१२८ श्रीरामपट्टाभिषेकः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

At the request of Bharata to take back the kingdom of Ayodhya, Rama accepts the offer and sits on a seat. Bharata and Rama take their bath and get adorned for the occasion. Rama, mounting on an excellent chariot, sallies forth on a procession in the city accompanied by Bharata, Shatrughna, Lakshmana and Vibhishana. Nine thousand elephants follow the procession, with Sugreeva and other monkeys mounted on them. Some attendants and musicians with their musical instruments walk in front of Rama’s procession. The citizens of Ayodhya host flags on every house. Rama returns to his paternal palace in Ayodhya. Sugreeva orders four of his monkeys to bring water from four oceans in jars given to them. Some monkeys brought water from five hundred rivers, as also from the four oceans for the purpose of the ceremony. Vasishta along with other brahmins as priests caused Rama to be consecrated with that water. The virgins, ministers, warriors, merchants, the four gods as well as other gods sprinkled sap of all kinds of herbs on Rama. Vasishta and other priests officiating the coronation-ceremony adorned Rama with an auspicious and charming crown. Then, Rama gives away presents to the priests as well as Sugreeva and Angada. Rama presents a pearl-necklace to Seetha and Seetha presents that necklace in turn to Hanuma. Rama further gives away presents to Vibhishana, Sugreeva, Jambavan and others on the occasion. Rama bids farewell to monkeys. The glory of the epic is complemented in the end by Valmiki.

स्रोतः: valmikiramayan.net

128. भरतका श्रीरामको राज्य लौटाना, श्रीरामकी नगरयात्रा, राज्याभिषेक,वानरोंकी विदाई तथा ग्रन्थका माहात्म्य

शिरस्यञ्जलिमाधाय कैकेयीनन्दिवर्धनः ।
बभाषे भरतो ज्येष्ठं रामं सत्यपराक्रमम् ॥ १ ॥

शिरस्यञ्जलिमाधाय कैकेय्यानन्द वर्धनः ।
बभाषे भरतो ज्येष्ठं रामं सत्यपराक्रमम् ॥

शिरस्यञ्जलिमादाय कैकेयीनन्दिवर्धनः । बभाषे भरतो ज्येष्ठन् रामं सत्यपराक्रमम् ॥ ६-१२८-१

तत्पश्चात् कैकेयीनन्दन भरतने मस्तकपर अञ्जलि बाँधकर अपने बड़े भाई सत्यपराक्रमी श्रीरामसे कहा—

कैकेयिगॆ आनन्दवर्धननाद भरतनु जोडिसि कैगळन्नु तलॆयल्लि हॊत्तु, सत्य पराक्रमियाद अण्णनाद श्रीरामनल्लि हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. bharataH = Bharata; kaikeyyaanandavardhanaH = the enhancer of Kaikeyi’s happiness; babhaaShe = spoke; raamam = to Rama; jyeShTham = his eldest brother; satyaparaakramam = the truly brave man; aadhyaaya = placing; aN^jalim = his open hands placed side by side together and slightly hallowed; shirasi = on his head (as a token of salutation).

अनुवादः

Placing his hallowed hands together on his head (as a mark of salutation), Bharata the enhancer of Kaikeyi’s happiness, spoke to the truly brave Rama, his elder brother (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूजिता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम ।
तद् ददामि पुनस्तुभ्यं यथा त्वमददा मम ॥ २ ॥

‘आपने मेरी माताका सम्मान किया और यह राज्य मुझे दे दिया । जैसे आपने मुझे दिया, उसी तरह मैं अब फिर आपको वापस दे रहा हूँ ॥ २ ॥

अण्णा! नीनु नन्न तायियन्नु सम्मानिसि, ई राज्यवन्नु ननगॆ कॊट्टॆ. नीनु ननगॆ कॊट्टन्तॆ ईग नानु पुनः निनगॆ हिन्दक्कॆ कॊडुत्तिद्देनॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. maamikaa = my; maataalator = mother; puujitaa = was treated respectfully; idam raajyam = this kingdom; dattam = was given; mama = to me; yathaa = as; tvam = you; adadaaH = gave; tat = it; mama = to me (in the same manner); dadaami = I am giving (it); tubhyam = for you; punaH = again.

अनुवादः

“You gave this kingdom to me and treated my mother’s words respectfully. As you gave it to me then, in the same way I am giving it to you again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

धुरमेकाकिना न्यस्तां वृषभेण बलीयसा ।
किशोरवद् गुरुं भारं न वोढुमहमुत्सहे ॥ ३ ॥

धुरमेकाकिना न्यस्तामृषभेण बलीयसा । किशोरवद्गुरुं भारं न वोढुमहमुत्सहे ॥ ६-१२८-३

‘अत्यन्त बलवान् बैल जिस बोझेको अकेला उठाता है, उसे बछड़ा नहीं उठा सकता; उसी तरह मैं भी इस भारी भारको उठानेमें असमर्थ हूँ ॥ ३ ॥

अत्यन्त बलिष्ठ ऎत्तु हॊरुव भारवन्नु ऒन्दु करु हॊरलादरु; हागॆये नानु ई दॊड्ड भारवन्नु हॊरलु असमर्थनागिद्देनॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. aham = I; na utsahe = cannot; voDhum = burden; kishoravat = (anymore then) a yong ox; (would sustain); dhuram = a load; nyastaam = carried forward; baliiyasaa = by a strong; vR^iShabheNa = bull; ekaakinaa = all alone.

अनुवादः

I cannot carry this heavy burden anymore than a young ox would sustain a load, carried forward by a strong bull all alone.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वारिवेगेन महता भिन्नः सेतुरिव क्षरन् ।
दुर्बन्धनमिदं मन्ये राज्यच्छिद्रमसंवृतम् ॥ ४ ॥

‘जैसे जलके महान् वेगसे टूटे या फटे हुए बाँधको, जब कि उससे जलका प्रखर प्रवाह बह रहा हो, बाँधना अत्यन्त कठिन होता है, उसी प्रकार राज्यके खुले हुए छिद्रको ढक पाना मैं अपने लिये असम्भव मानता हूँ ॥

अणॆकट्टु ऒडॆदु होगि हरियुव नीरिन रभसवन्नु तडॆयलु साध्यवागदिरुवन्तॆये राज्यद तॆरॆदुकॊण्डिरुव छिद्रगळन्नु सरिपडिसुवुदु ननगॆ असम्भववॆन्दे नानु तिळियुत्तेनॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. manye = I think; idam = this; raajyachchhidram = weak point in administration of the kingdom; asamvR^itam = which is uncovered; durbandhanam = is difficult to be controlled; bhinnaH = seturiva = as a broken dam; kSharan = seeping from its cracks; mahataa = vaasivegena = (when breached) by a mammoth stream of water.

अनुवादः

“I think this venerable point in the form of administration of the kingdom is difficult to be controlled, as a broken dam, seeping from its cracks when breached mammoth stream of water.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गतिं खर इवाश्वस्य हंसस्येव च वायसः ।
नान्वेतुमुत्सहे वीर तव मार्गमरिन्दम ॥ ५ ॥

गतिं खर इवाश्वस्य हन्सस्येव च वायसः । नान्वेतुमुत्सहे देव तव मार्गमरिन्दम ॥ ६-१२८-५

‘शत्रुदमन वीर! जैसे गदहा घोड़ेकी और कौवा हंसकी गतिका अनुसरण नहीं कर सकता, उसी तरह मैं आपके मार्गका—रक्षणीय-रक्षणरूपी कौशलका अनुकरण नहीं कर सकता ॥ ५ ॥

शत्रुदमन वीरने! कत्तॆयु कुदुरॆय हागू कागॆयु हंसद गतियन्नु अनुसरिसलारदो हागॆये नानु निन्न मार्गद-रक्षणीय रक्षणरूपी कौशल्यवन्नु अनुकरणमाडलारॆनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. arimdamaviira = O hero; the annihilator of enemies!; na utsahe = I am not able; anvetum = to follow; tavamaargam = your path; iva = any more than; kharaH = a donkey; gatim = (would follow) the gallop; ashvasya = of a horse; vaayasaH = and a cow; hamsasyeva = (would take up); the chase of a wild goose.

अनुवादः

O hero, the annihilator of enemies! I am not able to follow your path, any more than a donkey would follow the gallop of a horse or a crow would take up the chase of a wild goose.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा चारोपितो वृक्षो जातश्चान्तर्निवेशने ।
महानपि दुरारोहो महास्कन्धः प्रशाखवान् ॥ ६ ॥
शीर्येत पुष्पितो भूत्वा न फलानि प्रदर्शयन् ।
तस्य नानुभवेदर्थं यस्य हेतोः स रोपितः ॥ ७ ॥
एषोपमा महाबाहो त्वमर्थं वेत्तुमर्हसि ।
यद्यस्मान् मनुजेन्द्र त्वं भर्ता भृत्यान् न शाधि हि ॥ ८ ॥

यथा चारोपितो वृक्षो जातश्चान्तर्निवेशने ।
महानपि दुरारोहो महास्कन्धः प्रशाखवान् ॥ शीर्येत पुष्पितो भूत्वा न लानि प्रदर्शयन् ।
तस्य नानुभवेदर्थं यस्य हेतोः स रोपितः ॥ एषोपमा महाबाहो त्वमर्थं वेत्तुमर्हसि ।
यद्यस्मान्मनुजेन्द्र त्वं भर्ताभृत्यान्न शाधि हि ॥

यथा च रोपितो वृक्षो जातश्चान्तर्निवेशने । महांश्च सुदुरारोहो महास्कन्धः प्रशाखवान् ॥ ६-१२८-६ शीर्येत पुष्पितो भूत्वा न फलानि प्रदर्शयेत् । तस्य नानुभवेदर्थन् यस्य हेतोः स रोप्यते ॥ ६-१२८-७ एषोपमा महाबाहो त्वमर्थन् वेत्तुमर्हसि । यद्यस्मान्मनुजेन्द्र त्वं भक्तान्भृत्यान्न शाधि हि ॥ ६-१२८-८

‘महाबाहो! नरेन्द्र! जैसे घरके भीतरके बगीचेमें एक वृक्ष लगाया गया । वह जमा और जमकर बहुत बड़ा हो गया । इतना बड़ा कि उसपर चढ़ना कठिन हो रहा था । उसका तना बहुत बड़ा और मोटा था तथा उसमें बहुत-सी शाखाएँ थीं । उस वृक्षमें फूल लगे; किंतु वह अपने फल नहीं दिखा सका था । इसी दशामें टूटकर धराशायी हो गया । लगानेवालोंने जिन फलोंके उद्देश्यसे उस वृक्षको लगाया था, उनका अनुभव वे नहीं कर सके । यही उपमा उस राजाके लिये भी हो सकती है, जिसे प्रजाने अपनी रक्षाके लिये पाल-पोसकर बड़ा किया और बड़े होनेपर वह उनकी रक्षासे मुँह मोड़ने लगे । इस कथनके तात्पर्यको आप समझें । यदि भर्त्ता होकर भी आप हम भृत्योंका भरण-पोषण नहीं करेंगे तो आप भी उस निष्फल वृक्षके समान ही समझे जायँगे ॥

महाबाहो! नरेन्द्रने! मनॆय निवेशनदल्लि वृक्षद ससियॊन्दन्नु नॆडलायितु, अदु कालान्तरदल्लि दॊड्डदागि ऎत्तरवागि बॆळॆयितु, अदन्नु हत्तलू यारिन्दलू साध्यवागुत्तिरलिल्ल. अदर काण्डवु दॊड्डदागि, रॆम्बॆगळु हॆच्चागिये इद्दवु. आ वृक्षदल्लि हूवु बिडुत्तिद्दवु, आदरॆ हण्णुगळु कण्डुबन्दल्ल. ई स्थितियल्लि अदु धरॆगुरुळितु. गिडनॆट्टवनु याव फलद उद्देशदिन्द नॆट्टिद्दनो, अदन्नु अनुभविसलिल्ल. ई उपमॆयु निन्न कुरितु अन्वयिसुत्तदॆ. नीनु प्रजॆगळन्नु रक्षिसुवॆ ऎन्दे निन्नन्नु पालन-पोषण माडि दॊड्डवनागिसलायितु. आदरॆ अवर रक्षणॆय समयबन्दाग कारणान्तरदिन्द हॊणॆयन्नु तप्पिसिकॊण्डु काडिगॆ हॊरटुहोदॆ. नीनु स्वामियागियू प्रजॆगळन्नु पालिसदिद्दरॆ निष्पल वृक्षदन्तॆ नीनु आगुवॆ.॥6-8॥

पदच्छेदः

6-8. mahaabaaho = O mighty armed; manujendra = king!; yathaa = how; vR^ikShaH = a tree; aaropitaH = planted; antarniveshane = in the black-yard of one’s own house; jaataH api = even though grown; big; duraarohaH = and difficult to climb; mahaaskandhaH = with a huge trunk; prashaakhavaan = and large branches; na pradarshayan = does not yield; phalaani = fruits; shiiryeta = and dries up; puShpitaH bhuutvaa = after flowering; saH = he (who planted it); naanubhavet = would not enjoy; tasya artham = its object; yasya hetoH = the fruit for which; ropitaH = it was planted; eShaa = this; upamaa = is the analogy (applied to you); tvam yadi = if you; bhartaa = as a master; na shaadhihi naH = would not indeed rule over us; bhR^ityaan = your servents; tvam = you; vettumarhasi = can understand; artham = the meaning.

अनुवादः

“O mighty armed king! How a tree planted in the back yard of one’s own house, even though grown big and difficult to climb with a huge trunk and large branches, does not yield fruits but dries up after flowering, he who planted it would not enjoy the fruit for which it was planted. This is the analogy applied to you, if you, as a Master, would not indeed rule over us, your servants. You can understand the meaning.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जगदद्याभिषिक्तं त्वामनुपश्यतु राघव ।
प्रतपन्तमिवादित्यं मध्याह्ने दीप्ततेजसम् ॥ ९ ॥

जगदद्याभिषिक्तन् त्वामनुपश्यतु सर्वतः । प्रतपन्तमिवादित्यं मध्याह्ने दीप्ततेजसं ॥ ६-१२८-९

‘रघुनन्दन! अब तो हमारी यही इच्छा है कि जगत् के सब लोग आपका राज्याभिषेक देखें । मध्याह्नकालके सूर्यकी भाँति आपका तेज और प्रताप बढ़ता रहे ॥ ९ ॥

रघुनन्दन! जगत्तिन ऎल्ल जनरु निन्न राज्याभिषेक नोडलॆन्दॆ नम्म इच्छॆयागिदॆ. मध्याह्नद सूर्य नन्तॆ निन्न तेज मत्तु प्रताप हॆच्चुत्ता इरलि.॥9॥

पदच्छेदः

9. raaghava = O Rama!; adya = today; jagat = (let) the world; anupashyati = see; tvaam = you; abhiShiktam = crowned; aadityamiva = like the sun; diipta tejasam = with flowing splendor; pratapantam = shining brilliantly; madhyaahne = at noon.

अनुवादः

“O Rama! Today, let the world see you when crowned, like the sun with its glowing splendour, shining brilliantly at noon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तूर्यसङ्घातनिर्घोषैः काञ्चीनूपुरनिःस्वनैः ।
मधुरैर्गीतशब्दैश्च प्रतिबुध्यस्व शेष्व च ॥ १० ॥

तूर्यसङ्घात निर्घोषैः काञ्चिनूपुर निःस्वनैः ।
मधुरैर्गीतशब्दैश्च प्रतिबुध्यस्व शेष्व च ॥

तूर्यसङ्घातनिर्घोषैः काञ्चीनूपुरनिस्वनैः । मधुरैर्गीतशब्दैश्च प्रतिबुध्यस्व शेष्व च ॥ ६-१२८-१०

‘आप विविध वाद्योंकी मधुर ध्वनि, काञ्ची तथा नूपुरोंकी झनकार और गीतके मनोहर शब्द सुनकर सोयें और जागें ॥ १० ॥

नीनु विविध वाद्यगळ मधुर ध्वनिगळिन्द, ओड्याण- नूपुरगळ झणत्कारगळिन्द, मधुर गीत ध्वनिगळिन्द नीनु ऎच्चरगॊळ्ळु.॥10॥

पदच्छेदः

10. sheShva cha = may you relax; pratibudhyasva = and wake-up too; tuurya samghaata nirghoShaiH = to the sounds of an ensemble of musical instruments; kaaNchiinuupura niH svanaiH = noise of ornaments strung with tiny bells and worn around the waist and anklets; madhuraiH = and sweet; giita shabdaishcha = invocation of songs.

