[प्रथमः सर्गः]
सर्वाष् टीकाः
भागसूचना
- श्रीरामके दरबारमें महर्षियोंका आगमन,
उनके साथ उनकी बातचीत तथा श्रीरामके प्रश्न
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्राप्तराज्यस्य रामस्य राक्षसानां वधे कृते ।
आजग्मुर्मुनयः सर्वे राघवं प्रतिनन्दितुम् ॥ १ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्राप्तराज्यस्य रामस्य राक्षसानां वधे कृते ।
आजग्मुर्मुनयः सर्वे राघवं प्रतिनन्दितुम् ॥ १ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
राक्षसोंका संहार करनेके अनन्तर जब भगवान् श्रीरामने अपना राज्य प्राप्त कर लिया, तब सम्पूर्ण ऋषि-महर्षि श्रीरघुनाथजीका अभिनन्दन करनेके लिये अयोध्यापुरीमें आये ॥ १ ॥
अनुवाद (कन्नड)
राक्षसरन्नु संहरिसि भगवान् श्रीरामनु तन्न राज्यवन्नु पडॆदाग समस्त ऋषि-महर्षिगळु श्रीरघुनाथनन्नु अभिनन्दिसलु अयोध्यॆगॆ आगमिसिदरु.॥1॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
कौशिकोऽथ यवक्रीतो गार्ग्यो गालव एव च ।
कण्वो मेधातिथेः पुत्रः पूर्वस्यां दिशि ये श्रिताः ॥ २ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
कौशिकोऽथ यवक्रीतो गार्ग्यो गालव एव च ।
कण्वो मेधातिथेः पुत्रः पूर्वस्यां दिशि ये श्रिताः ॥ २ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
जो मुख्यतः पूर्व दिशामें निवास करते हैं, वे कौशिक, यवक्रीत, गार्ग्य, गालव और मेधातिथिके पुत्र कण्व वहाँ पधारे ॥ २ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मुख्यवागि पूर्वदिक्किनल्लि वासिसुव कौशिक, यवक्रीत, गार्ग्य, गालव मत्तु मेधातिथिय पुत्र कण्व मुन्तादवरु अल्लिगॆ बन्दरु.॥2॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स्वस्त्यात्रेयश्च भगवान् नमुचिः प्रमुचिस्तथा ।
अगस्त्योऽत्रिश्च भगवान् सुमुखो विमुखस्तथा ॥ ३ ॥
आजग्मुस्ते सहागस्त्या ये श्रिता दक्षिणां दिशम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स्वस्त्यात्रेयश्च भगवान् नमुचिः प्रमुचिस्तथा ।
अगस्त्योऽत्रिश्च भगवान् सुमुखो विमुखस्तथा ॥ ३ ॥
आजग्मुस्ते सहागस्त्या ये श्रिता दक्षिणां दिशम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
स्वस्त्यात्रेय, भगवान् नमुचि, प्रमुचि, अगस्त्य, भगवान् अत्रि, सुमुख और विमुख—ये दक्षिण दिशामें रहनेवाले महर्षि अगस्त्यजीके साथ वहाँ आये ॥ ३ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
दक्षिण दिक्किनल्लिरुव महर्षि अगस्त्यरॊन्दिगॆ स्वत्स्यात्रेय, भगवान् नमुचि, प्रमुचि, भगवान् अत्रि, सुमुख मत्तु विमुखरु अल्लिगॆ आगमिसिदरु.॥3½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नृषङ्गुः कवषो धौम्यः कौशेयश्च महानृषिः ॥ ४ ॥
तेऽप्याजग्मुः सशिष्या वै ये श्रिताः पश्चिमां दिशम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
नृषङ्गुः कवषो धौम्यः कौशेयश्च महानृषिः ॥ ४ ॥
तेऽप्याजग्मुः सशिष्या वै ये श्रिताः पश्चिमां दिशम् ।
नृषः कवषो धौम्यः कौशेयश्च महानृषिः ॥
तेऽप्याजग्मुः सशिष्या वै ये श्रिताः पश्चिमां दिशम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
जो प्रायः पश्चिम दिशाका आश्रय लेकर रहते हैं, वे नृषङ्गु, कवष, धौम्य और महर्षि कौशेय भी अपने शिष्योंके साथ वहाँ आये ॥ ४ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
पश्चिम दिशॆयल्लि वासिसुव नृषङ्ग, कवष, धौम्य मत्तु महर्षि कौशेय इवरू तम्म शिष्यरॊन्दिगॆ बन्दरु.॥4½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
वसिष्ठः कश्यपोऽथात्रिर्विश्वामित्रः सगौतमः ॥ ५ ॥
जमदग्निर्भरद्वाजस्तेऽपि सप्तर्षयस्तथा ।
उदीच्यां दिशि सप्तैते नित्यमेव निवासिनः ॥ ६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
वसिष्ठः कश्यपोऽथात्रिर्विश्वामित्रः सगौतमः ॥ ५ ॥
जमदग्निर्भरद्वाजस्तेऽपि सप्तर्षयस्तथा ।
उदीच्यां दिशि सप्तैते नित्यमेव निवासिनः ॥ ६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
इसी तरह उत्तर दिशाके नित्य-निवासी वसिष्ठ,* कश्यप, अत्रि, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि और भरद्वाज—ये सात ऋषि जो सप्तर्षि कहलाते हैं, अयोध्यापुरीमें पधारे ॥
