००२ पुलस्त्य-विश्रवस्-उत्पत्तिः

[द्वितीयः सर्गः]

सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
  1. महर्षि अगस्त्यके द्वारा पुलस्त्यके गुण और तपस्याका वर्णन तथा उनसे विश्रवा मुनिकी उत्पत्तिका कथन
विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा
राघवस्य महात्मनः ।
कुम्भयोनिर्महातेजा
वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः ।
कुम्भयोनिर्महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

महात्मा रघुनाथजीका वह प्रश्न सुनकर महातेजस्वी कुम्भयोनि अगस्त्यने उनसे इस प्रकार कहा— ॥ १ ॥

अनुवाद (कन्नड)

महात्मा रघुनाथन प्रश्नॆयन्नु केळि महातेजस्वि कुम्भयोनि अगस्त्यरु हीगॆ नुडिदरु.॥1॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

शृणु राम तथा वृत्तं तस्य तेजोबलं महत् ।
जघान शत्रून् येनासौ न च वध्यः स शत्रुभिः ॥ २ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

शृणु राम तथा वृत्तं तस्य तेजोबलं महत् ।
जघान शत्रून् येनासौ न च वध्यः स शत्रुभिः ॥ २ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘श्रीराम! इन्द्रजित् के महान् बल और तेजके उद्देश्यसे जो वृत्तान्त घटित हुआ है, उसे बताता हूँ, सुनो । जिस बलके कारण वह तो शत्रुओंको मार गिराता था, परंतु स्वयं किसी शत्रुके हाथसे मारा नहीं जाता था; उसका परिचय दे रहा हूँ ॥ २ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीराम! इन्द्रजितुविन महाबल मत्तु तेजद कुरितु नडॆद वृत्तान्तवन्नु हेळुवॆनु केळु. याव बलदिन्द अवनु शत्रुगळन्नु कॊल्लुत्तिद्दनो, आदरॆ तानु यावुदे शत्रुविनिन्द सोलुत्तिरलिल्लवो अदर परिचय माडिसुत्तेनॆ.॥2॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तावत् ते रावणस्येदं कुलं जन्म च राघव ।
वरप्रदानं च तथा तस्मै दत्तं ब्रवीमि ते ॥ ३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तावत् ते रावणस्येदं कुलं जन्म च राघव ।
वरप्रदानं च तथा तस्मै दत्तं ब्रवीमि ते ॥ ३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘रघुनन्दन! इस प्रस्तुत विषयका वर्णन करनेके लिये मैं पहले आपको रावणके कुल, जन्म तथा वरदान-प्राप्ति आदिका प्रसङ्ग सुनाता हूँ ॥ ३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

रघुनन्दन! ई प्रस्तुत विषयवन्नु वर्णिसुव मॊदलु, रावणन कुल, जन्म, वरप्राप्ति इत्यादि प्रसङ्गगळन्नु निनगॆ तिळिसुत्तेनॆ.॥3॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

पुरा कृतयुगे राम प्रजापतिसुतः प्रभुः ।
पुलस्त्यो नाम ब्रह्मर्षिः साक्षादिव पितामहः ॥ ४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

पुरा कृतयुगे राम प्रजापतिसुतः प्रभुः ।
पुलस्त्यो नाम ब्रह्मर्षिः साक्षादिव पितामहः ॥ ४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘श्रीराम! प्राचीनकाल—सत्ययुगकी बात है, प्रजापति ब्रह्माजीके एक प्रभावशाली पुत्र हुए, जो ब्रह्मर्षि पुलस्त्यके नामसे प्रसिद्ध हैं । वे साक्षात् ब्रह्माजीके समान ही तेजस्वी हैं ॥ ४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

श्रीराम! हिन्दॆ कृतयुग दल्लि प्रजापति ब्रह्मदेवरिगॆ ब्रह्मर्षि पुलस्त्यनॆम्ब प्रसिद्ध पुत्रनु हुट्टिदनु. अवनु साक्षात् ब्रह्म देवरन्तॆ तेजस्वियागिद्दनु.॥4॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

नानुकीर्त्या गुणास्तस्य धर्मतः शीलतस्तथा ।
प्रजापतेः पुत्र इति वक्तुं शक्यं हि नामतः ॥ ५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

