्मज्ञ! तुम प्रसन्नतापूर्वक उस पदको ग्रहण करो और अक्षय निधियोंके स्वामी बनो । इन्द्र, वरुण और यमके साथ तुम चौथे लोकपाल कहलाओगे ॥ १८ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
धर्मज्ञने! नीनु सन्तोषवागि आ पदवियन्नु स्वीकरिसु हागू अक्षयनिधिगळिगॆ स्वामियागु. इन्द्र, वरुण, यमरॊन्दिगॆ नीनु नाल्कनॆय लोकपालनागुवॆ.॥18½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतच्च पुष्पकं नाम विमानं सूर्यसन्निभम् ॥ १९ ॥
प्रतिगृह्णीष्व यानार्थं त्रिदशैः समतां व्रज ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतच्च पुष्पकं नाम विमानं सूर्यसन्निभम् ॥ १९ ॥
प्रतिगृह्णीष्व यानार्थं त्रिदशैः समतां व्रज ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘यह सूर्यतुल्य तेजस्वी पुष्पकविमान है । इसे अपनी सवारीके लिये ग्रहण करो और देवताओंके समान हो जाओ ॥ १९ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
ई सूर्यतुल्य पुष्पक विमानवन्नु निन्न सञ्चारक्कॆ पडॆदुको मत्तु देवतॆगळन्तॆ आगु.॥19½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामः सर्व एव यथागतम् ॥ २० ॥
कृतकृत्या वयं तात दत्वा तव वरद्वयम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामः सर्व एव यथागतम् ॥ २० ॥
कृतकृत्या वयं तात दत्वा तव वरद्वयम् ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामः सर्व एव यथागतम् ॥
कृतकृत्या वयं तात दत्त्वा तव वरद्वयम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘तात! तुम्हारा कल्याण हो । अब हम सब लोग जैसे आये हैं, वैसे लौट जायँगे । तुम्हें ये दो वर देकर हम अपनेको कृतकृत्य समझते हैं’ ॥ २० १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अय्या! निनगॆ मङ्गळवागलि. ई नावॆल्लरू बन्द हागॆ तॆरळुवॆवु. निनगॆ वरगळन्नु कॊट्टु नावु कृतकृत्यरॆन्दु तिळियुत्तेवॆ.॥20½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
इत्युक्त्वा स गतो ब्रह्मा स्वस्थानं त्रिदशैः सह ॥ २१ ॥
गतेषु ब्रह्मपूर्वेषु देवेष्वथ नभस्तलम् ।
धनेशः पितरं प्राह प्राञ्जलिः प्रयतात्मवान् ॥ २२ ॥
भगवल्ँ लब्धवानस्मि वरमिष्टं पितामहात् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
इत्युक्त्वा स गतो ब्रह्मा स्वस्थानं त्रिदशैः सह ॥ २१ ॥
गतेषु ब्रह्मपूर्वेषु देवेष्वथ नभस्तलम् ।
धनेशः पितरं प्राह प्राञ्जलिः प्रयतात्मवान् ॥ २२ ॥
भगवल्ँ लब्धवानस्मि वरमिष्टं पितामहात् ।
इत्युक्त्वा स गतो ब्रह्मा स्वस्थानं त्रिदशैः सह ॥
गतेषु ब्रह्मपूर्वेषु देवेष्वथ नभस्तलम्
धनेशः पितरं प्राह प्राञ्जलिः प्रयतात्मवान् ॥
भगवल्लब्धवानस्मि वरमिष्टं पितामहात् ।
अनुवाद (हिन्दी)
ऐसा कहकर ब्रह्माजी देवताओंके साथ अपने स्थानको चले गये । ब्रह्मा आदि देवताओंके आकाशमें चले जानेपर अपने मनको संयममें रखनेवाले धनाध्यक्षने पितासे हाथ जोड़कर कहा—‘भगवन्! मैंने पितामह ब्रह्माजीसे मनोवाञ्छित फल प्राप्त किया है ॥ २१-२२ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
हीगॆ हेळि ब्रह्मदेवरु देवतॆगळॊन्दिगॆ तम्म स्थानक्कॆ तॆरळिदरु. ब्रह्मादि देवतॆगळु आकाशमार्गवागि हॊरटु होद मेलॆ, मनस्सन्नु संयमदल्लिरिसुव धनाध्यक्षनु तन्दॆय बळि कैमुगिदु-‘पूज्यरे! नानु पितामहरिन्द मनोवाञ्छित फलवन्नु पडॆदिरुवॆनु’ ऎन्दु हेळिदनु.॥21-22½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
निवासनं न मे देवो विदधे स प्रजापतिः ॥ २३ ॥
तं पश्य भगवन् कञ्चिन्निवासं साधु मे प्रभो ।