\* वसिष्ठमुनि एक शरीरसे अयोध्यामें रहते हुए भी दूसरे शरीरसे सप्तर्षिमण्डलमें रहते थे । उसी दूसरे शरीरसे उनके आनेकी बात यहाँ कही गयी है—ऐसा समझना चाहिये ।
अनुवाद (कन्नड)
हागॆये उत्तरदिक्किनल्लि नित्य वासिसुव वसिष्ठरू,* कश्यप, अत्रि, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि मत्तु भरद्वाज ई सप्तर्षिगळू अयोध्यॆगॆ आगमिसिदरु.॥5-6॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सम्प्राप्यैते महात्मानो राघवस्य निवेशनम् ।
विष्ठिताः प्रतिहारार्थं हुताशनसमप्रभाः ॥ ७ ॥
वेदवेदाङ्गविदुषो नानाशास्त्रविशारदाः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सम्प्राप्यैते महात्मानो राघवस्य निवेशनम् ।
विष्ठिताः प्रतिहारार्थं हुताशनसमप्रभाः ॥ ७ ॥
वेदवेदाङ्गविदुषो नानाशास्त्रविशारदाः ।
अनुवाद (हिन्दी)
ये सभी अग्निके समान तेजस्वी, वेद-वेदाङ्गोंके विद्वान् तथा नाना प्रकारके शास्त्रोंका विचार करनेमें प्रवीण थे । वे महात्मा मुनि श्रीरघुनाथजीके राजभवनके पास पहुँचकर अपने आगमनकी सूचना देनेके लिये ड्योढ़ीपर खड़े हो गये ॥ ७ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इवरॆल्लरू अग्नियन्तॆ तेजस्विगळू, वेद-वेदाङ्ग विद्वांसरू, अनेक शास्त्रगळल्लि प्रवीणरू आगिद्दरु. आ महात्मा मुनिगळु श्रीरामन अरमनॆगॆ बन्दु तावु बन्दिरुव सूचनॆयन्नु कॊडलु महाद्वारदल्लि निन्तरु.॥7½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
द्वाःस्थं प्रोवाच धर्मात्मा अगस्त्यो मुनिसत्तमः ॥ ८ ॥
निवेद्यतां दाशरथेर्ऋषयो वयमागताः ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
द्वाःस्थं प्रोवाच धर्मात्मा अगस्त्यो मुनिसत्तमः ॥ ८ ॥
निवेद्यतां दाशरथेर्ऋषयो वयमागताः ।
अनुवाद (हिन्दी)
उस समय धर्मपरायण मुनिश्रेष्ठ अगस्त्यने द्वारपालसे कहा—‘तुम दशरथनन्दन भगवान् श्रीरामको जाकर सूचना दो कि हम अनेक ऋषि-मुनि आपसे मिलनेके लिये आये हैं’ ॥ ८ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग धर्मपरायण मुनिश्रेष्ठ अगस्त्यरु द्वारपालकरल्लि - नीनु होगि भगवान् श्रीरामनल्लि नावु अनेक ऋषि-मुनिगळु निन्नन्नु भेटियागलु बन्दिरुवॆवु ऎन्दु तिळिसु ऎन्दु हेळिदरु.॥8½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
प्रतीहारस्ततस्तूर्णमगस्त्यवचनाद् द्रुतम् ॥ ९ ॥
समीपं राघवस्याशु प्रविवेश महात्मनः ।
नयेङ्गितज्ञः सद्वृत्तो दक्षो धैर्यसमन्वितः ॥ १० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
प्रतीहारस्ततस्तूर्णमगस्त्यवचनाद् द्रुतम् ॥ ९ ॥
समीपं राघवस्याशु प्रविवेश महात्मनः ।
नयेङ्गितज्ञः सद्वृत्तो दक्षो धैर्यसमन्वितः ॥ १० ॥
प्रतीहारस्ततस्तूर्णमगस्त्यवचनाद् द्रुतम् ॥
समीपं राघवस्यातु प्रविवेश महात्मनः ।
नयेङ्गितज्ञः सद्वत्तो दक्षो धैर्यसमन्वितः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
महर्षि अगस्त्यकी आज्ञा पाकर द्वारपाल तुरंत महात्मा श्रीरघुनाथजीके समीप गया । वह नीतिज्ञ, इशारेसे बातको समझनेवाला, सदाचारी, चतुर और धैर्यवान् था ॥
अनुवाद (कन्नड)
महर्षि अगस्त्यर आज्ञॆयन्तॆ नीतिज्ञनू, परेङ्गितज्ञनू, सदाचारियू, चतुरनू, धैर्यवन्तनू आद द्वारपालकनु कूडले महात्मा श्रीरामन बळिगॆ होदनु.॥9-10॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
स रामं दृश्य सहसा पूर्णचन्द्रसमद्युतिम् ।
अगस्त्यं कथयामास सम्प्राप्तमृषिसत्तमम् ॥ ११ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
स रामं दृश्य सहसा पूर्णचन्द्रसमद्युतिम् ।
अगस्त्यं कथयामास सम्प्राप्तमृषिसत्तमम् ॥ ११ ॥
स रामं दृश्य सहसा पूर्णचन्द्र समुद्युतिम् ।
अगस्त्यं कथयामास सम्प्राप्तमृषिसत्तमम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
पूर्ण चन्द्रमाके समान कान्तिमान् श्रीरामका दर्शन करके उसने सहसा बताया—‘प्रभो! मुनिश्रेष्ठ अगस्त्य अनेक ऋषियोंके साथ पधारे हुए हैं’ ॥ ११ ॥
अनुवाद (कन्नड)
पूर्णचन्द्रनन्तॆ कान्तियुळ्ळ श्रीरामनन्नु दर्शिसि- ‘प्रभो! मुनिश्रेष्ठ अगस्त्यरु अनेक ऋषिगळॊन्दिगॆ आगमिसिरुवरु’ ऎन्दु तिळिसिदनु.॥11॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
श्रुत्वा प्राप्तान् मुनींस्तांस्तु बालसूर्यसमप्रभान् ।