अनुवादः

May you relax and wake-up too, to the sounds of an ensemble of musical instruments, the tinkling of ornaments strung with tiny bells and worn around the waist and anklets as well as sweet invocation of songs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यावदावर्तते चक्रं यावती च वसुन्धरा ।
तावत् त्वमिह लोकस्य स्वामित्वमनुवर्तय ॥ ११ ॥

यावदावर्तते चक्रन् यावती च वसुन्धरा । तावत्त्वमिह सर्वस्य स्वामित्वमभिवर्तय ॥ ६-१२८-११

‘जबतक नक्षत्रमण्डल घूमता है और जबतक यह पृथ्वी स्थित है तबतक आप इस संसारके स्वामी बने रहें’ ॥

कालचक्रवु तिरुगुत्तिरु ववरॆगॆ, पृथिवियु स्थिरवागिरुववरॆगॆ नीनु ई प्रपञ्चक्कॆ ऒडॆयनागि इरु.॥11॥

पदच्छेदः

11. tvam = you; anuvartaya = look after; svaamitvam = the lordship; lokasya = of the world; iha = here; yaavat = as long as; chakram = the stellar sphere; aavartate = revolves; yaavat = and so far as; vasumdharaa = the earth; taavat = is so much.

अनुवादः

Look after, you, lordship of world here, as long as the stellar sphere revolves and so far as the earth is spread out.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतस्य वचः श्रुत्वा रामः परपुरञ्जयः ।
तथेति प्रतिजग्राह निषसादासने शुभे ॥ १२ ॥

भरतस्य वचः श्रुत्वा रामः पुरपुञ्जयः ।
तथेति प्रतिजग्राह निषसादासने शुभे ॥

भरतकी यह बात सुनकर शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले भगवान् श्रीरामने ‘तथास्तु’ कहकर उसे मान लिया और वे एक सुन्दर आसनपर विराजमान हुए ॥ १२ ॥

भरतन ई मातन्नु केळि शत्रुनगरवन्नु जयिसुव श्रीरामनु ‘तथास्तु’ ऎन्दु हेळि भरतन मातन्नु ऒप्पिकॊण्डनु हागू ऒन्दु सुन्दर आसनदल्लि विराजमाननादनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. shrutvaa = hearing; vachaH = the words; bharatasya = of Bharata; ramaH = Rama; para puramjayaH = who conquered the cities of adversaries; pratijagraaha = accepted; tatheeti = saying; “Be it so”; niShasaada = and sat; shubhe = on the auspicious; aasane = seat.

अनुवादः

Hearing the words of Bharata, Rama who conquered the cities of adversaries, accepted his words saying “Be it so” and sat on an auspicious seat.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शत्रुघ्नवचनान्निपुणाः श्मश्रुवर्धनाः ।
सुखहस्ताः सुशीघ्राश्च राघवं पर्यवारयन् ॥ १३ ॥

ततः शत्रुघ्नवचनान्निपुणाः श्मश्रुवर्धकाः । सुखहस्ताः सुशीघ्राश्च राघवं पर्युपासत ॥ ६-१२८-१३

फिर शत्रुघ्नजीकी आज्ञासे निपुण नाई बुलाये गये, जिनके हाथ हलके और तेज चलनेवाले थे । उन सबने श्रीरघुनाथजीको घेर लिया ॥ १३ ॥

मत्तॆ शत्रुघ्नन आज्ञॆयन्तॆ शीघ्रकर्मिगळू, कैचळकविरुववरू आद निपुण नायिन्दरन्नु करॆसलायितु. अवरॆल्लरू श्रीरघुनाथनन्नु सुत्तुवरिदु निन्तरु.॥13॥

पदच्छेदः

13. tataH = thereafter; shatrughna vachanaat = on instructions from Shatrughna; nipuNaaH = skilled; shmashruvadhanaaH = barbers; sukha hastaaH = with gentle hands; sushiighraashcha = who can do with a good speed; parya vaarayan = encircled; raaghavam = Rama. (all round).

अनुवादः

Thereafter, on instructions from Shatrughna, skilled barbers with gentle hands who can do their work with a good speed, encircled Rama all round.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूर्वं तु भरते स्नाते लक्ष्मणे च महाबले ।
सुग्रीवे वानरेन्द्रे च राक्षसेन्द्रे विभीषणे ॥ १४ ॥
विशोधितजटः स्नातश्चित्रमाल्यानुलेपनः ।
महार्हवसनोपेतस्तस्थौ तत्र श्रिया ज्वलन् ॥ १५ ॥

पूर्वं तु भरते स्नाते लक्ष्मणे च महाबले ।
सुग्रीवे वानरेन्द्रे च राक्षसेन्द्रे विभीषणे ॥ विशोधित जटः स्नातश्चित्रमाल्यानुलेपनः ।
महार्हवसनॊपेतस्तस्थौ तत्र श्रिया ज्वलन् ॥

पहले भरतने स्नान किया फिर महाबली लक्ष्मणने । तत्पश्चात् वानरराज सुग्रीव और राक्षसराज विभीषणने भी स्नान किया । तदनन्तर जटाका शोधन करके श्रीरामने स्नान किया, फिर विचित्र पुष्पमाला, सुन्दर अनुलेपन और बहुमूल्य पीताम्बर धारण करके आभूषणोंकी शोभासे प्रकाशित होते हुए वे सिंहासनपर विराजमान हुए ॥ १४-१५ ॥

मॊदलु भरतनु, मत्तॆ महाबलि लक्ष्मणनू, वानरराज सुग्रीवनू, राक्षसराज विभीषणनू अनुक्रमवागि स्नानमाडिदरु. अनन्तर जटा विसर्जन माडि श्रीरामनू स्नान माडिदनु. मत्तॆ विचित्र पुष्पमालॆ, सुन्दर अनुलेप मत्तु बहु अमूल्य पीताम्बर धरिसिदनु. आभूषणगळ शोभॆयिन्द प्रकाशिसुत्ता अवनु सिंहासनदल्लि विराजमाननादनु.॥14-15॥

पदच्छेदः

14-15. bharate = Bharata; snaate = having bathed; puurvam = first; mahaabale = the mighty; lakShmaNe cha = Lakshmana; sugriive = Sugreeva; vaanarendre = the lord of monkeys; vibhiiShaNe = and Vibhishana; raakShasendra = the king of demons; (took bath); (Rama) vishodhitajaTaH = had his matted locks disentangled; snaataaH = and bathed; tasthau = (He) stood; tatra = there; jvaalan = shining; shriyaa = with splendor; chitra maalyaanulepanaH = adorned with picturesque garlands and smeared with sandal pastes of various colours; mahaarha vasanopetaH = and clothed in costly raiment.

अनुवादः

Bharata, having bathed first, the mighty Lakshmana, Sugreeva the lord of monkeys and Vibhishana the king of demons took bath. Rama had his matted locks disentangled and bathed. He stood there, shining with splendour, adorned with picturesque garlands, smeared with sandal pastes of various colours and clothed in costly raiment.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रतिकर्म च रामस्य कारयामास वीर्यवान् ।
लक्ष्मणस्य च लक्ष्मीवानिक्ष्वाकुकुलवर्धनः ॥ १६ ॥

इक्ष्वाकुकुलकी कीर्ति बढ़ानेवाले शोभाशाली, पराक्रमी वीर शत्रुघ्नने श्रीराम और लक्ष्मणको शृङ्गार धारण कराया ॥ १६ ॥

इक्ष्वाकुकुलद कीर्तियन्नु बॆळगिसुव पराक्रमी वीर शत्रुघ्ननु श्रीराम मत्तु लक्ष्मणरन्नु शृङ्गरिसिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. (Shatrughna); viiryavaan = the valiant; lakShmiivaan = and charming man; ikShvaakukula vardhanaH = the promoter of Ikshvaku dynasty; kaarayaamaasa = caused to do; pratikarma = personal adornment; raamasya = of Rama; lakShmaNasya = and of Lakshmana.

अनुवादः

Shatrughna, the valiant and charming man, the promoter of Ikshvaku dynasty made arrangements for personal adornment of Rama and Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रतिकर्म च सीतायाः सर्वा दशरथस्त्रियः ।
आत्मनैव तदा चक्रुर्मनस्विन्यो मनोहरम् ॥ १७ ॥

उस समय राजा दशरथकी सभी मनस्विनी रानियोंने स्वयं अपने हाथोंसे सीताजीका मनोहर शृङ्गार किया ॥ १७ ॥

आग दशरथ राजन ऎल्ल मनस्विनी राणियरु स्वतः तम्म कैगळिन्द सीतॆयन्नु मनोहरवागि शृङ्गरिसिदरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. tadaa = then; sarvaaH = all; manasvinyaH = the noble-minded; dasharathastriyaH = wives of Dasaratha; aatmanaiva = indeed themselves; chakruH = made; manoharam = a beautiful; pratikarma = decoration; svitaayaah = of seetha.

अनुवादः

Then, all the noble-minded widows of Dasaratha indeed themselves personally adorned Seetha beautifully.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो वानरपत्नीनां सर्वासामेव शोभनम् ।
चकार यत्नात् कौसल्या प्रहृष्टा पुत्रवत्सला ॥ १८ ॥

ततो राघवपत्नीनान् सर्वासामेव शोभनम् । चकार यत्नात्कौसल्या प्रहृष्टा पुत्रवत्सला ॥ ६-१२८-१८

पुत्रवत्सला कौसल्याने अत्यन्त हर्ष और उत्साहके साथ बड़े यत्नसे समस्त वानरपत्नियोंका सुन्दर शृङ्गार किया ॥ १८ ॥

पुत्रवत्सला कौसल्यॆयु अत्यन्त हर्षोत्साहदिन्द प्रयत्नपूर्वक समस्त वानर पत्नियरन्नु सुन्दर शृङ्गार माडिदळु.॥18॥

पदच्छेदः

18. tataH = thereupon; prahR^iShTaa = the delightful; kausalyaa = Kausalya; putravatsalaa = who was affectionate of her sons; chakaara = made; shobhanam = a charming decoration; sarvaasaam = to all; vaanarapatniinaam = the wives of monkeys; yatnaat = with zeal.

अनुवादः

Thereupon, the delightful Kausalya, who was affectionate of her sons, adorned with zeal all the wives of monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शत्रुघ्नवचनात् सुमन्त्रो नाम सारथिः ।
योजयित्वाभिचक्राम रथं सर्वाङ्गशोभनम् ॥ १९ ॥

तत्पश्चात् शत्रुघ्नजीकी आज्ञासे सारथि सुमन्त्रजी एक सर्वाङ्गसुन्दर रथ जोतकर ले आये ॥ १९ ॥

अनन्तर शत्रुघ्नन आज्ञॆयिन्द सारथि सुमन्त्रनु ऒन्दु सर्वाङ्ग सुन्दर रथवन्नु सज्जागिसि तॆगॆदुकॊण्डु बन्दनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. tataH = later; saarathiH = the charioteer; sumantro naama = by name; Sumantra; shatrughnavachanaat = on the orders of Shatrughna; abhichakraama = approached; yojayitvaa = yoking; ratham = chariot (to horses); sarvaaNga shobhanam = completely beautiful in all respects.

अनुवादः

Later, on the orders of Shatrughna, the charioteer by name Sumantra made his appearance, yoking chariot to horses which were completely beautiful in all respects.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अग्न्यर्कामलसङ्काशं दिव्यं दृष्ट्वा रथं स्थितम् ।
आरुरोह महाबाहू रामः परपुरञ्जयः ॥ २० ॥

अग्न्यर्कामलसङ्काशं दिव्यं दृष्ट्वा रथस्थितम् ।
आरुरोह महाबाहू रामः परपुरञ्जयः ॥

अर्कमण्डलसङ्काशन् दिव्यं दृष्ट्वा रथन् स्थितम् । आरुरोह महाबाहू रामः सत्यपराक्रमः ॥ ६-१२८-२०

अग्नि और सूर्यके समान देदीप्यमान उस दिव्य रथको खड़ा देख शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले महाबाहु श्रीराम उसपर आरूढ़ हुए ॥ २० ॥

सूर्याग्नियन्तॆ देदीप्यमान आ दिव्यरथवु निन्तिरुवुदन्नु नोडि महाबाहु श्रीरामनु अदरल्लि आरूढनादनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. dR^iShTvaa = seeing; divyam = the charming; ratham = chariot; arkamaNDalasamkaasham = which emitted immaculate splendor like that of the sun; sthitam = standing; (before him); mahaabaahuH = the mighty armed; raamaH = rama; parapuramjayaH = the conqueror of hostile cities; aaruroha = ascended it.

अनुवादः

Seeing the charming chariot, which emitted immaculate splendour like that of the sun, standing before him, the mighty armed Rama, the conqueror of hostile cities, ascended it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवो हनुमांश्चैव महेन्द्रसदृशद्युती ।
स्नातौ दिव्यनिभैर्वस्त्रैर्जग्मतुः शुभकुण्डलौ ॥ २१ ॥

सुग्रीवो हनुमांश्चैव महेन्द्र सदृशद्युती ।
स्नातौ दिव्यनिभैर्वसैर्जग्मतुः शुभकुण्डलौ ॥

सुग्रीव और हनुमान् जी दोनों देवराज इन्द्रके समान कान्तिमान् थे । दोनोंके कानोंमें सुन्दर कुण्डल शोभा पा रहे थे । वे दोनों ही स्नान करके दिव्य वस्त्रोंसे विभूषित हो नगरकी ओर चले ॥ २१ ॥

सुग्रीव मत्तु हनुमन्तरिब्बरू देवेन्द्रनन्तॆ कान्तिवन्तरागिद्दरु. किविगळल्लि सुन्दर कुण्डलगळु शोभिसुत्तिद्द अवरिब्बरू स्नानगैदु दिव्यवस्त्रगळिन्द विभूषितरागि नगरद कडॆगॆ हॊरटरु.॥21॥

पदच्छेदः

21. sugriivaH = Sugreeva; hanumaamshchaiva = and Hanuma; mahendra sadR^ishadyutii = having a splendor similar to that of Indra the lord of celestials; snaatau = after taking bath; jagmatuH = started; divyanibhaiHvastraiH = wearing beautiful raiments; shubhakuN^DalaiH = and sparkling ear-rings.

अनुवादः

Sugreeva and Hanuma, having splendour similar to that of Indra the lord of celestials, after taking their bat, wore beautiful raiment as well as sparkling ear rings and started.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वाभरणजुष्टाश्च ययुस्ताः शुभकुण्डलाः ।
सुग्रीवपत्न्यः सीता च द्रष्टुं नगरमुत्सुकाः ॥ २२ ॥

सर्वाभरणजुष्टाश्च ययुस्ताः शुभकुण्डलाः । सुग्रीवपत्न्याः सीता च द्रष्टुं नगरमुत्सुकाः ॥ ६-१२८-२२

सुग्रीवकी पत्नियाँ और सीताजी समस्त आभूषणोंसे विभूषित और सुन्दर कुण्डलोंसे अलंकृत हो नगर देखनेकी उत्सुकता मनमें लिये सवारियोंपर चलीं ॥ २२ ॥

सुग्रीवन पत्नियरु मत्तु सीतॆयु समस्त आभरणगळिन्द विभूषितरागि, सुन्दर कुण्डलगळिन्द अलङ्कृतरागि नगरवन्नु नोडुव उत्सुकतॆयिन्द मेनॆगळल्लि हॊरटरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. sarvaabharaNa juShTaaH = endowed with all types of ornaments; shubhakuNDalaaH = and charming ear-rings; taaH = those; sugriiva = and Seetha; yayuH = moved out; usukaaH = longing; draShTum = to see; nagaram = the city.

अनुवादः

Endowed with all types of ornaments as well as charming ear-rings, those wives of Sugreeva together with Seetha moved out, longing as they were, to see the city.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयोध्यायां च सचिवा राज्ञो दशरथस्य च ।
पुरोहितं पुरस्कृत्य मन्त्रयामासुरर्थवत् ॥ २३ ॥

अयोध्यायां तु सचिवा राज्ञो दशरथस्य च ।
पुरोहितं पुरस्कृत्य मन्त्रयामासुरर्थवत् ॥

अयोध्यामें राजा दशरथके मन्त्री पुरोहित वसिष्ठजीको आगे करके श्रीरामचन्द्रजीके राज्याभिषेकके विषयमें आवश्यक विचार करने लगे ॥ २३ ॥

अयोध्यॆयल्लि दशरथराजन मन्त्रिगळु पुरोहित वसिष्ठरन्नु मुन्दॆ माडि श्रीरामचन्द्रन राज्याभिषेकक्कागि आवश्यक विचार-विनिमय माडिदरु.॥23॥

पदच्छेदः

23. ayodhyaayaam tu = ; in Ayodhya; sachivaaH = the ministers; raaJNaH dasharathasya = of King Dasaratha; puraskR^it purohitam = having placed the priest in their front; mantrayaamaasa = planned (everything); arthavat = meaningfully.