नानुकीर्त्या गुणास्तस्य धर्मतः शीलतस्तथा ।
प्रजापतेः पुत्र इति वक्तुं शक्यं हि नामतः ॥ ५ ॥


नानुकीर्त्या गुणास्तस्य धर्मतः शीलतस्तथा ।
प्रजापतेः पुत्र इति वस्तुं शक्यं हि नामतः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘उनके गुण, धर्म और शीलका पूरा-पूरा वर्णन नहीं किया जा सकता । उनका इतना ही परिचय देना पर्याप्त होगा कि वे प्रजापतिके पुत्र हैं ॥ ५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवन गुण, धर्म, शीलगळन्नु पूर्णवागि यारू वर्णिस लाररु. अवनु प्रजापतिय पुत्रनागिद्दनु इष्टु परिचय साकु.॥5॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

प्रजापतिसुतत्वेन देवानां वल्लभो हि सः ।
इष्टः सर्वस्य लोकस्य गुणैः शुभ्रैर्महामतिः ॥ ६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

प्रजापतिसुतत्वेन देवानां वल्लभो हि सः ।
इष्टः सर्वस्य लोकस्य गुणैः शुभ्रैर्महामतिः ॥ ६ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘प्रजापति ब्रह्माके पुत्र होनेके कारण ही देवतालोग उनसे बहुत प्रेम करते हैं । वे बड़े बुद्धिमान् हैं और अपने उज्ज्वल गुणोंके कारण ही सब लोगोंके प्रिय हैं ॥ ६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

प्रजापतिय पुत्रनाद्दरिन्द देवतॆगळु अवनन्नु प्रीतिसुत्तिद्दरु. अवनु बहळ बुद्धिवन्त मत्तु उज्वल गुणगळिन्दागि ऎल्ल जनरिगॆ प्रियनागिद्दनु.॥6॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स तु धर्मप्रसङ्गेन मेरोः पार्श्वे महागिरेः ।
तृणबिन्द्वाश्रमं गत्वाप्यवसन्मुनिपुङ्गवः ॥ ७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स तु धर्मप्रसङ्गेन मेरोः पार्श्वे महागिरेः ।
तृणबिन्द्वाश्रमं गत्वाप्यवसन्मुनिपुङ्गवः ॥ ७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘एक बार मुनिवर पुलस्त्य धर्माचरणके प्रसङ्गसे महागिरि मेरुके निकटवर्ती राजर्षि तृणबिन्दुके आश्रममें गये और वहीं रहने लगे ॥ ७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ऒम्मॆ मुनिवर पुलस्त्यरु धर्माचरण प्रसङ्गदिन्द महागिरि मेरुविन बळि राजर्षि तृणबिन्दुविन आश्रमक्कॆ होगि अल्ले इरतॊडगिदरु.॥7॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तपस्तेपे स धर्मात्मा स्वाध्यायनियतेन्द्रियः ।
गत्वाऽऽश्रमपदं तस्य विघ्नं कुर्वन्ति कन्यकाः ॥ ८ ॥
ऋषिपन्नगकन्याश्च राजर्षितनयाश्च याः ।
क्रीडन्त्योऽप्सरसश्चैव तं देशमुपपेदिरे ॥ ९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तपस्तेपे स धर्मात्मा स्वाध्यायनियतेन्द्रियः ।
गत्वाऽऽश्रमपदं तस्य विघ्नं कुर्वन्ति कन्यकाः ॥ ८ ॥
ऋषिपन्नगकन्याश्च राजर्षितनयाश्च याः ।
क्रीडन्त्योऽप्सरसश्चैव तं देशमुपपेदिरे ॥ ९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘उनका मन सदा धर्ममें ही लगा रहता था । वे इन्द्रियोंको संयममें रखते हुए प्रतिदिन वेदोंका स्वाध्याय करते और तपस्यामें लगे रहते थे । परंतु कुछ कन्याएँ उनके आश्रममें जाकर उनकी तपस्यामें विघ्न डालने लगीं । ऋषियों, नागों तथा राजर्षियोंकी कन्याएँ और जो अप्सराएँ हैं, वे भी प्रायः क्रीडा करती हुई उनके आश्रमकी ओर आ जाती थीं ॥ ८-९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अवर मनस्सु सदा धर्मदल्ले तॊडगिरुत्तित्तु. इन्द्रियगळन्नु संयमदल्लिरिसि कॊण्डु प्रतिदिन वेदाध्ययन माडुत्ता तपस्सिनल्ले इरुत्तिद्दरु. आदरॆ कॆलवु कन्यॆयरु अवर आश्रमक्कॆ होगि अवर तपस्सिनल्लि विघ्नवन्नॊड्डलु प्रारम्भिसिदरु. ऋषिगळ, नागर, राजर्षिगळ कन्यॆयरु हागू अप्सरॆयरू कूड क्रीडिसुत्ता अवर आश्रमक्कॆ बन्दु होगुत्तिद्दरु.॥8-9॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सर्वर्तुषूपभोग्यत्वाद् रम्यत्वात् काननस्य च ।
नित्यशस्तास्तु तं देशं गत्वा क्रीडन्ति कन्यकाः ॥ १० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सर्वर्तुषूपभोग्यत्वाद् रम्यत्वात् काननस्य च ।
नित्यशस्तास्तु तं देशं गत्वा क्रीडन्ति कन्यकाः ॥ १० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘वहाँका वन सभी ऋतुओंमें उपभोगमें लानेके योग्य और रमणीय था, इसलिये वे कन्याएँ प्रतिदिन उस प्रदेशमें जाकर भाँति-भाँतिकी क्रीडाएँ करती थीं ॥ १० ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लिय वनवु ऎल्ल ऋतुगळल्लि उपभोगक्कॆ योग्यवागिद्दु, रमणीयवागित्तु. अदक्कागि कन्यॆयरु प्रतिदिन आ प्रदेशक्कॆ होगि बगॆ-बगॆयागि क्रीडिसुत्तिद्दरु.॥10॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