प्रत्युवाच ततो द्वाःस्थं प्रवेशय यथासुखम् ॥ १२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
श्रुत्वा प्राप्तान् मुनींस्तांस्तु बालसूर्यसमप्रभान् ।
प्रत्युवाच ततो द्वाःस्थं प्रवेशय यथासुखम् ॥ १२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
प्रातःकालके सूर्यकी भाँति दिव्य तेजसे प्रकाशित होनेवाले उन मुनीश्वरोंके पदार्पणका समाचार सुनकर श्रीरामचन्द्रजीने द्वारपालसे कहा—‘तुम जाकर उन सब लोगोंको यहाँ सुखपूर्वक ले आओ’ ॥ १२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
बाल सूर्यनन्तॆ दिव्य तेजस्वी आ मुनीश्वरर आगमनद समाचार केळि श्रीरामचन्द्रनु - नीवु होगि अवरॆल्लरन्नु इल्लिगॆ आदरपूर्वक करॆतन्नि ऎन्दु आज्ञापिसिदनु.॥12॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दृष्ट्वा प्राप्तान् मुनींस्तांस्तु प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः ।
पाद्यार्घ्यादिभिरानर्च गां निवेद्य च सादरम् ॥ १३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दृष्ट्वा प्राप्तान् मुनींस्तांस्तु प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः ।
पाद्यार्घ्यादिभिरानर्च गां निवेद्य च सादरम् ॥ १३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
(आज्ञा पाकर द्वारपाल गया और सबको साथ ले आया ।) उन मुनीश्वरोंको उपस्थित देख श्रीरामचन्द्रजी हाथ जोड़कर खड़े हो गये । फिर पाद्य-अर्घ्य आदिके द्वारा उनका आदरपूर्वक पूजन किया । पूजनसे पहले उन सबके लिये एक-एक गाय भेंट की ॥ १३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
(अप्पणॆ पडॆदु द्वारपालकरु ऎल्लरन्नु करॆदु तन्दरु) मुनीश्वरर उपस्थितियन्नु नोडि श्रीरामनु कैमुगिदु निन्तुकॊण्डनु. मत्तॆ अर्घ्य पाद्यादिगळिन्द अवरन्नु आदरदिन्द पूजिसिदनु. पूजॆयल्लि ऎल्लरिगू ऒन्दॊन्दु गोवन्नु अर्पिसिदनु.॥1.॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
रामोऽभिवाद्य प्रयत आसनान्यादिदेश ह ।
तेषु काञ्चनचित्रेषु महत्सु च वरेषु च ॥ १४ ॥
कुशान्तर्धानदत्तेषु मृगचर्मयुतेषु च ।
यथार्हमुपविष्टास्ते आसनेष्वृषिपुङ्गवाः ॥ १५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
रामोऽभिवाद्य प्रयत आसनान्यादिदेश ह ।
तेषु काञ्चनचित्रेषु महत्सु च वरेषु च ॥ १४ ॥
कुशान्तर्धानदत्तेषु मृगचर्मयुतेषु च ।
यथार्हमुपविष्टास्ते आसनेष्वृषिपुङ्गवाः ॥ १५ ॥
रामोऽभिवाद्य प्रयत आसनान्यादिदेश ह ।
तेषु काञ्चनचित्रेषु महत्सु च वरेषु च ॥
कुशान्तर्धानदत्तेषु मृगचर्मयुतेषु च ।
यथार्हमुपविष्टास्ते आसनेष्व ऋषिपुङ्गवाः ॥
रामेण कुशलं पृष्टाः सशिष्याः सपुरोगमाः ।
महर्षयो वेदविदो रामं वचनमब्रुवन् ।
अनुवाद (हिन्दी)
श्रीरामने शुद्धभावसे उन सबको प्रणाम करके उन्हें बैठनेके लिये आसन दिये । वे आसन सोनेके बने हुए और विचित्र आकार-प्रकारवाले थे । सुन्दर होनेके साथ ही वे विशाल और विस्तृत भी थे । उनपर कुशके आसन रखकर ऊपरसे मृगचर्म बिछाये गये थे । उन आसनोंपर वे श्रेष्ठ मुनि यथायोग्य बैठ गये ॥ १४-१५ ॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
रामेण कुशलं पृष्टाः सशिष्याः सपुरोगमाः ।
महर्षयो वेदविदो रामं वचनमब्रुवन् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
रामेण कुशलं पृष्टाः सशिष्याः सपुरोगमाः ।
महर्षयो वेदविदो रामं वचनमब्रुवन् ।
अनुवाद (हिन्दी)
तब श्रीरामने शिष्यों और गुरुजनोंसहित उन सबका कुशल-समाचार पूछा । उनके पूछनेपर वे वेदवेत्ता महर्षि इस प्रकार बोले— ॥ १५ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आग श्रीरामनु शिष्यर मत्तु हिरियर सहित अवरॆल्लर कुशल केळिदनु. अवनु केळिदाग वेदवेत्तराद महर्षिगळु इन्तॆन्दरु.॥15½॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीरामनु शुद्धभावदिन्द अवरॆल्लरिगॆ वन्दिसि, कुळितुकॊळ्ळलु स्वर्णचित्रित आसनगळन्नु नीडिदनु. अवु सुन्दरवागिद्दु, विशालवागिद्दवु. अवुगळ मेलॆ दर्भासनविरिसि, मृगचर्म हासिद्दरु. आ आसनगळल्लि श्रेष्ठमुनिगळॆल्ल यथायोग्यवागि कुळितुकॊण्डरु.॥14-15॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
कुशलं नो महाबाहो सर्वत्र रघुनन्दन ॥ १६ ॥
त्वां तु दिष्ट्या कुशलिनं पश्यामो हतशात्रवम् ।