अनुवादः

In Ayodhya, the ministers of king Dasaratha, having placed the priest in their front, planned everything meaningfully.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अशोको विजयश्चैव सिद्धार्थश्च समाहिताः ।
मन्त्रयन् रामवृद्ध्यर्थमृद्ध्यर्थं नगरस्य च ॥ २४ ॥

अशोको विजयश्चैव सिद्धार्थश्च समाहिताः । मन्त्रयन्रामवृद्ध्यर्थन् वृत्त्यर्थं नगरस्य च ॥ ६-१२८-२४

अशोक, विजय और सिद्धार्थ—ये तीनों मन्त्री एकाग्रचित्त हो श्रीरामचन्द्रजीके अभ्युदय तथा नगरकी समृद्धिके लिये परस्पर मन्त्रणा करने लगे ॥ २४ ॥

अशोक, विजय, सिद्धार्थ ई मूवरू मन्त्रिगळु एकाग्रचित्तरागि श्रीरामन अभ्युदय हागू नगरद समृद्धिगागि परस्पर मन्त्रालोचनॆ माडिदरु.॥24॥

पदच्छेदः

24. ashokaH = Ashoka; vijayashchaiva = Vijaya; siddhaardhashcha = and Siddhartha; samaahitaaH = with a great attention; mantrayan = discussed; raamavR^iddhyartham = about Rama’s well-being; nagarsya R^idhyartham = and the prosperity to do.

अनुवादः

Ashoka, Vijaya and Siddhartha, with a great concern, discussed about Rama’s advancement and the prosperity of the City.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वमेवाभिषेकार्थं जयार्हस्य महात्मनः ।
कर्तुमर्हथ रामस्य यद् यन्मङ्गलपूर्वकम् ॥ २५ ॥

उन्होंने सेवकोंसे कहा—‘विजयके योग्य जो महात्मा श्रीरामचन्द्रजी हैं, उनके अभिषेकके लिये जो-जो आवश्यक कार्य करना है, वह सब मङ्गलपूर्वक तुम सब लोग करो’ ॥

अवरु सेवकरिगॆ हेळिदरु- जयार्हनाद महात्मा श्रीरामचन्द्रन पट्टाभिषेकक्कागि आवश्यकवाद कार्यवन्नु नीवॆल्लरू मङ्गल पूर्वक माडिरि.॥25॥

पदच्छेदः

25. arhatha = you ought; kartum = to do; maN^gala puurvakam = auspiciously; yadyat sarvam = all that is required; abhiShekaartham = for the coronation; mahaatmanaH raamasya = of the great souled Rama; jayaarhasya = worthy of victory.

अनुवादः

“You ought to do auspiciously whatever is required for the coronation of the great-souled Rama, worthy of victory.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति ते मन्त्रिणः सर्वे सन्दिश्य च पुरोहितः ।
नगरान्निर्ययुस्तूर्णं रामदर्शनबुद्धयः ॥ २६ ॥

इति ते मन्त्रिणः सर्वे सन्दिश्य तु पुरोहितम् नगरान्निर्ययुस्तूर्णन् रामदर्शनबुद्धयः ॥ ६-१२८-२६

इस प्रकार आदेश देकर वे मन्त्री और पुरोहितजी श्रीरामचन्द्रजीके दर्शनके लिये तत्काल नगरसे बाहर निकले ॥ २६ ॥

हीगॆ आदेश कॊट्टु आ मन्त्रिगळु मत्तु पुरोहितरु श्रीरामचन्द्रन दर्शनक्कागि कूडले नगरदिन्द हॊरटरु.॥26॥

पदच्छेदः

26. samdishya = advising; purohitam = advising; purohitam = the priest; iti = in this way; sarve = all; te = those; mantriNaH = ministers; tuurNam = quickly; niryayuH = started; nagaraat = from the city; raamadarshana bddhayaH = with an intention to see Rama.

अनुवादः

Advising the priest in this way, all those ministers quickly started from the city, with an intention to see Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवानघः ।
प्रययौ रथमास्थाय रामो नगरमुत्तमम् ॥ २७ ॥

जैसे सहस्र नेत्रधारी इन्द्र हरे रंगके घोड़ोंसे जुते हुए रथपर बैठकर यात्रा करते हैं, उसी प्रकार निष्पाप श्रीराम एक श्रेष्ठ रथपर आरूढ़ हो अपने उत्तम नगरकी ओर चले ॥ २७ ॥

सहस्राक्ष इन्द्रनु हसिरु कुदुरॆगळन्नु हूडिद रथदल्लि प्रयाणिसुत्तिरुवन्तॆये निष्पाप श्रीरामनु ऒन्दु श्रेष्ठ रथारूढनागि तन्न उत्तमनगरद कडॆगॆ हॊरटनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. anaghaH = the faultless; raamaH = Rama; aasthaaya = mounting; uttamam = the excellent; rathm = chariot; sahasraakShaH = indraH iva = as the thousand-eyed Indra; ratham = (ascended) the chariot; hariyuktam = yoked to green-coloured horses; prayayau = and sallied forth; nagaram = to the city.

अनुवादः

The faultless Rama, mounting the excellent chariot, as Indra ascended the chariot yoked to green-coloured horses, sallied forth to the city.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जग्राह भरतो रश्मीन् शत्रुघ्नश्छत्रमाददे ।
लक्ष्मणो व्यजनं तस्य मूर्ध्नि संवीजयंस्तदा ॥ २८ ॥

उस समय भरतने सारथि बनकर घोड़ोंकी बागडोर अपने हाथमें ले रखी थी । शत्रुघ्नने छत्र लगा रखा था और लक्ष्मण उस समय श्रीरामचन्द्रजीके मस्तकपर चँवर डुला रहे थे ॥ २८ ॥

आग भरतनु सारथियागि रथवन्नु नडॆसुत्तिद्द, शत्रुघ्ननु छत्रवन्नु हिडिदनु. लक्ष्मणनु आग श्रीरामचन्द्रनिगॆ चामर बीसुत्तिद्दनु.॥28॥

श्वेतं च वालव्यजनं जगृहे परितः स्थितः ।
अपरं चन्द्रसङ्काशं राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥ २९ ॥

श्वेतं च वालव्यजनं जग्राहे परितः स्थितः ।
अपरं चन्द्र सङ्काशं राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥

एक ओर लक्ष्मण थे और दूसरी ओर राक्षसराज विभीषण खड़े थे । उन्होंने चन्द्रमाके समान कान्तिमान् दूसरा श्वेत चँवर हाथमें ले रखा था ॥ २९ ॥

ऒन्दु कडॆ लक्ष्मणनु निन्तिद्दरॆ इन्नॊन्दु कडॆ राक्षस विभीषणनु निन्तिद्दनु. अवनु चन्द्र दन्तह कान्तियुक्त इन्नॊन्दु बिळिय चामर हिडिदु बीसुत्तिद्दनु.॥29॥

पदच्छेदः

28-29. bharataH = Bharata; jagraaha = took up; rashmiin = the reins; shatrughnaH = Shatrughna = aadade = held; chhatram = the parasol; tasya muurdhni = on Rama’s head; lakShmaNaH = Lakshmana; samparyaviijayat = winnowed; vyajanam = a fan; vibhiiShaNaH = Vibhishana; raakShasendra = the king of demons; paritaH sthitaH = standing nearby; jagR^ihe = held; aparam = another; shvetam = white; vaalavyajanam = fan; chandrasamkaasham = shining brightly as the moon.

अनुवादः

Bharata took up the reins. Shatrughna held the parasol on Rama’s head. Lakshmana winnowed a fan. Vibhishana, the king of demons standing nearby, held a white fan, shining brilliantly like the moon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋषिसङ्घैस्तदाऽऽकाशे देवैश्च समरुद‍्गणैः ।
स्तूयमानस्य रामस्य शुश्रुवे मधुरध्वनिः ॥ ३० ॥

ऋषिसङ्घै स्तदाऽऽकाशे देवैश्च समरुद्गणैः ।
स्तूयमानस्य रामस्य शुश्रुवॆ मधुरध्वनिः ॥

ऋषिसङ्घैर्तदाकाशे देवैश्च समरुद्गणैः । स्तूयमानस्य रामस्य शुश्रुवे मधुरध्वनिः ॥ ६-१२८-३०

उस समय आकाशमें खड़े हुए ऋषियों तथा मरुद‍्गणोंसहित देवताओंके समुदाय श्रीरामचन्द्रजीके स्तवनकी मधुर ध्वनि सुन रहे थे ॥ ३० ॥

आग आकाशदल्लि निन्तिरुव ऋषिगळु, मरुद्गणगळ सहित देवतॆगळ समुदाय श्रीरामचन्द्रन स्तवनद मधुर ध्वनियन्नु केळुत्तिद्दरु.॥30॥

पदच्छेदः

30. tadaa = then; R^iShisamghaiH = by the groups of sages; devaishcha = celestials; samarudyaNaiH = along with troop of the Maruts; the host of the gods; raamasya = Rama; stuuyamaanasya = was being praised; aakaashe = in the sky; madhuradhvaniH = and sweet reverberation; shushruve = was heard.

अनुवादः

Then, in the sky, groups of sages, celestials along with troop of the Maruts, the host of the gods, praised Rama and sweet reverberation was heard.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शत्रुञ्जयं नाम कुञ्जरं पर्वतोपमम् ।
आरुरोह महातेजाः सुग्रीवः प्लवगर्षभः ॥ ३१ ॥

ततः शत्रुञ्जयं नाम कुञ्जरं पर्वतोपमम् । आरुरोह महातेजाः सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ ६-१२८-३१

तदनन्तर महातेजस्वी वानरराज सुग्रीव शत्रुञ्जय नामक पर्वताकार गजराजपर आरूढ़ हुए ॥ ३१ ॥

अनन्तर महातेजस्वी वानरराज सुग्रीवनु शत्रुञ्जय ऎम्ब पर्वताकार गजराजन मेलॆ कुळितनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. tataH = thereupon; sugriivaH = Sugreeva; plavagarShabhaH = the foremost of monkeys; mahaatejaaH = possessing a great splendor; aaruroha = mounted; kuN^jaram = an elephant; shatrumjayanaama = name Shatrunjaya; parvatopamam = looking like a mountain.

अनुवादः

Thereupon, Sugreeva, the foremost of monkeys, possessing a great splendor, mounted an elephant named Shatrunjaya, looking like a mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नव नागसहस्राणि ययुरास्थाय वानराः ।
मानुषं विग्रहं कृत्वा सर्वाभरणभूषिताः ॥ ३२ ॥

वानरलोग नौ हजार हाथियोंपर चढ़कर यात्रा कर रहे थे । वे उस समय मानवरूप धारण किये हुए थे और सब प्रकारके आभूषणोंसे विभूषित थे ॥ ३२ ॥

वानररु ऒम्भत्तु साविर आनॆगळ मेलॆ कुळितु नडॆयुत्तिद्दरु. अवरु आग मानव रूप धरिसि, ऎल्ल रीतिय आभूषणगळिन्द अलङ्कृतरागिद्दरु.॥32॥

पदच्छेदः

32. vaanaraaH = Mokneys; maanuShaM vigraham kR^itvaa = assuming human forms; sarvaabharaNabhuuShitaaH = and adorned with all types of ornaments; yayuH = sallied forth; aasthaaya = mounting; navanaagasahasraani = on nine thousand elephants.

अनुवादः

Assuming human forms and adorned with all types of ornaments, monkeys sallied forth, mounting on mine thousand elephants.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शङ्खशब्दप्रणादैश्च दुन्दुभीनां च निःस्वनैः ।
प्रययौ पुरुषव्याघ्रस्तां पुरीं हर्म्यमालिनीम् ॥ ३३ ॥

शङ्खशब्दप्रणादैश्च दुन्दुभीनां च निस्वनैः ।
प्रययौ पुरुषव्याघ्रस्तां पुरीं हर्म्यमालिनीम् ॥

शङ्खशब्दप्रणादैश्च दुन्दुभीनान् च निस्वनैः । प्रययू पुरुषव्याघ्रस्तां पुरीन् हर्म्यमालिनीम् ॥ ६-१२८-३३

पुरुषसिंह श्रीराम शङ्खध्वनि तथा दुन्दुभियोंके गम्भीर नादके साथ प्रासादमालाओंसे अलंकृत अयोध्यापुरीकी ओर प्रस्थित हुए ॥ ३३ ॥

पुरुषसिंह श्रीरामनु शङ्खध्वनि मत्तु दुन्दुभिगळ गम्भीरनाददॊन्दिगॆ प्रासाद सालुगळिन्द अलङ्कृत अयोध्यापुरिय कडॆगॆ नडॆदनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. puruShavyaaghraH = Rama; the foremost shaNkhashabda praNaadaishcha = with sounds of couches among men buzzing in the ear; niH svanaiH cha = and sounds; dundubhiinaam = of kettle drums; prayayau = proceeded; taam puriim = to that City of Ayodhya; harmya maaliniim = having a series of palaces.

अनुवादः

Rama, the foremost among men, accompanied by sounds of conches buzzing in the ears and sounds of kettle-drums, proceeded to the city of Ayodhya, having a series of palaces.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ददृशुस्ते समायान्तं राघवं सपुरःसरम् ।
विराजमानं वपुषा रथेनातिरथं तदा ॥ ३४ ॥

अयोध्यावासियोंने अतिरथी श्रीरघुनाथजीको रथपर बैठकर आते देखा । उनका श्रीविग्रह दिव्यकान्तिसे प्रकाशित हो रहा था और उनके आगे-आगे अग्रगामी सैनिकोंका जत्था चल रहा था ॥ ३४ ॥

अयोध्या निवासिगळु अतिरथि श्रीरघुनाथनु रथदल्लि कुळितु बरुवुदन्नु नोडिदरु. अवन श्रीविग्रह दिव्यकान्तियिन्द प्रकाशिसुत्तित्तु. अवन मुन्दॆ सैनिकर दण्डु सागुत्तित्तु.॥34॥

पदच्छेदः

34. tadaa = then; te = they (the people of Ayodhya); dadR^ishuH = saw; viraajamaanam vapuShaa = having a beautiful form; atiratham = the great chariot-warrior; samaayantam = arriving; rathena = on a chariot; sapuraH saram = with attendants proceeding in advance.

अनुवादः

Then, the people of Ayodhya saw Rama, the chariot warrior, having a beautiful form, arriving on a chariot, with attendants walking in front.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते वर्धयित्वा काकुत्स्थं रामेण प्रतिनन्दिताः ।
अनुजग्मुर्महात्मानं भ्रातृभिः परिवारितम् ॥ ३५ ॥

उन सबने आगे बढ़कर श्रीरघुनाथजीको बधाई दी और श्रीरामने भी बदलेमें उनका अभिनन्दन किया । फिर वे सब पुरवासी भाइयोंसे घिरे हुए महात्मा श्रीरामके पीछे-पीछे चलने लगे ॥ ३५ ॥

ऎल्ल जनरु मुन्दॆ बन्दु श्रीरामनन्नु मङ्गळाशासन पूर्वक आशीर्वदिसिदरु. श्रीरामनू कूड अवरन्नु अभिनन्दिसिदनु. मत्तॆ ऎल्ल पुरवासिगळु तम्मन्दिरिन्द परिवृतनाद महात्मा श्रीरामन हिन्दॆ- हिन्दॆ नडॆयतॊडगिदरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. vardhayitvaa = felicitating; kaakutthsam = Rama; pratinanditaaH = and greeted joyously in return; raameNa = by Rama; te = they; anujagmuH = followed; mahaatmaanam = the great souled Rama; parivaaritam = who was surrounded; bhraatrubhiH = by his brothers.