देशस्य रमणीयत्वात् पुलस्त्यो यत्र स द्विजः ।
गायन्त्यो वादयन्त्यश्च लासयन्त्यस्तथैव च ॥ ११ ॥
मुनेस्तपस्विनस्तस्य विघ्नं चक्रुरनिन्दिताः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

देशस्य रमणीयत्वात् पुलस्त्यो यत्र स द्विजः ।
गायन्त्यो वादयन्त्यश्च लासयन्त्यस्तथैव च ॥ ११ ॥
मुनेस्तपस्विनस्तस्य विघ्नं चक्रुरनिन्दिताः ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘जहाँ ब्रह्मर्षि पुलस्त्य रहते थे, वह स्थान तो और भी रमणीय था; इसलिये वे सती-साध्वी कन्याएँ प्रतिदिन वहाँ आकर गाती, बजाती तथा नाचती थीं । इस प्रकार उन तपस्वी मुनिके तपमें विघ्न डाला करती थीं ॥ ११ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ब्रह्मर्षि पुलस्त्यरु इरुव स्थानवादरो इन्नू रमणीय वागित्तु; इदक्कागि आ सती-साध्वी कन्यॆयरु प्रतिदिन अल्लिगॆ बन्दु हाडुत्ता, नुडिसुत्ता, नर्तिसुत्तिद्दरु. ई प्रकार अवरु तपस्वी मुनिय तपस्सिनल्लि विघ्नवन्नु तन्दॊड्डुत्तिद्दरु.॥11½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

अथ रुष्टो महातेजा व्याजहार महामुनिः ॥ १२ ॥
या मे दर्शनमागच्छेत् सा गर्भं धारयिष्यति ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

अथ रुष्टो महातेजा व्याजहार महामुनिः ॥ १२ ॥
या मे दर्शनमागच्छेत् सा गर्भं धारयिष्यति ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘इससे वे महातेजस्वी महामुनि पुलस्त्य कुछ रुष्ट हो गये और बोले—‘कलसे जो लड़की यहाँ मेरे दृष्टिपथमें आयेगी, वह निश्चय ही गर्भ धारण कर लेगी’ ॥ १२ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