दिष्ट्या त्वया हतो राजन् रावणो लोकरावणः ॥ १७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
कुशलं नो महाबाहो सर्वत्र रघुनन्दन ॥ १६ ॥
त्वां तु दिष्ट्या कुशलिनं पश्यामो हतशात्रवम् ।
दिष्ट्या त्वया हतो राजन् रावणो लोकरावणः ॥ १७ ॥
कुशलं नो महाबाहो सर्वत्र रघुनन्दन ॥
त्वां तु दिष्ट्यां कुशलिनं पश्यामो हतशात्रवम् ।
दिष्य्या त्वया हतो राजन् रावणो लोक रावणः ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘महाबाहु रघुनन्दन! हमारे लिये तो सर्वत्र कुशल-ही-कुशल है । सौभाग्यकी बात है कि हम आपको सकुशल देख रहे हैं और आपके सारे शत्रु मारे जा चुके हैं । राजन्! आपने सम्पूर्ण लोकोंको रुलानेवाले रावणका वध किया, यह सबके लिये बड़े सौभाग्यकी बात है ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाबाहु रघुनन्दन! नमगॆ ऎल्ल कुशल मङ्गलवे आगिदॆ. नावॆल्लरु निन्नन्नु क्षेमवागि नोडुत्तिद्देवॆ हागू निन्न ऎल्ल शत्रुगळु नाशवादुदु सौभाग्यद मातागिदॆ. राजने! समस्त लोकगळन्नु अळुवन्तॆ माडिद रावणन वधॆ नीनु माडिदुदु ऎल्लरिगू हॆच्चिन सौभाग्यद मातागिदॆ.॥16-17॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
नहि भारः स ते राम रावणः पुत्रपौत्रवान् ।
सधनुस्त्वं हि लोकांस्त्रीन् विजयेथा न संशयः ॥ १८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
नहि भारः स ते राम रावणः पुत्रपौत्रवान् ।
सधनुस्त्वं हि लोकांस्त्रीन् विजयेथा न संशयः ॥ १८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘श्रीराम! पुत्र-पौत्रोंसहित रावण आपके लिये कोई भार नहीं था । आप धनुष लेकर खड़े हो जायँ तो तीनों लोकोंपर विजय पा सकते हैं; इसमें संशय नहीं है ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीराम! मक्कळु मॊम्मक्कळ सहित रावणनन्नु वधिसिदुदु निनगेनु भारवागिरलिल्ल. नीनु धनुस्सु हिडिदु निन्तॆयादरॆ मूरु लोकगळ मेलॆ विजय पडॆयुवुदरल्लि संशयवे इल्ल.॥18॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दिष्ट्या त्वया हतो राम रावणो राक्षसेश्वरः ।
दिष्ट्या विजयिनं त्वाद्य पश्यामः सह सीतया ॥ १९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दिष्ट्या त्वया हतो राम रावणो राक्षसेश्वरः ।
दिष्ट्या विजयिनं त्वाद्य पश्यामः सह सीतया ॥ १९ ॥
दिष्य्या त्वया हतो राम रावणो राक्षसेश्वरः ।
दिष्ट्या विजयिनं त्वाद्य पश्यामः सह सीतया ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘रघुनन्दन राम! आपने राक्षसराज रावणका वध कर दिया और सीताके साथ आप विजयी वीरोंको आज हम सकुशल देख रहे हैं, यह कितने आनन्दकी बात है ॥ १९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रघुनन्दन राम! नीनु राक्षसराज रावणनन्नु वधिसि, सीतॆयॊन्दिगॆ विजयी वीरनाद निन्नन्नु नोडिदुदु ऎष्टु आनन्दद मातागिदॆ.॥19॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
लक्ष्मणेन च धर्मात्मन् भ्रात्रा त्वद्धितकारिणा ।
मातृभिर्भ्रातृसहितं पश्यामोऽद्य वयं नृप ॥ २० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
लक्ष्मणेन च धर्मात्मन् भ्रात्रा त्वद्धितकारिणा ।
मातृभिर्भ्रातृसहितं पश्यामोऽद्य वयं नृप ॥ २० ॥
लक्ष्मणेन च धर्मात्मन् भ्रात्रा त्वद्धितकारिणा ।
मातृर्भिभ्रातृसहितं पश्यामोऽद्य वयं नृप ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘धर्मात्मा नरेश! आपके भाई लक्ष्मण सदा आपके हितमें लगे रहनेवाले हैं । आप इनके, भरत-शत्रुघ्नके तथा माताओंके साथ अब यहाँ सानन्द विराज रहे हैं और इस रूपमें हमें आपका दर्शन हो रहा है, यह हमारा अहोभाग्य है ॥ २० ॥
अनुवाद (कन्नड)
धर्मात्मा नरेशने! निन्न तम्म लक्ष्मणनु सदा निन्न हितदल्लॆ तॊडगिरुवनु. भरत-शत्रुघ्न हागू तायियरॊन्दिगॆ इल्लि आनन्दवागि विराजिसुत्तिरुवॆ. ई रूपदल्लि नमगॆ निन्न दर्शन आगुत्तिरुवुदु नम्म अहो भाग्यवागिदॆ.॥20॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दिष्ट्या प्रहस्तो विकटो विरूपाक्षो महोदरः ।
अकम्पनश्च दुर्धर्षो निहतास्ते निशाचराः ॥ २१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दिष्ट्या प्रहस्तो विकटो विरूपाक्षो महोदरः ।