अनुवादः

Felicitating Rama and greeted in reciprocation by Rama, they followed the great souled Rama, who was surrounded by his brothers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमात्यैर्ब्राह्मणैश्चैव तथा प्रकृतिभिर्वृतः ।
श्रिया विरुरुचे रामो नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः ॥ ३६ ॥

अमात्यैर्बाह्मणैश्चैव तथा प्रकृतिभिर्वृतः ।
श्रिया विरुरुचे रामो नक्षत्रैरिवचन्द्रमाः ॥

जैसे नक्षत्रोंसे घिरे हुए चन्द्रमा सुशोभित होते हैं, उसी प्रकार मन्त्रियों, ब्राह्मणों तथा प्रजाजनोंसे घिरे हुए श्रीरामचन्द्रजी अपनी दिव्यकान्तिसे उद्भासित हो रहे थे ॥

नक्षत्रगळिन्द सुत्तुवरिद चन्द्रनन्तॆये मन्त्रिगळिन्द, ब्राह्मणरिन्द, प्रजाजनरिन्द परिवृतनाद श्रीरामचन्द्रनु तन्न दिव्यशान्तियिन्द बॆळगुत्तिद्दनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. vR^itaH surrounded; amaatyaih = by ministers; braahmaNashchaiva = Brahmanas; tathaa = and; prakR^itibhiH = (other) citizens; raamaH = Rama; viruriche = shone; shriyaa = with his own brilliance; chandramaaH iva = like the moon; nakShatraiH = among the stars.

अनुवादः

Surrounded by ministers, brahamanas and other citizens, Rama shone with his own brilliance, like the moon among the stars.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पुरोगामिभिस्तूर्यैस्तालस्वस्तिकपाणिभिः ।
प्रव्याहरद्भिर्मुदितैर्मङ्गलानि वृतो ययौ ॥ ३७ ॥

स पुरोगामिभिस्तूर्यैस्तालस्वस्तिकपाणिभिः । प्रव्याहरद्भिर्मुदितैर्मङ्गलानि ययौ वृतः ॥ ६-१२८-३७

सबसे आगे बाजेवाले थे । वे आनन्दमग्न हो तुरही, करताल और स्वस्तिक बजाते तथा माङ्गलिक गीत गाते थे । उन सबके साथ श्रीरामचन्द्रजी नगरकी ओर बढ़ने लगे ॥ ३७ ॥

ऎल्लक्किन्त मुन्दॆ मङ्गळवाद्यदवरु आनन्द मग्नरागि नागस्वर, ताळ, स्वस्तिकगळन्नु नुडिसुत्ता मङ्गळ गीतॆगळन्नु हाडुत्तिद्दरु. हीगॆ ऎल्लरॊन्दिगॆ श्रीरामनु नगरद कडॆगॆ नडॆदनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. saH = that Rama; yayau = drove; vR^itaH = surrounded; muditaiH = by musicians; tuuryaiH = with musical instruments; taala svastika paNibhiH = cymbals and swastika-instruments of music in their hands; purogamibhiH = walking in front; pravyaaharadbhiH = and uttering; maN^galaani = auspicious songs.

अनुवादः

That Rama drove, surrounded by musicians having musical instruments cymbals and Swastika-musical instruments in their hands walking in front and uttering auspicious songs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अक्षतं जातरूपं च गावः कन्याः सहद्विजाः ।
नरा मोदकहस्ताश्च रामस्य पुरतो ययुः ॥ ३८ ॥

अक्षतन् जातरूपं च गावः कन्यास्तथा द्विजाः । नरा मोदकहस्ताश्च रामस्य पुरतो ययुः ॥ ६-१२८-३८

श्रीरामचन्द्रजीके आगे अक्षत और सुवर्णसे युक्त पात्र, गौ, ब्राह्मण, कन्याएँ तथा हाथमें मिठाई लिये अनेकानेक मनुष्य चल रहे थे ॥ ३८ ॥

श्रीरामन मुन्दॆ अक्षतॆ, स्वर्णयुक्त पात्रॆ, गोवु, ब्राह्मणरु, कन्यॆयरु हागू कैयल्लि भक्षगळ तट्टॆगळन्नु हिडिदुकॊण्डु मनुष्यरु नडॆयुत्तिद्दरु.॥38॥

पदच्छेदः

38. naraaH = men; akStam = with grains of rice; jaataruupamcha = appearing gold in colour; gaavaH = cows; kanyaaH = maidens; sahadvijaaH = along with brahmanas; modakahastaaH = having balls of sweets in their hands; yayuH = went; purataH = in front; raamasya = of Rama.

अनुवादः

Men with grains of rice mixed with turmeric and thereby appearing gold in colour, cows, maidens along with brahmanas having balls of sweets in their hands, walked in front of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सख्यं च रामः सुग्रीवे प्रभावं चानिलात्मजे ।
वानराणां च तत् कर्म ह्याचचक्षेऽथ मन्त्रिणाम् ॥ ३९ ॥

सख्यन् च रामः सुग्रीवे प्रभावं चानिलात्मजे । वानराणान् च तत्कर्म व्याचचक्षेअथ मन्त्रिणाम् ॥ ६-१२८-३९

श्रीरामचन्द्रजी अपने मन्त्रियोंसे सुग्रीवकी मित्रता, हनुमान् जी के प्रभाव तथा अन्य वानरोंके अद्भुत पराक्रमकी चर्चा करते जा रहे थे ॥ ३९ ॥

श्रीरामचन्द्रनु तन्न मन्त्रिगळल्लि सुग्रीवन मित्रतॆ, हनुमन्तन प्रभाव हागू इतरॆ वानरर अद्भुत पराक्रमद चर्चॆ माडुत्ता होगुत्तिद्दनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. atha = thn; raamah = Rama; aachachakShe = narrated; sugriiva sakhyamcha = about his friendship established with Sugreeva; prabhaaramcha = the power; anilaatmaje = of hanuma; tat karma cha = and that great act; vaanaraaNaam = of monkeys; mantriNaam = to his ministers.

अनुवादः

Then, Rama narrated about his friendship established with Sugreeva, the power of Hanuma and the great act of monkeys to his ministers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा च विस्मयं जग्मुरयोध्यापुरवासिनः ।
वानराणां च तत् कर्म राक्षसानां च तद् बलम् ।
विभीषणस्य संयोगमाचचक्षेऽथ मन्त्रिणाम् ॥ ४० ॥

वानरोंके पुरुषार्थ और राक्षसोंके बलकी बातें सुनकर अयोध्यावासियोंको बड़ा विस्मय हुआ । श्रीरामने विभीषणके मिलनका प्रसंग भी अपने मन्त्रियोंको बताया ॥ ४० ॥

वानरर पुरुषार्थक, राक्षसर बलद मातुगळन्नु केळि अयोध्यावासिगळिगॆ बहळ आश्चर्यवायितु. श्रीरामनु विभीषणन शरणागतियन्नु मन्त्रिगळिगॆ तिळिसिदनु.॥40॥

पदच्छेदः

40. shrutvaa = hearing; tat = that; karma = act; vaanaraaNaam = of monkeys; tat balamcha = and that strength; raakShasaanaam = of the demons; ayodhya puravaasinaH = the citizens of Ayodhya; vismayaH jagmuH = were astonished.

अनुवादः

Hearing the well-known achievement monkeys and the commonly known strength of the demons, the citizens of Ayodhya were astonished.

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्युतिमानेतदाख्याय रामो वानरसंयुतः ।
हृष्टपुष्टजनाकीर्णामयोध्यां प्रविवेश सः ॥ ४१ ॥

द्युतिमानेतदाख्याय रामो वानर संयुतः ।
हृष्टपुष्पजनाकीर्णामयोध्यां प्रविवेश सः ॥

द्युतिमानेतदाख्याय रामो वानरसन्वृतः । ६-१२८-४१ हृष्टपुष्टजनाकीर्णामयोध्यां प्रविवेश ह ।

यह सब बताकर वानरोंसहित तेजस्वी श्रीरामने हृष्ट-पुष्ट मनुष्योंसे भरी हुई अयोध्यापुरीमें प्रवेश किया ॥

इवॆल्ल मातुगळन्नु तिळिसि वानररॊन्दिगॆ तेजस्वी श्रीरामनु हृष्ट-पुष्ट मनुष्यरिन्द तुम्बिद अयोध्यॆयन्नु प्रवेशिसिदनु.॥41॥

पदच्छेदः

41. atha = then; aachachakShe = (Rama) spoke; mantriNaam = to his counselors; vibhiiShaNasya samyogam = about his meeting with Vibhishana; aakhyaaya = after recounting; etat = it; saH dyutimaan raamaH = that resplendent Rama; pravivesha = entered; ayodhyaam = Ayodhya; hR^iShTa puShTa janaakiirNaam = crowded with rejoiced and happy people; vaanarasamyutaH = together with the monkeys.

अनुवादः

Then, Rama spoke to his counselors about his meeting with Vibhishana. After recounting it, the resplendent Rama entered Ayodhya crowded with happy and rejoiced people, together with the monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो ह्यभ्युच्छ्रयन् पौराः पताकाश्च गृहे गृहे ।
ऐक्ष्वाकाध्युषितं रम्यमाससाद पितुर्गृहम् ॥ ४२ ॥

ततो ह्यभुच्छ्रयन् पौराः पताकाश्च गृहे गृहे ।
ऐक्ष्वाकाध्युषितं रम्यमाससाद पितुर्गृहम् ॥

ततो ह्यभ्युच्छ्रयन्पौराः पताकास्ते गृहे गृहे ॥ ६-१२८-४२ ऐक्ष्वाकाध्युषितन् रम्यमाससाद पितुर्गृहम् ।

उस समय पुरवासियोंने अपने-अपने घरपर लगी हुई पताकाएँ ऊँची कर दीं । फिर श्रीरामचन्द्रजी इक्ष्वाकुवंशी राजाओंके उपयोगमें आये हुए पिताके रमणीय भवनमें गये ॥ ४२ ॥

आग पुरवासिगळु तम्म तम्म मनॆगळल्लि इट्टिरुव पताकॆगळन्नु ऎत्तिहिडिदरु. मत्तॆ श्रीरामनु इक्ष्वाकुवंशी राजरु आळिद तन्दॆय रमणिय भवनवन्नु हॊक्कनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. tataH = then; pauraH = the citizens; abhyuchchhrayan = hoisted; pataakaaH = flags; gR^ihe gR^ihe = on every house; aasasaada = (Rama) reached; ramyam = the beautiful; gR^iham = palace; pituH = of his father; aikShvaakaadhyushitam = occupied by Ikshvaku kings.

अनुवादः

Then, the citizens hoisted flags on every house. Rama reached the beautiful palace, paternal occupied by Ikshvaku kings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथाब्रवीद् राजपुत्रो भरतं धर्मिणां वरम् ।
अर्थोपहितया वाचा मधुरं रघुनन्दनः ॥ ४३ ॥
पितुर्भवनमासाद्य प्रविश्य च महात्मनः ।
कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीमभिवाद्य च ॥ ४४ ॥

अथाब्रवीद्राजपुत्रो भरतं धर्मिणां वरम् ॥ ६-१२८-४३ अर्थोपहितया वाचा मधुरं रघुनन्दनः । पितुर्भवनमासाद्य प्रविश्य च महात्मनः ॥ ६-१२८-४४ कौसल्यान् च सुमित्रां च कैकेयीं चाभ्यवादयत् ।

उस समय रघुकुलनन्दन राजकुमार श्रीरामने महात्मा पिताजीके भवनमें प्रवेश करके माता कौसल्या, सुमित्रा और कैकेयीके चरणोंमें मस्तक झुकाकर धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ भरतसे अर्थयुक्त मधुर वाणीमें कहा— ॥ ४३-४४ ॥

आग रघुकुलनन्दन राजकुमार श्रीरामनु महात्मा पितन भवनवन्नु प्रवेशिसि तायि कौसल्या, सुमित्रा, कैकेयियर चरणगळल्लि तलॆबागिदनु हागू धर्मात्मरल्लि श्रेष्ठभरतनल्लि अर्थयुक्त मधुरवाणियल्लि हेळिदनु.॥43-44॥

पदच्छेदः

43-44. atha = then; raghunanadanaH = Rama; raajaputraH = the princh; aasaadya = approaching; pravishya = and entering; bhavanam = the palace; mahaatmanaH = of the great souled; pituH = father; abhivaadya = offering salutation; kausalyaamcha = to Kausalya; sumitraamcha = Sumitra; kaikeyiimcha = and Kaikeyi; abraviit = and spoke; madhuram = (the following) sweet; arthopahitayaa = and somewhat meaningful; vaachaa = words; bharatam = to Bharata; dharmiNaam varam = the foremost among the righteous.

अनुवादः

Approaching and entering the palace of the great-souled father, Rama the prince offered salutation to Kausalya, Sumitra and Kaikeyi and spoke the following sweet and meaningful words to Bharata, the foremost among the righteous:

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्च मद्भवनं श्रेष्ठं साशोकवनिकं महत् ।
मुक्तावैदूर्यसङ्कीर्णं सुग्रीवाय निवेदय ॥ ४५ ॥

तच्च मद्भवनं श्रेष्ठं साशोकवनिकं महत् ।
मुक्तावैढूर्यसङ्कीर्णं सुग्रीवाय निवेदय ॥

तच्च मद्भवनन् श्रेष्ठं साशोकवनिकं महत् ॥ ६-१२८-४५ मुक्तावैदूर्यसङ्कीर्णन् सुग्रीवस्य निवेदय ।

‘भरत! मेरा जो अशोकवाटिकासे घिरा हुआ मुक्ता एवं वैदूर्य मणियोंसे जटित विशाल भवन है, वह सुग्रीवको दे दो’ ॥ ४५ ॥

भरत! अशोकवृक्षगळिन्द सुत्तुवरिद, मुत्तु-वैडूर्यमणिगळिन्द झटितवाद नन्न भवनवन्नु सुग्रीवनिगॆ कॊडु.॥45॥

पदच्छेदः

45. nivedaya = give; tat = that; mahat = great; madbhavanam = palace of mine; shreShTham = which is excellent; saashokavanikam = with Ashoka garden; muktaavaiduurya samkiirNam = and consisting of pearls and cat’s eye gems; sugriivaaya = to Sugreeva (for his stay).

अनुवादः

“Give this great palace of mine which looks excellent with Ashoka garden and consisting of pearls and cat’s eye-gems to Sugreeva for his stay.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा भरतः सत्यविक्रमः ।
हस्ते गृहीत्वा सुग्रीवं प्रविवेश तमालयम् ॥ ४६ ॥

उनकी आज्ञा सुनकर सत्यपराक्रमी भरतने सुग्रीवका हाथ पकड़कर उस भवनमें प्रवेश किया ॥ ४६ ॥

रामन आज्ञॆ पडॆदु सत्यपराक्रमि भरतनु सुग्रीवन कैहिडिदुकॊण्डु आ भवनवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. shrutvaa = hearing; tat vachanam = those words; tasya = of Rama; bharataH = Bharata; satya vikramaH = having a true prowess; gR^ihiitvaa = holding; sugriivam = Sugreeva; haste = by his hand; pravivesha = entered; tam aalayam = that house; tataH = then.

अनुवादः

Hearing those words of Rama, Bharata having a true prowess, holding Sugreeva by his hand, entered that house.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तैलप्रदीपांश्च पर्यङ्कास्तरणानि च ।
गृहीत्वा विविशुः क्षिप्रं शत्रुघ्नेन प्रचोदिताः ॥ ४७ ॥

फिर शत्रुघ्नजीकी आज्ञासे अनेकानेक सेवक उसमें तिलके तेलसे जलनेवाले बहुत-से दीपक, पलंग और बिछौने लेकर शीघ्र ही गये ॥ ४७ ॥

मत्तॆ शत्रुघ्नन आज्ञॆयन्तॆ अनेकानेक सेवकरु ऎळ्ळॆण्णॆयिन्द उरियुव अनेक दीपगळन्नु, मञ्च मत्तु मेलुहॊदिकॆगळन्नु हिडिदुकॊण्डु बेगने बन्दरु.॥47॥

पदच्छेदः

47. tataH = thereupon; prachoditaaH = some men ordered; shatrughnena = by Shatrughna; gR^ihiitvaa = taking; kShipram = quickly; tailapradiipaamsheha = oil lamps; paryaNkaastaraNaanicha = beds and mats; vivishuH = entered (the house).