न च पीडा भवेद् यत्र प्राणिनो यस्य कस्यचित् ॥ २४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
निवासनं न मे देवो विदधे स प्रजापतिः ॥ २३ ॥
तं पश्य भगवन् कञ्चिन्निवासं साधु मे प्रभो ।
न च पीडा भवेद् यत्र प्राणिनो यस्य कस्यचित् ॥ २४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘परंतु उन प्रजापतिदेवने मेरे लिये कोई निवास-स्थान नहीं बताया । अतः भगवन्! अब आप ही मेरे रहनेके योग्य किसी ऐसे स्थानकी खोज कीजिये, जो सभी दृष्टियोंसे अच्छा हो । प्रभो! वह स्थान ऐसा होना चाहिये, जहाँ रहनेसे किसी भी प्राणीको कष्ट न हो’ ॥ २३-२४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आदरॆ आ प्रजापति देवरु ननगागि वासक्कॆ स्थान तिळिसलिल्ल. आद्दरिन्द पूज्यरे! ईग नीवु ननगॆ वासिसलु योग्यवाद, ऎल्ल दृष्टियिन्द चॆन्नागिरुव स्थानवन्नु हुडुकिरि. प्रभो! अल्लि इरुवाग यावुदे प्राणिगॆ कष्टवागदन्तिरबेकु.॥23-24॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एवमुक्तस्तु पुत्रेण विश्रवा मुनिपुङ्गवः ।
वचनं प्राह धर्मज्ञ श्रूयतामिति सत्तम ॥ २५ ॥
दक्षिणस्योदधेस्तीरे त्रिकूटो नाम पर्वतः ।
तस्याग्रे तु विशाला सा महेन्द्रस्य पुरी यथा ॥ २६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एवमुक्तस्तु पुत्रेण विश्रवा मुनिपुङ्गवः ।
वचनं प्राह धर्मज्ञ श्रूयतामिति सत्तम ॥ २५ ॥
दक्षिणस्योदधेस्तीरे त्रिकूटो नाम पर्वतः ।
तस्याग्रे तु विशाला सा महेन्द्रस्य पुरी यथा ॥ २६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
अपने पुत्रके ऐसा कहनेपर मुनिवर विश्रवा बोले—‘धर्मज्ञ! साधुशिरोमणे! सुनो—दक्षिण समुद्रके तटपर एक त्रिकूट नामक पर्वत है । उसके शिखरपर एक विशाल पुरी है, जो देवराज इन्द्रकी अमरावती पुरीके समान शोभा पाती है ॥ २५-२६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
तन्न मगनु हीगॆ हेळिदाग मुनिवर विश्रवस्सु हेळिदरु - धर्मज्ञने! साधु शिरोमणिये! केळु, दक्षिणसमुद्र तीरदल्लि त्रिकूट ऎम्ब ऒन्दु पर्वतविदॆ. अदर शिखरदल्लि देवराज इन्द्रन अमरावतियन्तॆ ऒन्दु विशालपुरियु शोभिसुत्तिदॆ.॥25-26॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
लङ्का नाम पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा ।
राक्षसानां निवासार्थं यथेन्द्रस्यामरावती ॥ २७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
लङ्का नाम पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा ।
राक्षसानां निवासार्थं यथेन्द्रस्यामरावती ॥ २७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उसका नाम लङ्का है । इन्द्रकी अमरावतीके समान उस रमणीय पुरीका निर्माण विश्वकर्माने राक्षसोंके रहनेके लिये किया है ॥ २७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
लङ्कॆ ऎन्दु अदर हॆसरु. इन्द्रन अमरावतिगॆ समानवाद आ पुरियन्नु विश्वकर्मनु राक्षसरिगॆ इरलु निर्मिसिद्दनु.॥27॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
तत्र त्वं वस भद्रं ते लङ्कायां नात्र संशयः ।
हेमप्राकारपरिखा यन्त्रशस्त्रसमावृता ॥ २८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
तत्र त्वं वस भद्रं ते लङ्कायां नात्र संशयः ।
हेमप्राकारपरिखा यन्त्रशस्त्रसमावृता ॥ २८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘बेटा! तुम्हारा कल्याण हो । तुम निःसंदेह उस लङ्कापुरीमें ही जाकर रहो । उसकी चहारदीवारी सोनेकी बनी हुई है । उसके चारों ओर चौड़ी खाइयाँ खुदी हुई हैं और वह अनेकानेक यन्त्रों तथा शस्त्रोंसे सुरक्षित है ॥
अनुवाद (कन्नड)