अकम्पनश्च दुर्धर्षो निहतास्ते निशाचराः ॥ २१ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘प्रहस्त, विकट, विरूपाक्ष, महोदर तथा दुर्धर्ष अकम्पन-जैसे निशाचर आपलोगोंके हाथसे मारे गये, यह बड़े आनन्दकी बात है ॥ २१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
प्रहस्त, विकट, विरूपाक्ष, महोदर, दुर्धर्ष, अकम्पन इन्तह निशाचररु निन्निन्द हतरादुदु भारी आनन्दद मातागिदॆ.॥21॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
यस्य प्रमाणाद् विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते ।
दिष्ट्या ते समरे राम कुम्भकर्णो निपातितः ॥ २२ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
यस्य प्रमाणाद् विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते ।
दिष्ट्या ते समरे राम कुम्भकर्णो निपातितः ॥ २२ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘श्रीराम! शरीरकी ऊँचाई और स्थूलतामें जिससे बढ़कर दूसरा कोई है ही नहीं, उस कुम्भकर्णको भी आपने समराङ्गणमें मार गिराया, यह हमारे लिये परम सौभाग्यकी बात है ॥ २२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीराम! ऎल्लरिगिन्त ऎत्तर मत्तु स्थूलकायनाद कुम्भकर्णनन्नु नीनु समराङ्गणदल्लि वधिसिदॆ. इदु नमगॆ परम सौभाग्यद मातागिदॆ.॥22॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ ।
दिष्ट्या ते निहता राम महावीर्या निशाचराः ॥ २३ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ ।
दिष्ट्या ते निहता राम महावीर्या निशाचराः ॥ २३ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘श्रीराम! त्रिशिरा, अतिकाय, देवान्तक तथा नरान्तक—ये महापराक्रमी निशाचर भी हमारे सौभाग्यसे ही आपके हाथों मारे गये ॥ २३ ॥
अनुवाद (कन्नड)
श्रीराम! त्रिशिरा, अतिकाय, देवान्तक, नरान्तक ई महा पराक्रमि निशाचररु निन्न कैयिन्द हतरादुदु नम्म सौभाग्यवागिदॆ.॥23॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
कुम्भश्चैव निकुम्भश्च राक्षसौ भीमदर्शनौ ।
दिष्ट्या तौ निहतौ राम कुम्भकर्णसुतौ मृधे ॥ २४ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
कुम्भश्चैव निकुम्भश्च राक्षसौ भीमदर्शनौ ।
दिष्ट्या तौ निहतौ राम कुम्भकर्णसुतौ मृधे ॥ २४ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘रघुवीर! जो देखनेमें भी बड़े भयंकर थे, वे कुम्भकर्णके दोनों पुत्र कुम्भ और निकुम्भ नामक राक्षस भी भाग्यवश युद्धमें मारे गये ॥ २४ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रघुवीरने! नोडलु महाभयङ्करराद कुम्भकर्णन मक्कळाद कुम्भ मत्तु निकुम्भरॆम्ब राक्षसरू युद्धदल्लि कॊल्लल्पट्टरु.॥24॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
युद्धोन्मत्तश्च मत्तश्च कालान्तकयमोपमौ ।
यज्ञकोपश्च बलवान् धूम्राक्षो नाम राक्षसः ॥ २५ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
युद्धोन्मत्तश्च मत्तश्च कालान्तकयमोपमौ ।
यज्ञकोपश्च बलवान् धूम्राक्षो नाम राक्षसः ॥ २५ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘प्रलयकालके संहारकारी यमराजकी भाँति भयानक युद्धोन्मत्त और मत्त भी कालके गालमें चले गये । बलवान् यज्ञकोप और धूम्राक्ष नामक राक्षस भी यमलोकके अतिथि हो गये ॥ २५ ॥
अनुवाद (कन्नड)
प्रळयकालद संहारकारी यमनन्तॆ भयानक युद्धोन्मत्त मत्तु मत्त इवरू कालवशरादरु. बलिष्ठ यज्ञकोप मत्तु धूम्राक्ष ऎम्ब राक्षसरु यमलोकद अतिथियादरु.॥25॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
कुर्वन्तः कदनं घोरमेते शस्त्रास्त्रपारगाः ।
अन्तकप्रतिमैर्बाणैर्दिष्ट्या विनिहतास्त्वया ॥ २६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
कुर्वन्तः कदनं घोरमेते शस्त्रास्त्रपारगाः ।
अन्तकप्रतिमैर्बाणैर्दिष्ट्या विनिहतास्त्वया ॥ २६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘ये समस्त निशाचर अस्त्र-शस्त्रोंके पारंगत विद्वान् थे । इन्होंने जगत् में भयंकर संहार मचा रखा था; परंतु आपने अन्तकतुल्य बाणोंद्वारा इन सबको मौतके घाट उतार दिया; यह कितने हर्षकी बात है ॥ २६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इवरॆल्ल निशाचररु अस्त्र-शस्त्रगळ पारङ्गतरागिद्दरु. इवरु जगत्तिनल्लि भयङ्कर संहार सारिद्दरु; आदरॆ नीनु अन्तकदन्तह बाणगळिन्द ऎल्लरन्नू मृत्यु मुखवागिसिदुदु तुम्बा हर्षद मातागिदॆ.॥26॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दिष्ट्या त्वं राक्षसेन्द्रेण द्वन्द्वयुद्धमुपागतः ।