अनुवादः

Thereupon, some men as ordered by Shatrughna, quickly brought oil lamps, beds as also mats and entered the house.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उवाच च महातेजाः सुग्रीवं राघवानुजः ।
अभिषेकाय रामस्य दूतानाज्ञापय प्रभो ॥ ४८ ॥

तत्पश्चात् महातेजस्वी भरतने सुग्रीवसे कहा—‘प्रभो! भगवान् श्रीरामके अभिषेकके निमित्त जल लानेके लिये आप अपने दूतोंको आज्ञा दीजिये’ ॥ ४८ ॥

अनन्तर महातेजस्वी भरतनु सुग्रीवनल्लि हेळिदनु- प्रभो! भगवान् श्रीरामन अभिषेकक्कागि जलवन्नु तरलु निम्म दूतरिगॆ नीवु आज्ञापिसिरि.॥48॥

पदच्छेदः

48. raaghavaanujaH = Bharata; mahaatejaaH = of great splendor; uvaacha cha = spoke; sugriivam = to Sugreeva; aajJNaapaya = order; duutaan = the messengers; raamasya abhiShekaaya = for the coronation of Rama; prabho = O capable person!.

अनुवादः

Bharata of great splendour spoke to Sugreeva as follows: “O capable person! Order the messengers to make arrangements for Rama’s coronation.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सौवर्णान् वानरेन्द्राणां चतुर्णां चतुरो घटान् ।
ददौ क्षिप्रं स सुग्रीवः सर्वरत्नविभूषितान् ॥ ४९ ॥

तब सुग्रीवने उसी समय चार श्रेष्ठ वानरोंको सब प्रकारके रत्नोंसे विभूषित चार सोनेके घड़े देकर कहा—

आग सुग्रीवनु तत्क्षण नाल्वरु श्रेष्ठ वानररिगॆ ऎल्ल रीतियिन्द रत्नगळिन्द अलङ्कृत नाल्कु स्वर्ण कलशगळन्नु कॊट्टनु.॥49॥

पदच्छेदः

49. saH = that; sugriivaH = Sugreeva; kShipram = promptly; dadau = gave; chaturaH = four; sauvarNaan = golden ghaTaan = jars; sarva ratna vibhuuShitaan = set with jewels; chaturNaam vaanarendraaNaam = to four leaders of monkeys.

अनुवादः

Sugreeva then gave four golden jars encrusted with jewels, to four leaders of monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा प्रत्यूषसमये चतुर्णां सागराम्भसाम् ।
पूर्णैर्घटैः प्रतीक्षध्वं तथा कुरुत वानराः ॥ ५० ॥

यथा प्रत्यूषसमये चतुर्णान् सागराम्भसाम् ॥ ६-१२८-५० पूर्णैर्घटैः प्रतीक्षध्वन् तथा कुरुत वानराः ।

‘वानरो! तुमलोग कल प्रातःकाल ही चारों समुद्रोंके जलसे भरे हुए घड़ोंके साथ उपस्थित रहकर आवश्यक आदेशकी प्रतीक्षा करो’ ॥ ५० ॥

वानररे! नीवु नाळॆ बॆळगागुवुदॊळगॆ नाल्कु समुद्रगळ जल तुम्बिद कलशगळ सहित उपस्थितरागि आवश्यक आदेशद प्रतीक्षॆ माडिरि.॥50॥

पदच्छेदः

50. vaanaraaH = O monkuuShaeys!; kuruta = do; yathaa tathaa = in such a way that; pratiikShadhvam = you await (my orders tomorrow); pratyuuShasamaye = at down; ghaTaiH = with your water-jars; puurNaiH = filled with; oceans respectively.

अनुवादः

“O monkeys! Get ready in such a way that you await my orders tomorrow at dawn, with your water-jars filled with water from the four oceans respectively.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्ता महात्मानो वानरा वारणोपमाः ।
उत्पेतुर्गगनं शीघ्रं गरुडा इव शीघ्रगाः ॥ ५१ ॥

सुग्रीवके इस प्रकार आदेश देनेपर हाथीके समान विशालकाय महामनस्वी वानर, जो गरुड़के समान शीघ्रगामी थे, तत्काल आकाशमें उड़ चले ॥ ५१ ॥

सुग्रीवनु हीगॆ आदेशिसिदाग गरुडनन्तॆ शीघ्रगामिगळाद, आनॆयन्तॆ विशालकाय महामनस्वी वानररु तत्क्षण आकाशक्कॆ हारिदरु.॥51॥

पदच्छेदः

51. mahaatmaanaH = the great souled; vaanaraaH = monkeys; varaNopamaaH = resembling elephants; shiighragaaH garuDaaH iva = and going speedily like eagles; uktaaH = who were spoken; evam = thus; utpetuH = leapt; shiighram = quickly; gaganam = into the sky.

अनुवादः

The great souled monkeys, resembling elephants and going speedily like eagles, thus ordered by Sugreeva, leapt quickly into the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जाम्बवांश्च हनूमांश्च वेगदर्शी च वानरः ।
ऋषभश्चैव कलशाञ्जलपूर्णानथानयन् ॥ ५२ ॥
नदीशतानां पञ्चानां जलं कुम्भैरुपाहरन् ।

जाम्बवांश्च हनूमांश्च वेगदर्शी च वानरः ।
ऋषभश्चैव कलशाञ्जल पूर्णा नथानयन् ॥
नदीशतानां पञ्चानां जल कुम्भैरुपाहरन् ।

जाम्बवान्, हनुमान्, वेगदर्शी (गवय) और ऋषभ—ये सभी वानर चारों समुद्रोंसे और पाँच सौ नदियोंसे भी सोनेके बहुत-से कलश भर लाये ॥ ५२ १/२ ॥

जाम्बवन्त, हनुमन्त, वेगदर्शि(गवय) मत्तु ऋषभ-इवरॆल्ल वानररु नाल्कु समुद्रगळिन्द मत्तु ऐदु नूरु नदिगळिन्द अनेक स्वर्णकलश जलवन्नु तुम्बि तन्दरु.॥52½॥

पूर्वात् समुद्रात् कलशं जलपूर्णमथानयत् ॥ ५३ ॥
सुषेणः सत्त्वसम्पन्नः सर्वरत्नविभूषितम् ।

जिनके पास रीछोंकी बहुत-सी सुन्दर सेना है वे शक्तिशाली जाम्बवान् सम्पूर्ण रत्नोंसे विभूषित सुवर्णमय कलश लेकर गये और उसमें पूर्वसमुद्रका जल भरकर ले आये ॥ ५३ १/२ ॥

करडिगळ अनेक सुन्दर सैन्यवुळ्ळ शक्तिशालि जाम्बवन्तनु नवरत्नगळिन्द विभूषित सुवर्णमय कलशवन्नॆत्ति कॊण्डुहोगि पूर्व समुद्रद जलतुम्बि तन्दन.॥53½॥

पदच्छेदः

52-53. tataH = then; jaambavaamshcha = Jambavan; hanuumaamshcha = Hanuma; vaanarah = a monkey; vegadarshiicha = called Vegadarshi; R^iShabhashchaiva = and Rishabha; aanayan = brought; kalashaan = water-jars; jalapuurNaan = filled with water; upaaharan = (they) brought; jalam = water; nadiishataanaam paN^chaanaam = from five hundred rivers kumbhaiH = with (those) jars.

अनुवादः

Jambavan, Hanuma, a monkey called Vegadarshi and Rishabha brought water-jars filled with water. They brought water from five hundred rivers with those jars.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋषभो दक्षिणात्तूर्णं समुद्राज्जलमानयत् ॥ ५४ ॥
रक्तचन्दनकर्पूरैः संवृतं काञ्चनं घटम् ।

ऋषभ दक्षिण समुद्रसे शीघ्र ही एक सोनेका घड़ा भर लाये । वह लाल चन्दन और कपूरसे ढका हुआ था ॥

ऋषनु दक्षिण समुद्रदिन्द शीघ्रवागि कॆम्पु चन्दनदिन्द, कर्पूरदिन्द मुच्चिद ऒन्दु चिन्नद कलशवन्नु तुम्बितन्दनु.॥54½॥

पदच्छेदः

54. atha = thereafter; sattva sampannaH = the energetic; suSheNaH = Sushena; aanayat = brought; kalasham = a jar; jalapuurNam = filled with water; puurvaat samudraat = from the eastern sea; sarva ratna vibhuuShitam = and adorned with all types of precious stones.

अनुवादः

Thereafter, the energetic SusheNa brought a jar, adorned with all types of precious stones, filled with water from the eastern sea.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गवयः पश्चिमात् तोयमाजहार महार्णवात् ॥ ५५ ॥
रत्नकुम्भेन महता शीतं मारुतविक्रमः ।

ऋषभो दक्षिणात्तूर्णन् समुद्राज्जलमाहरत् । रक्तचन्दनकर्पूरैः सन्वृतन् काञ्चनं घटम् ॥ ६-१२८-५५

वायुके समान वेगशाली गवय एक रत्ननिर्मित विशाल कलशके द्वारा पश्चिम दिशाके महासागरसे शीतल जल भर लाये ॥ ५५ १/२ ॥

वायु वेगदन्तॆ वेगशाली गवयनु ऒन्दु रत्ननिर्मित विशाल कलशदल्लि पश्चिमद महासागरदिन्द शीतल जलवन्नु तुम्बि तन्दनु.॥55½॥

पदच्छेदः

55. R^iShabhaH = Rishabha; aanayat = brought; jalam = water; tuurNam = quickly; dakShiNaat samudraat = from the southern sea; kaaNchanam ghaTam = in a golden jar; samvR^taam = covered; raktachandanashaakhaabhiH = with stems of red-sandalwood tree.

अनुवादः

Rishabha brought water quickly from the southern sea in a golden jar, covered with some stems of red sandal-wood tree.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्तराच्च जलं शीघ्रं गरुडानिलविक्रमः ॥ ५६ ॥
आजहार स धर्मात्मानिलः सर्वगुणान्वितः ।

गरुड़ तथा वायुके समान तीव्र गतिसे चलनेवाले, धर्मात्मा सर्वगुणसम्पन्न पवनपुत्र हनुमान् जी भी उत्तरवर्ती महासागरसे शीघ्र जल ले आये ॥ ५६ १/२ ॥

गरुड मत्तु वायुविनन्तॆ तीव्रगतियिन्द हारुव धर्मात्मा सर्वगुणसम्पन्न पवनपुत्र हनुमन्तनु उत्तरद महासागरदिन्द शीघ्रवागि जलवन्नु तन्दनु.॥56½॥

पदच्छेदः

56. gavayaH = Gavaya; maarutavikramaH = having a pace rapid as wind; aajahaara = brought; shiitam = cool; toyam = water; pashchimaatmahaarNavaat = from the western ocean; mahataa ratna kumbhena = in a large jar set with jewels.

अनुवादः

Gavaya, having a pace as rapid as wind, brought cool water from the western ocean, in a large jar set with jewels.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तैर्वानरश्रेष्ठैरानीतं प्रेक्ष्य तज्जलम् ॥ ५७ ॥
अभिषेकाय रामस्य शत्रुघ्नः सचिवैः सह ।
पुरोहिताय श्रेष्ठाय सुहृद‍्भ्यश्च न्यवेदयत् ॥ ५८ ॥

उत्तराच्च जलन् शीघ्रन् गरुडानिलविक्रमः । आजहार स धर्मात्मा नलः सर्वगुणान्वितः ॥ ६-१२८-५७ ततसैर्वानरश्रेष्ठैरानीतं प्रेक्ष्य तज्जलम् । अभिषेकाय रामस्य शत्रुघ्नः सचिवैः सह ॥ ६-१२८-५८ पुरोहिताय श्रेष्ठाय सुहृद्भ्यश् च न्यवेदयत् ।

उन श्रेष्ठ वानरोंके द्वारा लाये हुए उस जलको देखकर मन्त्रियोंसहित शत्रुघ्नने वह सारा जल श्रीरामजीके अभिषेकके लिये पुरोहित वसिष्ठजी तथा अन्य सुहृदोंको समर्पित कर दिया ॥ ५७-५८ ॥

आ श्रेष्ठवानररु तन्दिरुव जलवन्नु नोडि मन्त्रिगळ सहित शत्रुघ्ननु आ ऎल्ल जलवन्नु श्रीरामन अभिषेकक्कागि पुरोहित वसिष्ठरिगॆ हागू इतर सुहृदरिगॆ अर्पिसिदरु.॥57-58॥

पदच्छेदः

57. saH dharmaatmaa nalaH = that virtuous Nala; garuDaanila vikramaH = who vied with Garuda (the king of birds) and the wind-god in prowess; sarvaguNaanvitaH = and who was endowed with all good qualities; aajahaara = brought; shiighram = swiftly; uttaraat = from the northern sea.

अनुवादः

That virtuous Nala, who vied with Garuda (the king of birds) and the wind-god in prowess, and who was endowed with all good qualities, swiftly brought water form the northern sea.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

58. tataH = then; shatrughnaH = Shatrughna; sachivaiH saha = accompanied by the counselors; nyavedayat = reported; tat jalam = about that water; raamasya abhiShekaaya = itended for Rama’s coronation; aaniitam = brought; taih vaanara shreShThaiH = by those foremost of monkeys; shreShThaaya purohitaaya = to their chief priest; suhR^idbhyaH cha = and friends.

अनुवादः

Then, Shatrughna, accompanied by the counsellors, reported to Vasishta, their chief priest and his friends, about that water intended for Rama’s coronation brought by those foremost of monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स प्रयतो वृद्धो वसिष्ठो ब्राह्मणैः सह ।
रामं रत्नमये पीठे ससीतं सन्न्यवेशयत् ॥ ५९ ॥

ततः स प्रयतो वृद्धो वसिष्ठो ब्राह्मणैः सह ॥ ६-१२८-५९ रामन् रत्नमयो पीठे सहसीतं न्यवेशयत् ।

तदनन्तर ब्राह्मणोंसहित शुद्धचेता वृद्ध वसिष्ठजीने सीतासहित श्रीरामचन्द्रजीको रत्नमयी चौकीपर बैठाया ॥

अनन्तर ब्राह्मणर सहित शुद्धचेता वृद्ध वसिष्ठरु सीतासहित श्रीरामचन्द्रनन्नु रत्नमय सिंहासनदल्लि कुळ्ळिरिसिदरु.॥59॥

पदच्छेदः

59. tataH = then; vR^iddhaH = the elderly; vasiShThaH = Vasistha; prayataH = with diligence; braahmaNaiH sha = along with other Brahmins at his side; raamam samnyaveshayat = prevailed upon Rama duly to occupy; sasiitam = along with Seetha; ratnamaye precious stones.

अनुवादः

The elderly Vasistha, with diligence, along with other brahmins on his side, prevailed upon Rama duly to occupy along with Seetha, on a seat made of precious stones.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यपः ।
कात्यायनः सुयज्ञश्च गौतमो विजयस्तथा ॥ ६० ॥
अभ्यषिञ्चन्नरव्याघ्रं प्रसन्नेन सुगन्धिना ।
सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा ॥ ६१ ॥

तत्पश्चात् जैसे आठ वसुओंने देवराज इन्द्रका अभिषेक कराया था, उसी प्रकार वसिष्ठ, वामदेव, जाबालि, काश्यप, कात्यायन, सुयज्ञ, गौतम और विजय—इन आठ मन्त्रियोंने स्वच्छ एवं सुगन्धित जलके द्वारा सीतासहित पुरुषप्रवर श्रीरामचन्द्रजीका अभिषेक कराया ॥ ६०-६१ ॥

बळिक अष्टवसुगळु देवेन्द्रनिगॆ अभिषेक माडिदन्तॆ वसिष्ठरु, वामदेव, जाबालि, काश्यप, कात्यायन, सुयज्ञ, गौतम मत्तु विजय-ई ऎण्टु मन्त्रिगळु शुद्धवाद सुगन्धित जलदिन्द सीतासहित पुरुषप्रवर श्रीरामचन्द्रन अभिषेक माडिसिदरु.॥60-61॥

पदच्छेदः

60-61. vasiShThaH = Vasishta; vaamadevashcha = Vamadeva; jaabaaliH = Jabali; atha = and; kaashyapaH = Kashyapa; kaatyaayanaH = kaatyayana; suyajJNaH = Suyyagna; gautmaH = Gautama; tathaa = and; vijayaH = vijaya; abhyaShinchan = consecrated; nara vyaaghram = Rama; the tiger among men; prasannena = with clear; sugandhena = and fragrant; salilena = water; vasavaH iva = as the eight Vasus;* (consecrated) sahasraakSham = the thousand-eyed; vaasavam = Indra the lord of celestials.