इदरिन्द आ महातेजस्वी महामुनि पुलस्त्यरु सिट्टुगॊण्डु - ‘नाळॆयिन्द इल्लि यारादरू कन्यॆयु नन्न कण्णिगॆ बिद्दरॆ अवळु निश्चयवागि गर्भिणियागुवळु’ ऎन्दु शपिसिदरु.॥12½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तास्तु सर्वाः प्रतिश्रुत्य तस्य वाक्यं महात्मनः ॥ १३ ॥
ब्रह्मशापभयाद् भीतास्तं देशं नोपचक्रमुः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तास्तु सर्वाः प्रतिश्रुत्य तस्य वाक्यं महात्मनः ॥ १३ ॥
ब्रह्मशापभयाद् भीतास्तं देशं नोपचक्रमुः ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘उन महात्माकी यह बात सुनकर वे सब कन्याएँ ब्रह्मशापके भयसे डर गयीं और उन्होंने उस स्थानपर आना छोड़ दिया ॥ १३ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ महात्मर ई मातन्नु केळि अवरॆल्ल कन्यॆयरु ब्रह्मशापद भयदिन्द हॆदरि अल्लिगॆ बन्दुहोगुवुदन्नु बिट्टुबिट्टरु.॥13½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तृणबिन्दोस्तु राजर्षेस्तनया न शृणोति तत् ॥ १४ ॥
गत्वाऽऽश्रमपदं तत्र विचचार सुनिर्भया ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तृणबिन्दोस्तु राजर्षेस्तनया न शृणोति तत् ॥ १४ ॥
गत्वाऽऽश्रमपदं तत्र विचचार सुनिर्भया ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘परंतु राजर्षि तृणबिन्दुकी कन्याने इस शापको नहीं सुना था; इसलिये वह दूसरे दिन भी बेखटके आकर उस आश्रममें विचरने लगी ॥ १४ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आदरॆ राजर्षि तृणबिन्दुविन कन्यॆयु ई शापवन्नु केळिरलिल्ल. अदरिन्द अवळु मरुदिनवू आश्रमक्कॆ बन्दु निरातङ्कवागि विचरिस तॊडगिदळु.॥14½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न चापश्यच्च सा तत्र काञ्चिदभ्यागतां सखीम् ॥ १५ ॥
तस्मन् काले महातेजाः प्राजापत्यो महानृषिः ।
स्वाध्यायमकरोत् तत्र तपसा भावितः स्वयम् ॥ १६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न चापश्यच्च सा तत्र काञ्चिदभ्यागतां सखीम् ॥ १५ ॥
तस्मन् काले महातेजाः प्राजापत्यो महानृषिः ।
स्वाध्यायमकरोत् तत्र तपसा भावितः स्वयम् ॥ १६ ॥


न चापश्यच्च सा तत्र काञ्चिदभ्यागतां सखीम् ॥ तस्मिन्काले महातेजाः प्राजापत्यो महानृषिः ।
स्वाध्यायमकरोत्तत्र तपसा भावितः स्वयम् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘वहाँ उसने अपनी किसी सखीको आयी हुई नहीं देखा । उस समय प्रजापतिके पुत्र महातेजस्वी महर्षि पुलस्त्य अपनी तपस्यासे प्रकाशित हो वहाँ वेदोंका स्वाध्याय कर रहे थे ॥ १५-१६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लि अवळु यारे तन्न सखियरन्नु नोडलिल्ल. आग प्रजापति पुत्र महा तेजस्वी महर्षि पुलस्त्यरु तन्न तपस्सिनिन्द प्रकाशितनागि वेदाध्ययन माडुत्तिद्दरु.॥15-16॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सा तु वेदश्रुतिं श्रुत्वा दृष्ट्वा वै तपसो निधिम् ।
अभवत् पाण्डुदेहा सा सुव्यञ्जितशरीरजा ॥ १७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सा तु वेदश्रुतिं श्रुत्वा दृष्ट्वा वै तपसो निधिम् ।
अभवत् पाण्डुदेहा सा सुव्यञ्जितशरीरजा ॥ १७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘उस वेदध्वनिको सुनकर वह कन्या उसी ओर गयी और उसने तपोनिधि पुलस्त्यजीका दर्शन किया । महर्षिकी दृष्टि पड़ते ही उसके शरीरपर पीलापन छा गया और गर्भके लक्षण प्रकट हो गये ॥ १७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

वेदाध्ययनवन्नु केळि आ कन्यॆयु आकडॆ होगि, तपोनिधि पुलस्त्यर दर्शन माडिदळु. महर्षिय दृष्टि बीळुत्तले आकॆय शरीर बिळिचिकॊण्डु गर्भद चिह्नॆगळु प्रकटगॊण्डवु.॥17॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