देवतानामवध्येन विजयं प्राप्तवानसि ॥ २७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दिष्ट्या त्वं राक्षसेन्द्रेण द्वन्द्वयुद्धमुपागतः ।
देवतानामवध्येन विजयं प्राप्तवानसि ॥ २७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘राक्षसराज रावण देवताओंके लिये भी अवध्य था, उसके साथ आप द्वन्द्वयुद्धमें उतर आये और विजय भी आपको ही मिली; यह बड़े सौभाग्यकी बात है ॥
अनुवाद (कन्नड)
राक्षसराजा रावणनु देवतॆगळिगू अवध्यनागिद्दनु. अवनॊन्दिगॆ युद्धमाडि विजयपडॆदुदु दॊड्ड सौभाग्यद मातागिदॆ.॥27॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
सङ्ख्ये तस्य न किञ्चित् तु रावणस्य पराभवः ।
द्वन्द्वयुद्धमनुप्राप्तो दिष्ट्या ते रावणिर्हतः ॥ २८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
सङ्ख्ये तस्य न किञ्चित् तु रावणस्य पराभवः ।
द्वन्द्वयुद्धमनुप्राप्तो दिष्ट्या ते रावणिर्हतः ॥ २८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘युद्धमें आपके द्वारा जो रावणका पराभव (संहार) हुआ, वह कोई बड़ी बात नहीं है; परंतु द्वन्द्वयुद्धमें लक्ष्मणके द्वारा जो रावणपुत्र इन्द्रजित् का वध हुआ है, वही सबसे बढ़कर आश्चर्यकी बात है ॥ २८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
युद्धदल्लि निन्निन्द रावणन पराभव (संहार)वादुदु दॊड्ड मातल्ल; आदरॆ द्वन्द्वयुद्धदल्लि लक्ष्मणनिन्द रावणिय वधॆयादुदु दॊड्ड आश्चर्यद मातागिदॆ.॥28॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दिष्ट्या तस्य महाबाहो कालस्येवाभिधावतः ।
मुक्तः सुररिपोर्वीर प्राप्तश्च विजयस्त्वया ॥ २९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दिष्ट्या तस्य महाबाहो कालस्येवाभिधावतः ।
मुक्तः सुररिपोर्वीर प्राप्तश्च विजयस्त्वया ॥ २९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘महाबाहु वीर! कालके समान आक्रमण करनेवाले उस देवद्रोही राक्षसके नागपाशसे मुक्त होकर आपने विजय प्राप्त की, यह महान् सौभाग्यकी बात है ॥ २९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महाबाहु वीरने! कालनन्तॆ आक्रमण माडुव आ देवद्रोहि राक्षसन नागपाशदिन्द मुक्तवागि नीनु विजयपडॆदुदु महा सौभाग्यद मातागिदॆ.॥29॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अभिनन्दाम ते सर्वे संश्रुत्येन्द्रजितो वधम् ।
अवध्यः सर्वभूतानां महामायाधरो युधि ॥ ३० ॥
विस्मयस्त्वेष चास्माकं तं श्रुत्वेन्द्रजितं हतम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अभिनन्दाम ते सर्वे संश्रुत्येन्द्रजितो वधम् ।
अवध्यः सर्वभूतानां महामायाधरो युधि ॥ ३० ॥
विस्मयस्त्वेष चास्माकं तं श्रुत्वेन्द्रजितं हतम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘इन्द्रजित् के वधका समाचार सुनकर हम सब लोग बहुत प्रसन्न हुए हैं और इसके लिये आपका अभिनन्दन करते हैं । वह महामायावी राक्षस युद्धमें सभी प्राणियोंके लिये अवध्य था । वह इन्द्रजित् भी मारा गया, यह सुनकर हमें अधिक आश्चर्य हुआ है ॥ ३० १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इन्द्रजितुविन वधॆय समाचार केळि नावॆल्लरू बहळ सन्तोषगॊण्डिद्देवॆ. इदक्कागि निन्नन्नु अभिनन्दिसुत्तेवॆ. आ महामायावी राक्षसनु युद्धदल्लि ऎल्ल प्राणिगळिगॆ अवध्यनागिद्दनु. अन्तह इन्द्रजितनू हतनादुदन्नु केळि नमगॆ हॆच्चिन आश्चर्यवागिदॆ.॥30½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
एते चान्ये च बहवो राक्षसाः कामरूपिणः ॥ ३१ ॥
दिष्ट्या त्वया हता वीरा रघूणां कुलवर्धन ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
एते चान्ये च बहवो राक्षसाः कामरूपिणः ॥ ३१ ॥
दिष्ट्या त्वया हता वीरा रघूणां कुलवर्धन ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘रघुकुलकी वृद्धि करनेवाले श्रीराम! ये तथा और भी बहुत-से इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले वीर राक्षस आपके द्वारा मारे गये, यह बड़े आनन्दकी बात है ॥ ३१ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