अनुवादः

Vasishta, Vamadeva, Kashyapa, Katyayana, Suyajna, Gautama and Vijaya consecrated Rama the tiger among men, with clear and fragrant water, as the eight Vasus*

टिप्पनी

• Eight Vasus: 1. Aapa (connected with water), 2. Dhruva the pole-star, 3. Soma the moon, 4. Dhara, 5. Anila, the wind, 6. Pavaka the fire, 7. Pratyusha, the Dawn , 8. Prabhasa the Light.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋत्विग्भिर्ब्राह्मणैः पूर्वं कन्याभिर्मन्त्रिभिस्तथा ।
योधैश्चैवाभ्यषिञ्चस्ते सम्प्रहृष्टैः सनैगमैः ॥ ६२ ॥
सर्वौषधिरसैश्चापि दैवतैर्नभसि स्थितैः ।
चतुर्भिर्लोकपालैश्च सर्वैर्देवैश्च सङ्गतैः ॥ ६३ ॥

ऋत्विग्भिर्ब्राह्मणैः पूर्वं कन्याभिर्मन्त्रिभिस्तथा ।
योधैश्चै वाभ्यषिञ्चंस्ते सम्प्रहृष्टैः सनैगमैः ॥ सर्वौषधिरसैश्चापिदैवतैर्नभसि स्थितैः ।
चतुर्भिलोकपालैश्च सर्वैर्देवैश्च सङ्गतैः ॥

ऋत्विग्भिर्ब्राह्मणैः पूर्वन् कन्याभिर्मन्त्रिभिस्तथा ॥ ६-१२८-६२ योधैश्चैवाभ्यषिञ्चन्स्ते सम्प्रहृष्टाः सनैगमैः । सर्वौषधिरसैश्चापि दैवतैर्नभसि स्थितैः ॥ ६-१२८-६३ चतुर्हिर्लोकपालैश्च सर्वैर्देवैश्च सङ्गतैः ।

(किनके द्वारा कराया? यह बताते हैं—) सबसे पहले उन्होंने सम्पूर्ण ओषधियोंके रसों तथा पूर्वोक्त जलसे ऋत्विज् ब्राह्मणोंद्वारा, फिर सोलह कन्याओंद्वारा तत्पश्चात् मन्त्रियोंद्वारा अभिषेक करवाया । इसके बाद अन्यान्य योद्धाओं और हर्षसे भरे हुए श्रेष्ठ व्यवसायियोंको भी अभिषेकका अवसर दिया । उस समय आकाशमें खड़े हुए समस्त देवताओं और एकत्र हुए चारों लोकपालोंने भी भगवान् श्रीरामका अभिषेक किया ॥ ६२-६३ ॥

(यावुदरिन्द माडिसिदरु ऎम्बुदन्नु हेळुत्तारॆ.) मॊट्टमॊदलिगॆ अवरु समस्त औषधिगळ रसगळिन्द, हिन्दॆ हेळिद जलदिन्द ऋत्विक् ब्राह्मणरिन्द, मत्तॆ हदिनारु कन्यॆयरिन्द, बळिक मन्त्रिगळिन्द अभिषेक माडिसिदरु. अनन्तर इतर योधरिन्द हागू हर्षगॊण्ड श्रेष्ठ व्यवसायिगळिगू कूड अभिषेक माडलु अवकाश कॊडलायितु. आग आकाशदल्लि निन्तिरुव समस्त देवतॆगळु मत्तु ऒट्टिगॆ सेरिद नाल्वरु लोकपालरू श्रीरामनिगॆ अभिषेक माडिदरु.॥62-63॥

पदच्छेदः

62-63. te samprahR^iShTaaH = they; with much delight; abhyaShimchan = got him consecrated; puurvam = first; braahmaNaiH = by brahmanas; R^itvigbhiH = officiating as priests; tathaa = and; kanyaabhiH = by virgins; mantribhiH = ministers; yodhaishcha = warriors; sanaigamaiH = as well as merchants; sarvauShadhirasaishchaapi = and of all kinds of medicinal herbs; chaturbhiH devaiH = by the four gods; lokapaalaishcha = the guardians of the world; sthitaiH = standing; nabhasi = in the air; sarvaiH devaishcha = and by all other gods; samgataiH = assembled there.

अनुवादः

Vasishta and others, with much delight got him consecrated first, with brahmanas officiating as priests and by virgins, ministers, warriors, as well as merchants sprinkling the sap of all kinds of medicinal herbs, with the four gods the guardians of the worlds, standing in the air and with all the gods assembled there, sprinkling the sap on Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्रह्मणा निर्मितं पूर्वं किरीटं रत्नशोभितम् ।
अभिषिक्तः पुरा येन मनुस्तं दीप्ततेजसम् ॥ ६४ ॥
तस्यान्ववाये राजानः क्रमाद् येनाभिषेचिताः ।
सभायां हेमक्लृप्तायां शोभितायां महाधनैः ॥ ६५ ॥
रत्नैर्नानाविधैश्चैव चित्रितायां सुशोभनैः ।
नानारत्नमये पीठे कल्पयित्वा यथाविधि ॥ ६६ ॥
किरीटेन ततः पश्चाद् वसिष्ठेन महात्मना ।
ऋत्विग्भिर्भूषणैश्चैव समयोक्ष्यत राघवः ॥ ६७ ॥

ब्रह्मणा निर्मितं पूर्वं किरीटं रत्नशोभितम् ॥ ६-१२८-६४ अभिषिक्तः पुरा येन मनुस्तं दीप्ततेजसम् । तस्यान्ववाये राजानः क्रमाद्येनाभिषेचिताः ॥ ६-१२८-६५ सभायां हेमक्लुप्तायां शोभितायां महाधनैः । रत्नैर्नानाविधैश्चैव चित्रितायां सुशोभनैः ॥ ६-१२८-६६ नानारत्नमये पीठे कल्पयित्वा यथाविधि । किरीटेन ततः पश्चाद्वसिष्ठेन महात्मना ॥ ६-१२८-६७ ऋत्विग्भिर्भूषणैश्चैव समयोक्ष्यत राघवः ।

तदनन्तर ब्रह्माजीका बनाया हुआ रत्नशोभित एवं दिव्य तेजसे देदीप्यमान किरीट, जिसके द्वारा पहले-पहल मनुजीका और फिर क्रमशः उनके सभी वंशधर राजाओंका अभिषेक हुआ था, भाँति-भाँतिके रत्नोंसे चित्रित, सुवर्णनिर्मित एवं महान् वैभवसे शोभायमान सभाभवनमें अनेक रत्नोंसे बनी हुई चौकीपर विधिपूर्वक रखा गया । फिर महात्मा वसिष्ठजीने अन्य ऋत्विज् ब्राह्मणोंके साथ उस किरीटसे और अन्यान्य आभूषणोंसे भी श्रीरघुनाथजीको विभूषित किया ॥ ६४—६७ ॥

अनन्तर महावैभवदिन्द शोभायमानवागि काणुत्तिद्द सुवर्ण निर्मितवादद सभाभवनदल्लि प्रकाशमानवाद नाना विधवाद रत्नगळिन्द चित्रितवागिद्द रत्नमय पीठदल्लि श्रीरामसीतॆयरन्नु कुळ्ळिरिसि महात्मराद वसिष्ठरु ऋत्विजरॊडनॆ मनुविनिन्द हिडिदु दशरथनवरॆगॆ अनुक्रमवागि ऎल्ल राजरू पट्टाभिषेकद समयदल्लि धरिसुत्तिद्द, देवीप्यमानवाद, ब्रह्मनिर्मितवागिद्द, रत्नशोभितवाद किरीटवन्नु श्रीरामन मुडियल्लिरिसिदरु. अदरॊन्दिगॆ हार-केयूरादि आभरणगळिन्दलू श्रीरामनन्नु समलङ्करिसिदरु.॥64-67॥

पदच्छेदः

64-67. yena = with which crown; puraa = long ago; manuH = Manu; the emperor; abhiShiktaH = was adorned when he was coronated; yena = and with which; tasya anvavaaye raajaanaH = the kings who followed in his line; kramedyenaa (abhiShechitaaH = were successively adorned when they were coronated; tam kiriiTam = that crown; ratnashobhitam = studded with precious stones; nirmitam fashioned; brahmaNaa = by Brahma; puurvam = at the beginning of creation; diipta tejassam = and dazzling with splendor; kalpayitvaa = being kept; yathaa vidhi = according to rule; piiThe = on a throne; naanaaratnamaye = adorned with many kinds of precious stones; sabhaayaam = in the council-hall; hemakluptaayaam = studded with gold; shobhitaayaam = graced; mahaadhanaiH = with abundant riches; chitritaayaam = decorated; shobhitaayaam = and shiningly fabricated; sushobhanaiH = with most charming; ratnaiH = jewels; naanaavidhaiH = of various kinds; tataH pashchaat = and thereafter; raaghavaH = Rama; samayokShyata = duly adorned; kiriiTena = by the crown; bhuuShaNaishchaiva = and jewels; mahaatmanaa vasiShTena = by the great-souled Vaishta; R^itvigbhiH = and other priests officiating at the coronation-ceremony.

अनुवादः

With which crown, long ago, Manu the emperor was adorned while he was consecrated and with which, the kings followed in his line were successively adorned while they were coronated, that crown studded with precious jewels, fashioned by Brahma at the beginning of creation and dazzling with splendour, being kept according to practice on a throne adorned with many kinds of precious stones in the council-hall, studded with gold, graced with abundant riches, decorated and shiningly made with most charming jewels of various kinds, and thereafter Rama duly adorned by that crown as well as jewels by the great-souled Vasishta and other priests officiating at the coronation-ceremony.

स्रोतः: valmikiramayan.net

छत्रं तस्य च जग्राह शत्रुघ्नः पाण्डुरं शुभम् ।
श्वेतं च वालव्यजनं सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ ६८ ॥
अपरं चन्द्रसङ्काशं राक्षसेन्द्रो विभीषणः ।

उस समय शत्रुघ्नजीने उनपर सुन्दर श्वेत रंगका छत्र लगाया । एक ओर वानरराज सुग्रीवने श्वेत चँवर हाथमें लिया तो दूसरी ओर राक्षसराज विभीषणने चन्द्रमाके समान चमकीला चँवर लेकर डुलाना आरम्भ किया ॥

आग शत्रुघ्ननु श्रीरामन मेलॆ सुन्दर बिळिय बण्णद व्रतवन्नु हिडिदनु. ऒन्दु कडॆ वानर राज विभीषणनु चन्द्रनन्तॆ हॊळॆयुव चामर बीसलु प्रारम्भिसिदनु.॥68½॥

मालां ज्वलन्तीं वपुषा काञ्चनीं शतपुष्कराम् ॥ ६९ ॥
राघवाय ददौ वायुर्वासवेन प्रचोदितः ।
सर्वरत्नसमायुक्तं मणिभिश्च विभूषितम् ॥ ७० ॥
मुक्ताहारं नरेन्द्राय ददौ शक्रप्रचोदितः ।

मालां ज्वलन्ती वपुषा काञ्चनीं शतपुष्कराम् ॥ राघवाय ददौ वायुर्वासवेन प्रचोदितः ।
सर्वरत्नसमायुक्तं मणिभिश्च विभूषितम् ॥
मुक्ताहारं नरेन्द्राय ददौ शक्रप्रचोदितः ।

उस अवसरपर देवराज इन्द्रकी प्रेरणासे वायुदेवने सौ सुवर्णमय कमलोंसे बनी हुई एक दीप्तिमती माला और सब प्रकारके रत्नोंसे युक्त मणियोंसे विभूषित मुक्ताहार राजा रामचन्द्रजीको भेंट किया ॥ ६९-७० १/२ ॥

अदे समयदल्लि देवेन्द्रन प्रेरणॆयन्तॆ वायुदेवरु नूरु स्वर्णकमलगळिन्द माडिद ऒन्दु प्रकाशमान मालॆयन्नु मत्तु ऎल्ल विधद रत्नगळिन्द कूडिद मणिगळ विभूषित मुक्ताहारवन्नु राजा रामचन्द्रनिगॆ काणिकॆयागि नीडिदनु.॥69-70½॥

पदच्छेदः

68-69. = shatrughnaH = Shatrughna; jagraaha = held; tasya = over him; paaN^Duram = a white; shubham = and charming; chhatram = parasol; sugriivaH = Sugreeva; vaanareshvaraH = the king of monkeys; shvetam = a white; vaalavyajanam = whisk; vibhiishaNaH = and Vibhishna; raakShasendraH = the lord of demons; apramcha = another whisk; Chandra samkaasham = (shining) like the moon.

अनुवादः

Shatrughna held over him, a white and charming parasol; Sugreeva the king of monkeys, a white whisk and vibhishana the lord of demons, another whisk shining like the moon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

70. prachodita = encouraged; vaasavena = by Indra the lord of celestials; vaayuH = the wind-god; dadau = presented; raaghavaaya = to Rama; kaan^chaniim maalaam = a golden garland; shatapuShkaraam = having a hundred lotuses; jvalantiim = and of a shining; vapuShaa = form.

अनुवादः

Encouraged by Indra, the lord of celestials, the wind-god presented to Rama, a golden garland consisting of a hundred lotuses and which looked shining brilliantly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रजगुर्देवगन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥ ७१ ॥
अभिषेके तदर्हस्य तदा रामस्य धीमतः ।

सर्वरत्नसमायुक्तं मणिरत्नविभूषितम् । मुक्ताहारं नरेन्द्राय ददौ शक्रप्रचोदितः ॥ ६-१२८-७१

बुद्धिमान् श्रीरामके अभिषेककालमें देवगन्धर्व गाने लगे और अप्सराएँ नृत्य करने लगीं । भगवान् श्रीराम इस सम्मानके सर्वथा योग्य थे ॥ ७१ १/२ ॥

धीमन्तनाद श्रीराम पट्टाभिषेकद समय देवगन्धर्वरु हाडतॊडगिदरु. अप्सरॆयरु नृत्यमाडिदरु. भगवान् श्रीरामनु ई सम्मानक्कॆ सर्वथा योग्यनागिद्दनु.॥71½॥

पदच्छेदः

71. shakra prachoditaH = induced by Indra; (the wind-god); dadau = presented; narendraaya = to the king; muktaahaaram = a chain of pearls; vibhuuShitam = decorated; maNibhishcha = with gems; sarva ratna samaayuktam = and endowed with several types of precious stones.

अनुवादः

Induced by Indra, the wind-god presented to Rama the king, a chain of pearls, adorned with gems and endowed with several types of precious stones.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भूमिः सस्यवती चैव फलवन्तश्च पादपाः ॥ ७२ ॥
गन्धवन्ति च पुष्पाणि बभूवू राघवोत्सवे ।

श्रीरघुनाथजीके राज्याभिषेकोत्सवके समय पृथ्वी खेतीसे हरी-भरी हो गयी, वृक्षोंमें फल आ गये और फूलोंमें सुगन्ध छा गयी ॥ ७२ १/२ ॥

श्रीराघवन राज्याभिषेकोत्सवद समय पृथिवियु सस्य समृद्धवायितु. वक्षगळल्लि फल-पुष्पगळु बिट्टु सुगन्धमयवायितु.॥72½॥

पदच्छेदः

72. dhiimataH raamasya abhiSheke = at that time of coronation-ceremony of intelligent Rama; tadarshasya = who was deserving it; devagandharvaaH = the celestial musicians among the celestials; prajaguH = gracefully sang; apsarogaNaaH = and troups of Apsaras (celestial nymphs); nanR^ituH = danced.

अनुवादः

On that occasion of the coronation-ceremony of the intelligent Rama, who was well-deserving it, the celestial-musicians among the celestials gracefully sang and troupes of Apsaras (celestial nymphs) danced.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सहस्रशतमश्वानां धेनूनां च गवां तथा ॥ ७३ ॥
ददौ शतवृषान् पूर्वं द्विजेभ्यो मनुजर्षभः ।
त्रिंशत्कोटीर्हिरण्यस्य ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुनः ॥ ७४ ॥
नानाभरणवस्त्राणि महार्हाणि च राघवः ।

महाराज श्रीरामने उस समय पहले ब्राह्मणोंको एक लाख घोड़े, उतनी ही दूध देनेवाली गौएँ तथा सौ साँड़ दान किये । यही नहीं, श्रीरघुनाथजीने तीस करोड़ अशर्फियाँ तथा नाना प्रकारके बहुमूल्य आभूषण और वस्त्र भी ब्राह्मणोंको बाँटे ॥ ७३-७४ १/२ ॥

महाराजा श्रीरामनु आग मॊदलु ब्राह्मणरिगॆ ऒन्दु लक्ष हालु करॆयुव गोवुगळन्नु, अष्टे कुदुरॆगळन्नु, नूरु गूळिगळन्नु दान माडिदनु. इष्टे अल्लदॆ मूवत्तु कोटि स्वर्णनाण्यगळन्नु, नाना विधद बहुमूल्य वसाभूषणगळन्नु ब्राह्मणरिगॆ हञ्चिदनु.॥73-74½॥

पदच्छेदः

73. raaghavotsave = on the occasion of that merriment (of coronation) to Rama; bhuumiH = the earth; sasyavatii = was bearing a rich crop paadapaaH = the trees; babhuuvaH phalavantashcha = were laden with fruits; puShpaaNi = and flowers; gandhavanti cha = endowed with fragrance.