बभूव च समुद्विग्ना दृष्ट्वा तद्दोषमात्मनः ।
इदं मे किन्त्विति ज्ञात्वा पितुर्गत्वाऽऽश्रमे स्थिता ॥ १८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

बभूव च समुद्विग्ना दृष्ट्वा तद्दोषमात्मनः ।
इदं मे किन्त्विति ज्ञात्वा पितुर्गत्वाऽऽश्रमे स्थिता ॥ १८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘अपने शरीरमें यह दोष देखकर वह घबरा उठी और ‘मुझे यह क्या हो गया?’ इस प्रकार चिन्ता करती हुई पिताके आश्रमपर जाकर खड़ी हुई ॥ १८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

तन्न शरीरदल्लि ई दोषवन्नु नोडि अवळु गाबरिगॊण्डळु. ‘ननगॆ हीगेकायितु’ ऎन्दु चिन्तिसुत्ता तन्दॆय आश्रमक्कॆ होगि निन्तुकॊण्डळु.॥18॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तां तु दृष्ट्वा तथाभूतां तृणबिन्दुरथाब्रवीत् ।
किं त्वमेतत्त्वसदृशं धारयस्यात्मनो वपुः ॥ १९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तां तु दृष्ट्वा तथाभूतां तृणबिन्दुरथाब्रवीत् ।
किं त्वमेतत्त्वसदृशं धारयस्यात्मनो वपुः ॥ १९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘अपनी कन्याको उस अवस्थामें देखकर तृणबिन्दुने पूछा—‘तुम्हारे शरीरकी ऐसी अवस्था कैसे हुई? तुम अपने शरीरको जिस रूपमें धारण कर रही हो, यह तुम्हारे लिये सर्वथा अयोग्य एवं अनुचित है’ ॥ १९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ स्थितियल्लि तन्न मगळन्नु नोडि तृणबिन्दु केळिदरु - ‘निन्न शरीरद स्थिति हीगे कायितु? ई रूपदल्लि शरीरवन्नु धरिसिदुदु निनगॆ सर्वथा आयोग्य मत्तु अनुचितवागिदॆ’.॥19॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

सा तु कृत्वाञ्जलिं दीना
कन्योवाच तपोधनम् ।
न जाने कारणं तात
येन मे रूपमीदृशम् ॥ २० ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

सा तु कृत्वाञ्जलिं दीना कन्योवाच तपोधनम् ।
न जाने कारणं तात येन मे रूपमीदृशम् ॥ २० ॥

अनुवाद (हिन्दी)

वह बेचारी कन्या हाथ जोड़कर उन तपोधन मुनिसे बोली—‘पिताजी! मैं उस कारणको नहीं समझ पाती, जिससे मेरा रूप ऐसा हो गया है ॥ २० ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ बडपायि कन्यॆयु कैमुगिदु तपोधन तन्दॆयल्लि हेळिदळु - अप्पा! यावुदरिन्द नन्न रूप हीगागिदॆ ऎम्बुदर कारणवन्नु नानु तिळियॆ.॥20॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

किं तु पूर्वं गतास्म्य् एका
महर्षेर्भावितात्मनः ।
पुलस्त्यस्याश्रमं दिव्यम्
अन्वेष्टुं स्वसखीजनम् ॥ २१ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

किं तु पूर्वं गतास्म्येका महर्षेर्भावितात्मनः ।
पुलस्त्यस्याश्रमं दिव्यमन्वेष्टुं स्वसखीजनम् ॥ २१ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘अभी थोड़ी देर पहले मैं पवित्र अन्तःकरणवाले महर्षि पुलस्त्यके दिव्य आश्रमपर अपनी सखियोंको खोजनेके लिये अकेली गयी थी ॥ २१ ॥

अनुवाद (कन्नड)

ईग स्वल्प हॊत्तु मॊदलु नानु पवित्र अन्तःकरणवुळ्ळ महर्षि पुलस्त्यर दिव्य आश्रमक्कॆ तन्न सखियरन्नु हुडुकिकॊण्डु ऒब्बळे होगिद्दॆ.॥21॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