वत्स! निनगॆ मङ्गळवागली. नीनु होगि निःसन्देहवागि आ लङ्कापुरियल्लि इरु. अदर सुत्तलू बङ्गारद प्राकारविदॆ. नाल्कूकडॆ अगलवाद कन्दकगळिवॆ मत्तु अदु अनेक यन्त्रगळिन्द मत्तु शस्त्रगळिन्द सुरक्षितवागिदॆ.॥28॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
रमणीया पुरी सा हि रुक्मवैदूर्यतोरणा ।
राक्षसैः सा परित्यक्ता पुरा विष्णुभयार्दितैः ॥ २९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
रमणीया पुरी सा हि रुक्मवैदूर्यतोरणा ।
राक्षसैः सा परित्यक्ता पुरा विष्णुभयार्दितैः ॥ २९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘वह पुरी बड़ी ही रमणीय है । उसके फाटक सोने और नीलमके बने हुए हैं । पूर्वकालमें भगवान् विष्णुके भयसे पीड़ित हुए राक्षसोंने उस पुरीको त्याग दिया था ॥ २९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ पुरियु बहळ रमणीयवागिदॆ. अदर महाद्वारगळु चिन्नदिन्द मत्तु नीलमणिगळिन्द निर्मितवागिवॆ. हिन्दॆ विष्णुविन भयदिन्द राक्षसरु आ पुरियन्नु बिट्टु होगिरुवरु.॥29॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
शून्या रक्षोगणैः सर्वै रसातलतलं गतैः ।
शून्या सम्प्रति लङ्का सा प्रभुस्तस्या न विद्यते ॥ ३० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
शून्या रक्षोगणैः सर्वै रसातलतलं गतैः ।
शून्या सम्प्रति लङ्का सा प्रभुस्तस्या न विद्यते ॥ ३० ॥
शून्या रक्षोगणैः सर्वै रसातलतलं गतैः ।
शून्या सम्प्रतिलङ्का सा प्रभुस्तस्या न विद्यदे ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘वे समस्त राक्षस रसातलको चले गये थे, इसलिये लङ्कापुरी सूनी हो गयी । इस समय भी लङ्कापुरी सूनी ही है, उसका कोई स्वामी नहीं है ॥ ३० ॥
अनुवाद (कन्नड)
राक्षसरॆल्लरू रसातळक्कॆ हॊरटु होगिरुवरु. अदरिन्द लङ्कापुरियु बरिदागिदॆ. ईगलू लङ्कॆयु शून्यवागिदॆ, ईग अदक्कॆ ऒडॆयरु यारू इल्ल.॥30॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स त्वं तत्र निवासाय गच्छ पुत्र यथासुखम् ।
निर्दोषस्तत्र ते वासो न बाधस्तत्र कस्यचित् ॥ ३१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स त्वं तत्र निवासाय गच्छ पुत्र यथासुखम् ।
निर्दोषस्तत्र ते वासो न बाधस्तत्र कस्यचित् ॥ ३१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘अतः बेटा! तुम वहाँ निवास करनेके लिये सुखपूर्वक जाओ । वहाँ रहनेमें किसी प्रकारका दोष या खटका नहीं है । वहाँ किसीकी ओरसे कोई विघ्न-बाधा नहीं आ सकती’ ॥ ३१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आद्दरिन्द मगने! नीनु वासिसलु सुखवागि अल्लिगॆ होगु. अल्लि इरुवुदरिन्द यावुदे दोष अथवा अडॆ-तडॆ इल्ल. अल्लि यारिन्दलू विघ्न-बाधॆगळु बरलारवु.॥31॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एतच्छ्रुत्वा स धर्मात्मा धर्मिष्ठं वचनं पितुः ।
निवासयामास तदा लङ्कां पर्वतमूर्धनि ॥ ३२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एतच्छ्रुत्वा स धर्मात्मा धर्मिष्ठं वचनं पितुः ।
निवासयामास तदा लङ्कां पर्वतमूर्धनि ॥ ३२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
अपने पिताके इस धर्मयुक्त वचनको सुनकर धर्मात्मा वैश्रवणने त्रिकूट पर्वतके शिखरपर बनी हुई लङ्कापुरीमें निवास किया ॥ ३२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
तन्दॆय धर्मयुक्त मातन्नु केळि धर्मात्मा वैश्रवणनु त्रिकूट पर्वत शिखरदल्लि निर्मितवाद लङ्कापुरिगॆ होगि वासिसिदनु.॥32॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नैर्ऋतानां सहस्रैस्तु हृष्टैः प्रमुदितैः सदा ।