अनुवादः

On the occasion of that merriment of coronation to Rama, the earth was bearing a rich crop, the trees were laden with fruits and fragrant flowers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

74. manujarShabhaH = Rama the foremost among men; puurvam = first; dadau = gave away; dvijebhyaH = to Brahmanas; sahasrashatam = a hundred thousand; ashvaanaam = horses; tathaa = and; gavaamcha = cows; dhenuunaam = that have lately calved; shatavR^iShaan = and a hundred bulls.

अनुवादः

Rama the foremost among men, first gave away to Brahmanas, a hundred thousand horses and cows that have lately calved as well as a hundred bulls.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अर्करश्मिप्रतीकाशां काञ्चनीं मणिविग्रहाम् ॥ ७५ ॥
सुग्रीवाय स्रजं दिव्यां प्रायच्छन्मनुजाधिपः ।

तत्पश्चात् राजा श्रीरामने अपने मित्र सुग्रीवको सोनेकी एक दिव्य माला भेंट की, जो सूर्यकी किरणोंके समान प्रकाशित हो रही थी । उसमें बहुत-सी मणियोंका संयोग था ॥ ७५ १/२ ॥

बळिक राजारामचन्द्रनु तन्न मित्र सुग्रीवनिगॆ सूर्यकिरणगळन्तॆ प्रकाशिसुव अनेक मणिगळिन्द कूडिद ऒन्दु दिव्य स्वर्णमालिकॆ उडुगॊरॆयागि नीडिदनु.॥75½॥

पदच्छेदः

75. raaghavaH = Rama; punaH = again; dadau = gave; braahmaNebhyaH = to Brahmanas; trimshatkoTii = thirty crores; hiraNyesya = of gold coins; naanaa = all kinds; mahaarhaaNi = of very costly; aabharaNa vastraaNi = jewels and raiments.

अनुवादः

Rama again gave to Brahmanas, thirty crores of gold coins, all kinds of very costly jewels and raiment.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वैदूर्यमयचित्रे च चन्द्ररश्मिविभूषिते ॥ ७६ ॥
वालिपुत्राय धृतिमानङ्गदायाङ्गदे ददौ ।

वैढूर्यमणिचित्रे च चन्द्ररश्मिविभूषिते ॥
वालिपुत्राय धृतिमानङ्गदायाङ्गदे ददौ ।

अर्करश्मिप्रतीकाशान् काञ्चनीं मणिविग्रहाम् । सुग्रीवाय स्रजन् दिव्यां प्रायच्छन्मनुजर्षभः ॥ ६-१२८-७६

इसके बाद धैर्यशाली श्रीरघुवीरने प्रसन्न हो वालिपुत्र अङ्गदको दो अङ्गद (बाजूबन्द) भेंट किये, जो नीलमसे जटित होनेके कारण विचित्र दिखायी देते थे । वे चन्द्रमाकी किरणोंसे विभूषित-से जान पड़ते थे ॥ ७६ १/२ ॥

अनन्तर श्रीरामनु वैढूर्यमणिगळिन्द चित्रितवाद चन्द्रकिरणगळन्तॆ विभूषित ऎरडु तॊळ्बळॆगळन्नु, वालिपुत्र अङ्गदनिगॆ पारितोषकवागि कॊट्टनु.॥76½॥

पदच्छेदः

76. manujaadhipaH = Rama; praayachchhat = gave; sugriivaaya = to Sugriiva; divyaam = a beautiful; kaaNchaniim = golden; srajam = chaplet; maNivigrahaam = studded with plenty of gems; arkarashmi pratiikaashaam = looking like a beam of sun-light.

अनुवादः

Rama gave to Sugreeva, a beautiful chaplet, studded with plenty of gems, looking like a beam of sun-light.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मणिप्रवरजुष्टं तं मुक्ताहारमनुत्तमम् ॥ ७७ ॥
सीतायै प्रददौ रामश्चन्द्ररश्मिसमप्रभम् ।
अरजे वाससी दिव्ये शुभान्याभरणानि च ॥ ७८ ॥

मणिप्रवरजुष्वन्तं मुक्ताहारमनुत्तमम् ॥ सीतायै प्रददौ रामश्चन्द्ररश्मिसमप्रभम् ।
अरजे वाससी दिव्ये शुभान्याभरणानि च ॥

वैदूर्यमणिचित्रे च वज्ररत्नविभूषिते । वालिपुत्राय धृतिमानङ्गदायाङ्गदे ददौ ॥ ६-१२८-७७ मणिप्रवरजुष्टन् च मुक्ताहारमनुत्तमम् । सीतायै प्रददौ रामश्चन्द्ररश्मिसमप्रभम् ॥ ६-१२८-७८ अरजे वाससी दिव्ये शुभान्याभरणानि च ।

उत्तम मणियोंसे युक्त उस परम उत्तम मुक्ताहारको (जिसे वायुदेवताने भेंट किया था तथा) जो चन्द्रमाकी किरणोंके समान प्रकाशित होता था श्रीरामचन्द्रजीने सीताजीके गलेमें डाल दिया । साथ ही उन्हें कभी मैले न होनेवाले दो दिव्य वस्त्र तथा और भी बहुत-से सुन्दर आभूषण अर्पित किये ॥ ७७-७८ ॥

वायुदेवरु काणिकॆयागि नीडिद चन्द्रकिरणगळन्तॆ हॊळॆयुत्तिद्द, उत्तम मणिगळिन्द कूडिद आ परमोत्त मुक्ता हारवन्नु श्रीरामनु सीतॆय कॊरळिगॆ तॊडिसि, जॊतॆगॆ ऎन्दू मलिनवागदिरुव ऎरडु दिव्य वस्त्रगळन्नु, अनेक सुन्दर आभूषणगळन्नु सीतॆगॆ अर्पिसिदनु.॥77-78॥

पदच्छेदः

77. dhR^itimaan = Rama; the joyful man; dadau = presented; aN^gadaaya = to Angada; vaaliputraay = the son of Vali; aN^gade = a bracelet worn on upper arm; vaiduuryamaya chitre cha = conspicuously studded with cat’s eye gems; maNiratna vibhuuShite = and adorned with jewels and gems.

अनुवादः

The joyful Rama presented to Angada, the son of Vali, a bracelet worn on upper arm, conspicuously studded with cat’s eye gems and adorned with jewels and gems.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

78. raamaH = Rama; pradadau = presented; siitaayai = to Seetha; anuttamam = an excellent; muktaahaaram = string of pearls; maNipravarajuShTam = furnished with superior gems; tam Chandra rashmi samaprabham = shining like that beam of moon-light; araje = clean; divye = and beautiful; vaasasii = (two) raiments; shubhaani aabharaanicha = and lovely ornaments.

अनुवादः

Rama presented to Seetha, an excellent string of pearls, furnished with superior gems, shining like a beam of moon-light; two clean and beautiful raiment and lovely ornaments.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवेक्षमाणा वैदेही प्रददौ वायुसूनवे ।
अवमुच्यात्मनः कण्ठाद्धारं जनकनन्दिनी ॥ ७९ ॥
अवैक्षत हरीन् सर्वान् भर्तारं च मुहुर्मुहुः ।

विदेहनन्दिनी सीताने पतिकी ओर देखकर वायुपुत्र हनुमान् को कुछ भेंट देनेका विचार किया । वे जनकनन्दिनी अपने गलेसे उस मुक्ताहारको निकालकर बारम्बार समस्त वानरों तथा पतिकी ओर देखने लगीं ॥ ७९ १/२ ॥

वैदेहियु पतिय कडॆगॆ नोडुत्ता वायुपुत्र हनुमन्तनिगॆ एनादरू पारितोषकवन्नु कॊडलु योचिसिदळु. आ जानकियु आ मुत्तिन हारवन्नु कत्तिन्द तॆगॆदु पदे पदे वानरर कडॆगॆ हागू पतिय कडॆगॆ नोडतॊडगिदळु.॥79½॥

तामिङ्गितज्ञः सम्प्रेक्ष्य बभाषे जनकात्मजाम् ॥ ८० ॥
प्रदेहि सुभगे हारं यस्य तुष्टासि भामिनि ।

उनकी उस चेष्टाको समझकर श्रीरामचन्द्रजीने जानकीजीकी ओर देखकर कहा—‘सौभाग्यशालिनि! भामिनि! तुम जिसपर संतुष्ट हो, उसे यह हार दे दो’ ॥

आकॆय आ चेष्टॆयन्नु तिळिद श्रीरामचन्द्रनु जानकियन्नु नोडुत्ता हेळिदनु- सौभाग्यशालिनी! भामिनी! नीनु यार मेलॆ सन्तुष्टळागिरुवॆयो अवरिगॆ ई हार कॊट्टुबिडु.॥80½॥

पदच्छेदः

79-80. avekShya = looking towards; hanuumantam = Hanuma; plavaN^gamma = the monkey; maithilii = Seetha; janakanandinii = daughter of Janaka; avamuchya = taking off; haaram = the pearl-string; aatmanaH kaN^Thaat = from her neck; avaikShata = caught a glimpse of; sarvaan hariin = all the monkeys; bhartaaram cha = and her husband; muhurmuhuH = again and again.

अनुवादः

Looking towards Hanuma the monkey, Seetha, daughter of Janaka, having taken off the pearl-string from her neck, repeatedly caught the glimpse of all the monkeys and her husband.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ सा वायुपुत्राय तं हारमसितेक्षणा ॥ ८१ ॥
तेजो धृतिर्यशो दाक्ष्यं सामर्थ्यं विनयो नयः ।
पौरुषं विक्रमो बुद्धिर्यस्मिन् नेतानि नित्यदा ॥ ८२ ॥

तामिङ्गितज्ञः सम्प्रेक्ष्य बभाषे जनकात्मजाम् । प्रदेहि सुभगे हारन् यस्य तुष्टासि भामिनि ॥ ६-१२८-८१ तेजो धृतिर्यशो दाक्ष्यं सामर्थ्यं विनयो नयः । पौरुषन् विक्रमो बुद्धिर्यस्मिन्नेतानि नित्यदा ॥ ६-१२८-८२

तब कजरारे नेत्रोंवाली माता सीताने वायुपुत्र हनुमान् को, जिनमें तेज, धृति, यश, चतुरता, शक्ति, विनय, नीति, पुरुषार्थ, पराक्रम और उत्तम बुद्धि—ये सद‍्गुण सदा विद्यमान रहते हैं, वह हार दे दिया ॥ ८१-८२ ॥

कप्पाद कण्णुगळुळ्ळ सीतामातॆयु - तेज, धृति, यश, चातुर्य, शक्ति, विनय, नीति, पुरुषार्थ, पराक्रम मत्तु उत्तम बुद्धि, ई सद्गुणगळु सदा इरुव वायुपुत्र हनुमन्तनिगॆ आ हारवन्नु कॊट्टळु.॥81-82॥

पदच्छेदः

81-82. taam samprekShya = looking at her; iN^gitajJNaH = Rama; who was acquainted with the gesture of another; babhhaashe = spoke; taam jaanakaatmajam = to that Seetha (as follows): subhage bhaamini = O dear Seetha; yasya = with whom; tuShTaa asi = you are pleased; yasmin = in whom; tejaH = sharpness; dhR^itiH = firmness; yashuH = renown; daakShyam = dexterity; saamardhyam = competence; vinayaH = modesty; nayaH = prudence; pauruSham = virility; vikramah = prowess; buddhiH = and intelligence; etaani = these qualities; sarvadaa = are always there; (to him); pradehi = give; haaram = the pearl necklace.

अनुवादः

Looking at her, Rama who was acquainted with the gesture of another spoke to Seetha as follows: “Dear Seetha! Give the pearl-necklace to a person, with whom you are pleased and in whom the following viz. sharpness, firmness, renown, dexterity, competence, modesty, prudence, virility, prowess and intelligence are ever present.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमांस्तेन हारेण शुशुभे वानरर्षभः ।
चन्द्रांशुचयगौरेण श्वेताभ्रेण यथाचलः ॥ ८३ ॥

हनुमांस्तेन हारेण शुशुभे वानरर्षभः ।
चन्द्रांशुचयगौरेण श्वेताभ्रेण यथाचलः ॥

ददौ सा वायुपुत्राय तन् हारमसितेक्षणा । हनूमान्स्तेन हारेण शुशुभे वानरर्षभः ॥ ६-१२८-८३ चन्द्रांशुचयगौरेण श्वेताभ्रेण यथाचलः ।

उस हारसे कपिश्रेष्ठ हनुमान् उसी तरह शोभा पाने लगे, जैसे चन्द्रमाकी किरणोंके समूह-सदृश श्वेत बादलोंकी मालासे कोई पर्वत सुशोभित हो रहा हो ॥ ८३ ॥

आ हारदिन्द कपिश्रेष्ठ हनुमन्तनु चन्द्रकिरणगळन्तह बिळिय मोडगळिन्द सुशोभितवाद पर्वतदन्तॆ शोभिस तॊडगिदनु.॥83॥

पदच्छेदः

83. asitekShanaa = the black-eyed; saa = Seetha; dadau = gave; tam = that necklace; vaayuputraaya = to Hanuma; hanuumaan = Hanuma; vaanaraamshu chaya gaureNa = which was white as a heap of beams of moonlight; shushubhe = shone brilliantly; achalaH yathaa = as a mountain (shone); shvetaabhreNa = silvered by a white cloud.

अनुवादः

The black-eyed Seetha gave that pearl necklace to Hanuma. Hanuma, the foremost among the monkeys, by wearing that necklace, which was as white as a heap of moonlight-beams, shone brilliantly as a mountain silvered by a white cloud.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वे वानरवृद्धाश्च ये चान्ये वानरोत्तमाः ।
वासोभिर्भूषणैश्चैव यथार्हं प्रतिपूजिताः ॥ ८४ ॥

इसी प्रकार जो प्रधान-प्रधान एवं श्रेष्ठ वानर थे, उन सबका वस्त्रों और आभूषणोंद्वारा यथायोग्य सत्कार किया गया ॥ ८४ ॥

पदच्छेदः

84. sarve vaanara vR^iddhaashcha = all the elder ones among the monkeys; pratipuujitaaH = were honoured; vaashobhiH = with raiments; bhuuShaNaishchaiva = and ornaments; yathaarham = suitably.

अनुवादः

All the elder ones among the monkeys and others, who were foremost among the moneys, were honoured suitably with raiment and ornaments.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदे प्रकार मुख्यमुख्य वानर श्रेष्ठरॆल्लरन्नु वसाभूषणगळिन्द यथायोग्यवागि सत्कार माडलायितु.॥84

विभीषणोऽथ सुग्रीवो हनूमाञ्जाम्बवांस्तथा ।
सर्वे वानरमुख्याश्च रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ८५ ॥
यथार्हं पूजिताः सर्वे कामै रत्नैश्च पुष्कलैः ।
प्रहृष्टमनसः सर्वे जग्मुरेव यथागतम् ॥ ८६ ॥

अनायास ही महान् कर्म करनेवाले श्रीरामने विभीषण, सुग्रीव, हनुमान् तथा जाम्बवान् आदि सभी श्रेष्ठ वानरवीरोंका मनोवाञ्छित वस्तुओं एवं प्रचुर रत्नोंद्वारा यथायोग्य सत्कार किया । वे सब-के-सब प्रसन्नचित्त होकर जैसे आये थे, उसी तरह अपने-अपने स्थानोंको चले गये ॥ ८५-८६ ॥

अनायासवागि महाकर्म माडुव श्रीरामनु विभीषण, सुग्रीव, हनुमन्त हागू जाम्बवन्त मॊदलाद ऎल्ल श्रेष्ठ वानर वीररिगॆ मनोवाञ्छित वस्तुगळन्नु, हेरळ रत्नगळिन्द यथायोग्यवागि सत्कार माडिदनु. अवरॆल्लरू सन्तोषगॊण्डु तम्म तम्म स्थानगळिगॆ तॆरळिदरु. ॥85-86॥

पदच्छेदः

85. tataH = thereafter; vasudhaadhipaH = Rama; paramtapaH = the tormentator of enemies; viikShya = discerning; pradadau = presented; sarvaan = all; kaama guNaan = objects according to their inclinations; mainda dvividaabhyaam = niilaayacha = to mainda; Dvivida and Nila.