रघुकुलवर्धन राम! इन्नू अनेक कामरूपिगळाद राक्षसवीररु निन्निन्द वधिसल्पट्टरु; इदु बहळ आनन्दद मातागिदॆ.॥31½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
दत्त्वा पुण्यामिमां वीर सौम्यामभयदक्षिणाम् ॥ ३२ ॥
दिष्ट्या वर्धसि काकुत्स्थ जयेनामित्रकर्शन ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
दत्त्वा पुण्यामिमां वीर सौम्यामभयदक्षिणाम् ॥ ३२ ॥
दिष्ट्या वर्धसि काकुत्स्थ जयेनामित्रकर्शन ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘वीर! ककुत्स्थकुलभूषण! शत्रुसूदन श्रीराम! आप संसारको यह परम पुण्यमय सौम्य अभयदान देकर अपनी विजयके कारण वधाईके पात्र हो गये हैं—निरन्तर बढ़ रहे हैं, यह कितने हर्षकी बात है!’ ॥ ३२ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
काकुत्स्थकुलभूषण वीरने! शत्रुदमन श्रीराम! जगत्तिगॆ ई परम पुण्यमय अभयदानवन्नु नीनु कॊट्टु, विजयदिन्दागि अभिनन्दनॆगॆ पात्रनागिरुवॆ. निन्न कीर्तियु निरन्तर वर्धिसुत्तिदॆ; इदु ऎष्टु हर्षद मातागिदॆ.॥32½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
श्रुत्वा तु वचनं तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ ३३ ॥
विस्मयं परमं गत्वा रामः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
श्रुत्वा तु वचनं तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ ३३ ॥
विस्मयं परमं गत्वा रामः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
शुत्रत्वा तु वचनं तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् ॥
विस्मयं परमं गत्वा रामः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
अनुवाद (हिन्दी)
उन पवित्रात्मा मुनियोंकी वह बात सुनकर श्रीरामचन्द्रजीको बड़ा आश्चर्य हुआ । वे हाथ जोड़कर पूछने लगे— ॥ ३३ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ पवित्रात्मा मुनिगळ मातन्नु केळि श्रीरामनिगॆ भारी आश्चर्यवागि, कैमुगिदुकॊण्डु केळतॊडगिदनु.॥33½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
भगवन्तः कुम्भकर्णं रावणं च निशाचरम् ॥ ३४ ॥
अतिक्रम्य महावीर्यौ किं प्रशंसथ रावणिम् ।
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
भगवन्तः कुम्भकर्णं रावणं च निशाचरम् ॥ ३४ ॥
अतिक्रम्य महावीर्यौ किं प्रशंसथ रावणिम् ।
अनुवाद (हिन्दी)
‘पूज्यपाद महर्षियो! निशाचर रावण तथा कुम्भकर्ण दोनों ही महान् बल-पराक्रमसे सम्पन्न थे । उन दोनोंको लाँघकर आप रावणपुत्र इन्द्रजित् की ही प्रशंसा क्यों करते हैं? ॥ ३४ १/२ ॥
अनुवाद (कन्नड)
पूज्य महर्षिगळे! निशाचर रावण मत्तु कुम्भकर्ण इब्बरू महापराक्रम सम्पन्नरागिद्दरु. अवरिब्बरन्नु बिट्टु नीवु रावणपुत्र इन्द्रजितुवन्ने एकॆ प्रशंसिसुत्तिद्दीरि.॥34½॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
महोदरं प्रहस्तं च विरूपाक्षं च राक्षसम् ॥ ३५ ॥
मत्तोन्मत्तौ च दुर्धर्षौ देवान्तकनरान्तकौ ।
अतिक्रम्य महावीरान् किं प्रशंसथ रावणिम् ॥ ३६ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
महोदरं प्रहस्तं च विरूपाक्षं च राक्षसम् ॥ ३५ ॥
मत्तोन्मत्तौ च दुर्धर्षौ देवान्तकनरान्तकौ ।
अतिक्रम्य महावीरान् किं प्रशंसथ रावणिम् ॥ ३६ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘महोदर, प्रहस्त, विरूपाक्ष, मत्त, उन्मत्त तथा दुर्धर्ष वीर देवान्तक और नरान्तक—इन महान् वीरोंका उल्लङ्घन करके आपलोग रावणकुमार इन्द्रजित् की ही प्रशंसा क्यों कर रहे हैं? ॥ ३५-३६ ॥
अनुवाद (कन्नड)
महोदर, प्रहस्त, विरूपाक्ष मत्त, उन्मत्त, दुर्धर्षवीर नरान्तक-वेदान्तक ई महा वीररन्नु बिट्टु नीवु रावणियन्नु एकॆ प्रशंसिसुत्तिद्दीर.॥35-36॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
अतिकायं त्रिशिरसं धूम्राक्षं च निशाचरम् ।
अतिक्रम्य महावीर्यान् किं प्रशंसथ रावणिम् ॥ ३७ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
अतिकायं त्रिशिरसं धूम्राक्षं च निशाचरम् ।