न च पश्याम्यहं तत्र
काञ्चिद् अभ्यागतां सखीम् ।
रूपस्य तु विपर्यासं
दृष्ट्वा त्रासादिहागता ॥ २२ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

न च पश्याम्यहं तत्र काञ्चिदभ्यागतां सखीम् ।
रूपस्य तु विपर्यासं दृष्ट्वा त्रासादिहागता ॥ २२ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘वहाँ देखती हूँ तो कोई भी सखी उपस्थित नहीं है । साथ ही मेरा रूप पहलेसे विपरीत अवस्थामें पहुँच गया है; यह सब देखकर मैं भयभीत हो यहाँ आ गयी हूँ’ ॥ २२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अल्लि नोडिदरॆ याव सखियरू इरलिल्ल. जॊतॆगॆ नन्न रूपवु मॊदलिगिन्त विपरीत स्थितिगॆ बन्तु. इदॆल्ल नोडि नानु भयगॊण्डु इल्लिगॆ बन्दिरुवॆनु.॥22॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तृणबिन्दुस्तु राजर्षिस्तपसा द्योतितप्रभः ।
ध्यानं विवेश तच्चापि अपश्यदृषिकर्मजम् ॥ २३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तृणबिन्दुस्तु राजर्षिस्तपसा द्योतितप्रभः ।
ध्यानं विवेश तच्चापि अपश्यदृषिकर्मजम् ॥ २३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘राजर्षि तृणबिन्दु अपनी तपस्यासे प्रकाशमान थे । उन्होंने ध्यान लगाकर देखा तो ज्ञात हुआ कि यह सब कुछ महर्षि पुलस्त्यके ही करनेसे हुआ है ॥ २३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

राजर्षि तृणबिन्दु तन्न तपस्सिनिन्द प्रकाशिसुत्तिद्दरु. अवरु ध्यानदल्लि - इदॆल्लवू महर्षि पुलस्त्यरिन्दले आदुदु ऎन्दु अरितुकॊण्डरु.॥23॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

स तु विज्ञाय तं शापं महर्षेर्भावितात्मनः ।
गृहीत्वा तनयां गत्वा पुलस्त्यमिदमब्रवीत् ॥ २४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

स तु विज्ञाय तं शापं महर्षेर्भावितात्मनः ।
गृहीत्वा तनयां गत्वा पुलस्त्यमिदमब्रवीत् ॥ २४ ॥


स तु विज्ञाय तं शापं महर्षेर्भावितात्मनः ।
गृहीत्वा तनयां गत्वा पुस्त्यमिदमब्रवीत् ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘उन पवित्रात्मा महर्षिके उस शापको जानकर वे अपनी पुत्रीको साथ लिये पुलस्त्यजीके पास गये और इस प्रकार बोले— ॥ २४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आ पवित्रात्मा महर्षिय शापवन्नु तिळिदु तन्न मगळॊन्दिगॆ पुलस्त्यर बळिगॆ होगि इन्तॆन्दरु.॥24॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

भगवंस्तनयां मे त्वं गुणैः स्वैरेव भूषिताम् ।
भिक्षां प्रतिगृहाणेमां महर्षे स्वयमुद्यताम् ॥ २५ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

भगवंस्तनयां मे त्वं गुणैः स्वैरेव भूषिताम् ।
भिक्षां प्रतिगृहाणेमां महर्षे स्वयमुद्यताम् ॥ २५ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘भगवन्! मेरी यह कन्या अपने गुणोंसे ही विभूषित है । महर्षे! आप इसे स्वयं प्राप्त हुई भिक्षाके रूपमें ग्रहण कर लें ॥ २५ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पूज्यरे! नन्न ई कन्यॆयु तन्न गुणगळिन्द विभूषितळागिद्दाळॆ. महर्षिगळे! तावु ईकॆयन्नु तानागि दॊरॆत भिक्षॆ ऎन्दु तिळिदु स्वीकरिसिरि.॥25॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तपश्चरणयुक्तस्य श्रम्यमाणेन्द्रियस्य ते ।
शुश्रूषणपरा नित्यं भविष्यति न संशयः ॥ २६ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तपश्चरणयुक्तस्य श्रम्यमाणेन्द्रियस्य ते ।
शुश्रूषणपरा नित्यं भविष्यति न संशयः ॥ २६ ॥