अचिरेणैव कालेन सम्पूर्णा तस्य शासनात् ॥ ३३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
नैर्ऋतानां सहस्रैस्तु हृष्टैः प्रमुदितैः सदा ।
अचिरेणैव कालेन सम्पूर्णा तस्य शासनात् ॥ ३३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
उनके निवास करनेपर थोड़े ही दिनोंमें वह पुरी सहस्रों हृष्टपुष्ट राक्षसोंसे भर गयी । उनकी आज्ञासे वे राक्षस वहाँ आकर आनन्दपूर्वक रहने लगे ॥ ३३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवनु वासिसिदाग कॆलवे दिनगळल्लि आ पुरियु साविरारु दष्टपुष्ट राक्षसरिन्द तुम्बि होयितु. वैश्रवणन आज्ञॆयन्तॆ राक्षसरु अल्लि आनन्दवागि इरतॊडगिदरु.॥33॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स तु तत्रावसत् प्रीतो धर्मात्मा नैर्ऋतर्षभः ।
समुद्रपरिखायां स लङ्कायां विश्रवात्मजः ॥ ३४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स तु तत्रावसत् प्रीतो धर्मात्मा नैर्ऋतर्षभः ।
समुद्रपरिखायां स लङ्कायां विश्रवात्मजः ॥ ३४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
समुद्र जिसके लिये खाईका काम देता था, उस लङ्कानगरीमें विश्रवाके धर्मात्मा पुत्र वैश्रवण राक्षसोंके राजा हो बड़ी प्रसन्नताके साथ निवास करने लगे ॥ ३४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
समुद्रवे कन्दकवागि उळ्ळ लङ्कानगरियल्लि विश्रवस्सुविन धर्मात्मा पुत्र वैश्रवणनु राक्षसरिगॆ राजनागि सन्तोषदिन्द वासिसतॊडगिदनु.॥34॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
काले काले तु धर्मात्मा पुष्पकेण धनेश्वरः ।
अभ्यागच्छद् विनीतात्मा पितरं मातरं च हि ॥ ३५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
काले काले तु धर्मात्मा पुष्पकेण धनेश्वरः ।
अभ्यागच्छद् विनीतात्मा पितरं मातरं च हि ॥ ३५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
धर्मात्मा धनेश्वर समय-समयपर पुष्पकविमानके द्वारा आकर अपने माता-पितासे मिल जाया करते थे । उनका हृदय बड़ा ही विनीत था ॥ ३५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
धर्मात्मा धनेश्वर आगाग पुष्पकविमानदिन्द तन्न तन्दॆ-तायियरन्नु भॆट्टियागलु होगुत्तिद्दनु. अवन हृदय बहळ विनीतवागित्तु.॥35॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स देवगन्धर्वगणैरभिष्टुत-
स्तथाप्सरोनृत्यविभूषितालयः ।
गभस्तिभिः सूर्य इवावभासयन्
पितुः समीपं प्रययौ स वित्तपः ॥ ३६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स देवगन्धर्वगणैरभिष्टुत-
स्तथाप्सरोनृत्यविभूषितालयः ।
गभस्तिभिः सूर्य इवावभासयन्
पितुः समीपं प्रययौ स वित्तपः ॥ ३६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
देवता और गन्धर्व उनकी स्तुति करते थे । उनका भव्य भवन अप्सराओंके नृत्यसे सुशोभित होता था । वे धनपति कुबेर अपनी किरणोंसे प्रकाशित होनेवाले सूर्यकी भाँति सब ओर प्रकाश बिखेरते हुए अपने पिताके समीप गये ॥ ३६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
देवतॆगळु, गन्धर्वरु अवनन्नु स्तुतिसुत्तिद्दरु. अवन भव्य भवनवु अप्सरॆयर नृत्यदिन्द शोभिसुत्तित्तु. आ धनपति कुबेरनु तन्न किरणगळिन्द प्रकाशितनाद सूर्यनन्तॆ ऎल्लॆडॆ प्रकाश बीरुत्ता तन्न तन्दॆय बळिगॆ होदनु.॥36॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें तीसरा सर्ग पूरा हुआ ॥ ३ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तरकाण्डदल्लि मूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥3॥