अतिक्रम्य महावीर्यान् किं प्रशंसथ रावणिम् ॥ ३७ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘अतिकाय, त्रिशिरा तथा निशाचर धूम्राक्ष—इन महापराक्रमी वीरोंका अतिक्रमण करके आप रावणपुत्र इन्द्रजित् की ही प्रशंसा क्यों करते हैं? ॥ ३७ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अतिकाय, त्रिशिरा, निशाचर, धूम्राक्ष ई महा पराक्रमिगळनन्नु बिट्टु इन्द्रजितुवन्नु एकॆ प्रशंसिसुत्तिद्दीरि.॥37॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
कीदृशो वै प्रभावोऽस्य किं बलं कः पराक्रमः ।
केन वा कारणेनैष रावणादतिरिच्यते ॥ ३८ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
कीदृशो वै प्रभावोऽस्य किं बलं कः पराक्रमः ।
केन वा कारणेनैष रावणादतिरिच्यते ॥ ३८ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उसका प्रभाव कैसा था? उसमें कौन-सा बल और पराक्रम था? अथवा किस कारणसे यह रावणसे भी बढ़कर सिद्ध होता है ॥ ३८ ॥
अनुवाद (कन्नड)
अवन प्रभाव अन्तहदेनित्तु? अवनल्लि याव बल-पराक्रमवित्तु? याव कारणदिन्द रावणनन्नु मीरिसिद्दनु.॥38॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
शक्यं यदि मया श्रोतुं न खल्वाज्ञापयामि वः ।
यदि गुह्यं न चेद् वक्तुं श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् ॥ ३९ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
शक्यं यदि मया श्रोतुं न खल्वाज्ञापयामि वः ।
यदि गुह्यं न चेद् वक्तुं श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् ॥ ३९ ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘यदि यह मेरे सुनने योग्य हो, गोपनीय न हो तो मैं इसे सुनना चाहता हूँ । आपलोग बतानेकी कृपा करें । यह मेरा विनम्र अनुरोध है । मैं आपलोगोंको आज्ञा नहीं दे रहा हूँ ॥ ३९ ॥
अनुवाद (कन्नड)
इदन्नु नानु केळलु योग्यवागिद्दरॆ, गुप्तवल्लदिद्दरॆ, अदन्नु केळलु बयसुत्तिद्देनॆ. तावु तिळिसुव कृपॆ माडिरि. इदु नन्न विनम्र विनन्तियागिदॆ, आज्ञॆयल्ल.॥39॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
शक्रोऽपि विजितस्तेन कथं लब्धवरश्च सः ।
कथं च बलवान् पुत्रो न पिता तस्य रावणः ॥ ४० ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
शक्रोऽपि विजितस्तेन कथं लब्धवरश्च सः ।
कथं च बलवान् पुत्रो न पिता तस्य रावणः ॥ ४० ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘उस रावणपुत्रने इन्द्रको भी किस तरह जीत लिया? कैसे वरदान प्राप्त किया? पुत्र किस प्रकार महाबलवान् हो गया और उसका पिता रावण क्यों वैसा बलवान् नहीं हुआ? ॥ ४० ॥
अनुवाद (कन्नड)
आ रावण पुत्रनु इन्द्रनन्नु हेगॆ गॆद्दिद्दनु? ऎन्तह वरदान पडॆदिद्दनु? मगनु महाबलशालियागि, अवन तन्दॆ रावणनु हागॆ बलशालि एकॆ आगलिल्ल.॥40॥
विश्वास-प्रस्तुतिः
कथं पितुश्चाप्यधिको महाहवे
शक्रस्य जेता हि कथं स राक्षसः ।
वरांश्च लब्धाः कथयस्व मेऽद्य
तत् पृच्छतश्चास्य मुनीन्द्र सर्वम् ॥ ४१ ॥
सर्वाष् टीकाः
मूलम्
कथं पितुश्चाप्यधिको महाहवे
शक्रस्य जेता हि कथं स राक्षसः ।
वरांश्च लब्धाः कथयस्व मेऽद्य
तत् पृच्छतश्चास्य मुनीन्द्र सर्वम् ॥ ४१ ॥
कथं पितुश्चाप्यधिको महाहवे
शक्रस्य जेता हि कथं स राक्षसः ।
वरांश्च लब्धाः कथयस्व मेद्य
पाप्रच्छतश्चास्य मुनीन्द्र सर्वम् ॥
अनुवाद (हिन्दी)
‘मुनीश्वर! वह राक्षस इन्द्रजित् महासमरमें किस तरह पितासे भी अधिक शक्तिशाली एवं इन्द्रपर भी विजय पानेवाला हो गया? तथा किस तरह उसने बहुत-से वर प्राप्त कर लिये? इन सब बातोंको मैं जानना चाहता हूँ; इसलिये बारम्बार पूछता हूँ । आज आप ये सारी बातें मुझे बताइये’ ॥ ४१ ॥
अनुवाद (कन्नड)
मुनीश्वररे! आ राक्षस इन्द्रजितनु महा सङ्ग्रामदल्लि तन्दॆगिन्तलू मिगिलाद शक्तिशालि हागू इन्द्रन मेलॆ विजयवन्नु हेगॆ पडॆदनु? ऎन्तह वरगळन्नु पडॆदुकॊण्डिद्दनु? इदॆल्लवन्नु तिळियलु नानु बयसुत्तेनॆ. अदक्कागि पदे-पदे केळुत्तिद्देनॆ. इदॆल्लवन्नु तावु ननगॆ हेळिरि.॥41॥
समाप्तिः
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे प्रथमः सर्गः ॥ १ ॥
अनुवाद (समाप्तिः) (कन्नड)
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद उत्तरकाण्डदल्लि मॊदलनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥1॥
हिन्दी
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें पहला सर्ग पूरा हुआ ॥ १ ॥