तपश्चरणयुक्तस्य श्राम्यमाणेन्द्रियस्य ते ।
शुश्रूषणपरा नित्यं भविष्यति न संशयः ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘आप तपस्यामें लगे रहनेके कारण थक जाते होंगे; अतः यह सदा साथ रहकर आपकी सेवा-शुश्रूषा किया करेगी, इसमें संशय नहीं है’ ॥ २६ ॥

अनुवाद (कन्नड)

नीवु तपस्सिनल्लि तॊडगिद्दरिन्द बळलिद्दीरि, आद्दरिन्द इवळु सदा निम्म जॊतॆगॆ इद्दु, निम्म सेवॆ-शुश्रूषॆ माडुवळु इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥26॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तं ब्रुवाणं तु तद् वाक्यं राजर्षिं धार्मिकं तदा ।
जिघृक्षुरब्रवीत् कन्यां बाढमित्येव स द्विजः ॥ २७ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तं ब्रुवाणं तु तद् वाक्यं राजर्षिं धार्मिकं तदा ।
जिघृक्षुरब्रवीत् कन्यां बाढमित्येव स द्विजः ॥ २७ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

ऐसी बात कहते हुए उन धर्मात्मा राजर्षिको देखकर उनकी कन्याको ग्रहण करनेकी इच्छासे उन ब्रह्मर्षिने कहा—‘बहुत अच्छा’ ॥ २७ ॥

अनुवाद (कन्नड)

हीगॆ हेळुत्तिरुव आ धर्मात्मा राजर्षियन्नु नोडि, अवर कन्यॆयन्नु ग्रहणमाडुव इच्छॆयिन्द अवरल्लि ‘सरि, हागे आगलि’ ऎन्दु हेळिदरु.॥27॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

दत्त्वा तु तनयां राजा स्वमाश्रमपदं गतः ।
सापि तत्रावसत् कन्या तोषयन्ती पतिं गुणैः ॥ २८ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

दत्त्वा तु तनयां राजा स्वमाश्रमपदं गतः ।
सापि तत्रावसत् कन्या तोषयन्ती पतिं गुणैः ॥ २८ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘तब उन महर्षिको अपनी कन्या देकर राजर्षि तृणबिन्दु अपने आश्रमपर लौट आये और वह कन्या अपने गुणोंसे पतिको संतुष्ट करती हुई वहीं रहने लगी ॥ २८ ॥

अनुवाद (कन्नड)

आग महर्षिगॆ तन्न कन्यॆयन्नु ऒप्पिसि राजर्षि तृणबिन्दु तम्म आश्रमक्कॆ मरळिदरु. आ कन्यॆयु तन्न गुणगळिन्द पतियन्नु सन्तोषपडिसुत्ता अल्ले इरतॊडगिदळु.॥28॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

तस्यास्तु शीलवृत्ताभ्यां तुतोष मुनिपुङ्गवः ।
प्रीतः स तु महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ २९ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

तस्यास्तु शीलवृत्ताभ्यां तुतोष मुनिपुङ्गवः ।
प्रीतः स तु महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ २९ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘उसके शील और सदाचारसे वे महातेजस्वी मुनिवर पुलस्त्य बहुत संतुष्ट हुए और प्रसन्नतापूर्वक यों बोले— ॥ २९ ॥

अनुवाद (कन्नड)

अकॆय शील-सदाचारदिन्द आ महातेजस्वी मुनिश्रेष्ठ पुलस्त्यरु बहळ सन्तुष्टरागि सन्तोषदिन्द हीगॆ नुडिदरु.॥29॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

परितुष्टोऽस्मि सुश्रोणि गुणानां सम्पदा भृशम् ।
तस्माद् देवि ददाम्यद्य पुत्रमात्मसमं तव ॥ ३० ॥
उभयोर्वंशकर्तारं पौलस्त्य इति विश्रुतम् ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

परितुष्टोऽस्मि सुश्रोणि गुणानां सम्पदा भृशम् ।
तस्माद् देवि ददाम्यद्य पुत्रमात्मसमं तव ॥ ३० ॥
उभयोर्वंशकर्तारं पौलस्त्य इति विश्रुतम् ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘सुन्दरि! मैं तुम्हारे गुणोंके वैभवसे अत्यन्त प्रसन्न हूँ । देवि! इसीलिये आज मैं तुम्हें अपने समान पुत्र प्रदान करता हूँ, जो माता और पिता दोनोंके कुलकी प्रतिष्ठा बढ़ायेगा और पौलस्त्य नामसे विख्यात होगा ॥

अनुवाद (कन्नड)

सुन्दरि! नानु निन्न सद्गुणगळिन्द अत्यन्त प्रसन्ननागिद्देनॆ. देवि! अदक्कागि इन्दु नानु निनगॆ नन्नन्तह पुत्रनन्नु करुणिसुवॆनु. अवनु उभयकुलद गौरव हॆच्चिसि पौलस्त्य ऎन्दु विख्यातनागुवनु.॥30½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

यस्मात् तु विश्रुतो वेदस्त्वयेहाध्ययतो मम ॥ ३१ ॥
तस्मात् स विश्रवा नाम भविष्यति न संशयः ।

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

यस्मात् तु विश्रुतो वेदस्त्वयेहाध्ययतो मम ॥ ३१ ॥
तस्मात् स विश्रवा नाम भविष्यति न संशयः ।

अनुवाद (हिन्दी)

‘देवि! मैं यहाँ वेदका स्वाध्याय कर रहा था, उस समय तुमने आकर उसका विशेषरूपसे श्रवण किया, इसलिये तुम्हारा वह पुत्र विश्रवा या विश्रवण कहलायेगा; इसमें संशय नहीं है’ ॥ ३१ १/२ ॥

अनुवाद (कन्नड)

देवि! नानु इल्लि वेदाध्ययन माडुवाग नीनु अदन्नु विशेषवागि केळिद्दॆ, आद्दरिन्द निन्न पुत्रनु विश्रवण ऎन्दु प्रसिद्धनागुवनु; इदरल्लि संशयविल्ल.॥31½॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

एवमुक्ता तु सा देवी प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ ३२ ॥
अचिरेणैव कालेनासूत विश्रवसं सुतम् ।
त्रिषु लोकेषु विख्यातं यशोधर्मसमन्वितम् ॥ ३३ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

एवमुक्ता तु सा देवी प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ ३२ ॥
अचिरेणैव कालेनासूत विश्रवसं सुतम् ।
त्रिषु लोकेषु विख्यातं यशोधर्मसमन्वितम् ॥ ३३ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘पतिके प्रसन्नचित्त होकर ऐसी बात कहनेपर उस देवीने बड़े हर्षके साथ थोड़े ही समयमें विश्रवा नामक पुत्रको जन्म दिया, जो यश और धर्मसे सम्पन्न होकर तीनों लोकोंमें विख्यात हुआ ॥ ३२-३३ ॥

अनुवाद (कन्नड)

पतियु प्रसन्नचित्तदिन्द हीगॆ हेळिदाग आ देवियु कॆलवे दिनगळल्लि विश्रवा ऎम्ब पुत्रनिगॆ जन्म नीडिदळु. अवनु धर्म-यश सम्पन्ननागि मूरु लोकगळल्लि ख्यातनादनु.॥32-33॥

विश्वास-प्रस्तुतिः

श्रुतिमान् समदर्शी च व्रताचाररतस्तथा ।
पितेव तपसा युक्तो ह्यभवद् विश्रवा मुनिः ॥ ३४ ॥

सर्वाष् टीकाः
मूलम्

श्रुतिमान् समदर्शी च व्रताचाररतस्तथा ।
पितेव तपसा युक्तो ह्यभवद् विश्रवा मुनिः ॥ ३४ ॥

अनुवाद (हिन्दी)

‘विश्रवा मुनि वेदके विद्वान्, समदर्शी, व्रत और आचारका पालन करनेवाले तथा पिताके समान ही तपस्वी हुए’ ॥ ३४ ॥

अनुवाद (कन्नड)

विश्रवा मुनियु वेदविद्वांसनू, समदर्शियू, व्रताचरणॆयन्नु पालिसुववनू, तन्दॆयन्तॆ तपस्वियू आगिद्दनु.॥34॥

समाप्तिः

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्वितीयः सर्गः ॥ २ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें दूसरा सर्ग पूरा हुआ ॥ २ ॥