अनुवादः

Thereafter, Rama the tormentator of enemies, having thought over, presented articles according to their inclinations, to Mainada, Dvivida and Nila.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो द्विविदमैन्दाभ्यां नीलाय च परन्तपः ।
सर्वान् कामगुणान् वीक्ष्य प्रददौ वसुधाधिपः ॥ ८७ ॥

तत्पश्चात् शत्रुओंको संताप देनेवाले राजा श्रीरघुनाथजीने द्विविद, मैन्द और नीलकी ओर देखकर उन सबको मनोवाञ्छापूरक गुणोंसे युक्त सब प्रकारके उत्तम रत्न आदि भेंट किये ॥ ८७ ॥

अनन्तर परन्तपनाद राजा श्रीरघुनन्दनु द्विविद, मैन्द, नील अवरन्नु नोडि अवरॆल्लरिगॆ मनोवाञ्छित सर्वगुणयुक्त उत्तम रत्नादिगळन्नु पारितोषकवागि कॊट्टनु.॥87॥

पदच्छेदः

86-87. raameNa = by Rama; akliShTa karmaNaa = who was unwearied in action; vibhiishaNaH = Vibhishana; sugriivaH = Sugreeva; hanuman = Hanuma; tathaa = and; jaambavaan = Jambavan; sarve vaanaramukhyaashcha = and all the eminent monkeys; pratipuujitaaH = were honoured; yathaarhaiH = suitably; atha = then; kaamaiH = with their objects of desire; puShkalaiH ratnaiH = with abundant gifts; sarve = all of them; jagmureva = went back; yathaagatam = even as they came; prahR^ishTamanasaH = with rejoiced minds.

अनुवादः

Rama, who was unwearied in action, then suitably honoured Vibhishana, Sugreeva, Hanuma, Jamabavan and all other eminent monkeys with desired objects and abundant gifts. All of them went back, delighted in mind even as they had come.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृष्ट्वा सर्वे महात्मानस्ततस्ते वानरर्षभाः ।
विसृष्टाः पार्थिवेन्द्रेण किष्किन्धां समुपागमन् ॥ ८८ ॥

दृष्ट्वासर्वे महात्मानस्ततस्ते प्लवगर्षभाः ।
विसृष्टाः पार्थिवेन्द्रेण किष्किन्धां समुपागमन् ॥

नत्वा सर्वे महात्मानस्ततस्ते वानरर्षभाः ॥ ६-१२८-८८ विसृष्टाः पार्थिवेन्द्रेण किष्किन्धां समुपागमन् ।

इस प्रकार भगवान् श्रीरामका राज्याभिषेक देखकर सभी महामनस्वी श्रेष्ठ वानर महाराज श्रीरामसे विदा ले किष्किन्धाको चले गये ॥ ८८ ॥

ई प्रकार भगवान् श्रीरामन पट्टाभिषेकवन्नु नोडि ऎल्ल मनस्वी श्रेष्ठवानररु महाराज श्रीरामनिन्द बीळ्कॊण्डु किष्किन्धॆगॆ तॆरळिदरु.॥88॥

पदच्छेदः

88. tataH = thereafter; sarve = all; te = those; mahaatmanaH = great souled; vaanara rShabhaH = excellent mokeys; natvaa = offering their salutation; visR^iShTaaH = and being relieved; paarthivendreNa = by Rama; samupaagaman = reached; kiShkindhaam = Kishkindha.

अनुवादः

Thereafter, all those excellent great souled monkeys, offering their salutation to Rama and getting permission from him, returned to Kishkindha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवो वानरश्रेष्ठो दृष्ट्वा रामाभिषेचनम् ।
पूजितश्चैव रामेण किष्किन्धां प्राविशत् पुरीम् ॥ ८९ ॥

वानरश्रेष्ठ सुग्रीवने भी श्रीरामके राज्याभिषेकका उत्सव देखकर उनसे पूजित हो किष्किन्धापुरीमें प्रवेश किया ॥ ८९ ॥

वानर श्रेष्ठ सुग्रीवनू श्रीरामराज्याभिषेकद उत्सव नोडि, अवनिन्द सत्कृतनागि किष्किन्धॆयन्नु प्रवेशिसिदनु.॥89॥

पदच्छेदः

89. dR^iShTvaa = having seen; raamaabhiShechanam = Rama’s coronation; sugriivaH = Sugreeva; vaanarashreShThaH = the chief of monkeys; puujitashchaiva = having been honoured; raameNa = by rama; praavishan = entered; kiShkindhaam puriim = the city of Kishkindha.

अनुवादः

Having seen Rama’s coronation-ceremony, Sugreeva the chief of monkeys, after getting honoured by Rama, entered the city of Kishkindha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणोऽपि धर्मात्मा सह तैर्नैर्ऋतर्षभैः ।
लब्ध्वा कुलधनं राजा लङ्कां प्रायान्महायशाः ॥ ९० ॥

विभीषणोऽपि ध्र्मात्मा सह रैर्नैरृतर्षभैः ॥ ६-१२८-९० लब्ध्वा कुलधनं राजा लङ्कां प्रायान् महायशाः ।

महायशस्वी धर्मात्मा विभीषण भी अपने कुलका वैभव—अपना राज्य पाकर अपने साथी श्रेष्ठ निशाचरोंके साथ लङ्कापुरीको चले गये ॥ ९० ॥

महायशस्वी धर्मात्मा विभीषणनू तन्न कुलद वैभववाद तन्न राज्यवन्नु पडॆदु तन्न जॊतॆयवराद निशाचररॊन्दिगॆ लङ्कॆगॆ प्रयाण बॆळॆसिदनु.॥90॥

पदच्छेदः

90. dharmaatmaa = the righteous; mahaayashaaH = and the renowned; raajaa = king; vibhiiShaNaH api = Vibhishana too; labdhvaa = after obtaining; kula dhanam = the treasure of the race (the kingdom of demons); taiH nairR^itarShabhaiH = with those foremost of demons; praayaat = returned; laN^kaam = to Lanka.

अनुवादः

The righteous and the renowned king Vibhishana too, after obtaining the treasure of his race (kingdom of demons), followed by those foremost of demons, returned to Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राज्यमखिलं शासन्निहतारिर्महायशाः ।
राघवः परमोदारः शशास परया मुदा ।
उवाच लक्ष्मणं रामो धर्मज्ञं धर्मवत्सलः ॥ ९१ ॥

अपने शत्रुओंका वध करके परम उदार महायशस्वी श्रीरघुनाथजी बड़े आनन्दसे समस्त राज्यका शासन करने लगे । उन धर्मवत्सल श्रीरामने धर्मज्ञ लक्ष्मणसे कहा—

तन्न शत्रुगळन्नु वधिसि परमोदार महायशस्वी श्रीरघुनाथनु बहळ आनन्ददिन्द समस्त राज्यवन्नु आळतॊडगिदनु. धर्मवत्सल श्रीरामनु धर्मज्ञ लक्ष्मणरल्लि हेळिदनु.॥91॥

आतिष्ठ धर्मज्ञ मया सहेमां
गां पूर्वराजाध्युषितां बलेन ।
तुल्यं मया त्वं पितृभिर्धृता या
तां यौवराज्ये धुरमुद्वहस्व ॥ ९२ ॥

‘धर्मज्ञ लक्ष्मण! पूर्ववर्ती राजाओंने चतुरङ्गिणी सेनाके साथ जिसका पालन किया था, उसी इस भूमण्डलके राज्यपर तुम मेरे साथ प्रतिष्ठित होओ । अपने पिता, पितामह और प्रपितामहोंने जिस राज्यभारको पहले धारण किया था, उसीको मेरे ही समान तुम भी युवराज-पदपर स्थित होकर धारण करो’ ॥ ९२ ॥

धर्मज्ञ लक्ष्मण! हिन्दिन राजरु चतुरङ्ग सैन्यदॊन्दिगॆ पालिसुत्तिद्द ई भूमण्डलवन्नु नीनू नन्नॊडनॆ शासनमाडु. नम्म तात-मुत्तातरु आळिद राज्यभारवन्नु नीनू नन्नन्तॆये युवराजनागि आळुत्ता इरु.॥92॥

पदच्छेदः

91-92. saH mahaayashaaH = that renowned; raaghavaH = Rama; paramodaaraH = of a very generous nature; nihataariH = having destroyed his enemies; shaasan = and ruling; akhilam = the entire; raajyam = kingdom; shashaasa = enjoyed (it); parayaamudaa = with great delight; raamaH = Rama; dharmavatsalaH = affectionate of righteousness; uvaacha = spoke; lakShmaNam = to Lakshmana; dharmajJNaH = the knower of righteousness. (as follows).

अनुवादः

That renowned Rama, of a very generous nature, having destroyed his enemies and ruling the entire kingdom, enjoyed it with a great delight. Rama, affectionate of righteousness, spoke to Lakshmana, the knower of righteousness (as followers):

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वात्मना पर्यनुनीयमानो
यदा न सौमित्रिरुपैति योगम् ।
नियुज्यमानो भुवि यौवराज्ये
ततोऽभ्यषिञ्चद् भरतं महात्मा ॥ ९३ ॥

परंतु श्रीरामचन्द्रजीके सब तरहसे समझाने और नियुक्त किये जानेपर भी जब सुमित्राकुमार लक्ष्मणने उस पदको नहीं स्वीकार किया, तब महात्मा श्रीरामने भरतको युवराज-पदपर अभिषिक्त किया ॥ ९३ ॥

आदरॆ श्रीरामनु ऎल्ल रीतियिन्द समजायिसि, नियुक्तगॊळिसिदरू सौमित्रि लक्ष्मणनु आ पदवन्नु स्वीकरिसद्दिदाग महात्मा श्रीरामनु भरतनन्नु युवराजनागि अभिषेक माडिदनु.॥93॥

पदच्छेदः

93. dharmajJNa = O Lakshmana; the knower of what is right!; aatiShThaH = rule; mayaa saha = with me; imam = this; gaam = earth; puurva raajaadhyuShitaam = as ruled by the earlier kiings; balena = with the help of army; dhR^itaa = Installed; yauvaraajye = in the office of Prince Regent; tvam = you; udvahasva = bear; mayaa tulyam = like me; taam dhuram = that burden (of sovereignity); yaa = which (was borne); pitR^ibhiH = by our forefathers.

अनुवादः

“O Lakshmana, the knower of what is right! Rule with me, this earth, as ruled by the earlier kings, with the help of an army. Installed in the office of Prince Regent, bear like me, the burden (of sovereignty), which was borne by our forefathers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पौण्डरीकाश्वमेधाभ्यां वाजपेयेन चासकृत् ।
अन्यैश्च विविधैर्यज्ञैरयजत् पार्थिवात्मजः ॥ ९४ ॥

पौण्डरिकाश्वमेधाभ्यां वाजपेयेन चासकृत् ।
अन्यैश्च विविधैर्यज्ञैरजयत् पार्थिवात्मजः ॥

सर्वात्मना पर्यनुनीयमानो । यदा न सौमित्रिरुपैति योगम् । नियुज्यमानोऽ पि च यावराज्ये ततोऽभ्यषिञ्चद्भरतं महात्मा ॥ ६-१२८-९४

राजकुमार महाराज श्रीरामने अनेक बार पौण्डरीक, अश्वमेध, वाजपेय तथा अन्य नाना प्रकारके यज्ञोंका अनुष्ठान किया ॥ ९४ ॥

महाराजा श्रीरामनु अनेक सल पौण्डरीक, अश्वमेध, वाजपेय हागू इतर नाना विधद यज्ञगळ अनुष्ठान माडिदनु.॥94॥

पदच्छेदः

94. sarvaatmanaa parhanuniiyamaanaH = eventhough in all ways; being repeatedly entreated; yadaa = when; saumitriH = Lakshmana; nopaiti = did not give; yogam = his consent; niyujyamaano.api = nay; even being appointed; yauvaraajye = to the office of prince Regent; mahaatmaa = the great-souled Rama; tataH = thereupon; abhyaShiNchat = consecrated; bharatam = Bharata.

अनुवादः

When Lakshmana did not give his consent, even though being repeatedly entreated in all ways, nay even being appointed to the office of Prince Regent, the great-souled Rama thereupon consecrated Bharata.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राज्यं दशसहस्राणि प्राप्य वर्षाणि राघवः ।
शताश्वमेधानाजह्रे सदश्वान् भूरिदक्षिणान् ॥ ९५ ॥

राज्यं दश सहस्राणि प्राप्य वर्षाणि राघवः ।
शताश्च मेधानाजह्रे सदश्वान्भूरि दक्षिणान् ॥

पौण्डरीकाश्वमेधाभ्यान् वाजपेयेन चासकृत् । अन्यैश्च विविधैर्यज्ञैरयजत्पार्थिवर्षभः ॥ ६-१२८-९५

श्रीरघुनाथजीने राज्य पाकर ग्यारह* सहस्र वर्षोंतक उसका पालन और सौ अश्वमेध-यज्ञोंका अनुष्ठान किया । उन यज्ञोंमें उत्तम अश्व छोड़े गये थे तथा ऋत्विजोंको बहुत अधिक दक्षिणाएँ बाँटी गयी थीं ॥

\* अन्यत्र ‘दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च’ कहा गया है, उनसे एक वाक्यताके लिये यहाँ दसको ग्यारहका बोधक समझना चाहिये ।

श्रीरघुनाथनु हन्नॊन्दु साविर वर्ष राज्यवन्नु आळिदनु हागू नूरु अश्वमेधयज्ञगळन्नु माडिदनु. यज्ञदल्लि उत्तम कुदुरॆगळन्नु बिडलागित्तु. मत्तु ऋत्विजरिगॆ हेरळ दक्षिणॆ कॊडलागित्तु.॥95॥

पदच्छेदः

95. paarthivaatmajaH = Rama; ayajat = propiated the gods; asakR^it = many times; pauN^Dariikaashvamedhaabhyaam = by Paundarika and Ashvamedha sacrifices; vaajapeyena = as also by Vajapeya sacrifice; anyaiH = and other; yajJNaiH = sacrifices.

अनुवादः

Rama propitiated the gods by performing Paundarika, Ashvamedha, Vajapeya and other sacrifices many times.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आजानुलम्बिबाहुः स महावक्षाः प्रतापवान् ।
लक्ष्मणानुचरो रामः शशास पृथिवीमिमाम् ॥ ९६ ॥

आजानुलम्बबाहुः स महावक्षाः प्रतापवान् ।
लक्ष्मणानुचरो रामः शशासपृथिवीमिमान् ॥

उनकी भुजाएँ घुटनोंतक लम्बी थीं । उनका वक्षःस्थल विशाल एवं विस्तृत था । वे बड़े प्रतापी नरेश थे । लक्ष्मणको साथ लेकर श्रीरामने इस पृथ्वीका शासन किया ॥ ९६ ॥

अजानुबाहुवाद अवन वक्षःस्थळवु उब्बिकॊण्डु विशालवागित्तु. आ प्रतापि नरेशनाद श्रीरामनु लक्ष्मणनॊडगूडि ई भूमण्डलद शासनमाडिदनु.॥96॥

पदच्छेदः

96. praapya = having enjoyed; raajyam = the kingship; dasha sahasraaNi = for ten thousand; varShaaNi = years; raaghavaH = Rama; aajahre = performed; shataashvamedhaan = a hundred horse-sacrifices; sadashvaan = in which good horses were sacrificed; bhuuri dakShiNaan = and in which numerous gifts were bestowed.

अनुवादः

Having enjoyed the kingship for ten thousand years, Rama performed a hundred horse-sacrifices, in which good horses were sacrificed and numerous gifts bestowed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवश्चापि धर्मात्मा प्राप्य राज्यमनुत्तमम् ।
ईजे बहुविधैर्यज्ञैः ससुहृज्ज्ञातिबान्धवः ॥ ९७ ॥

राघवश्चापि धर्मात्मा प्राप्यराज्यमनुत्तमम् ।
ईजे बहुविधैर्यज्ञैः ससुहृद् ज्ञातिबान्धवः ॥

आजानुलम्बिबाहुश्च महास्कन्धः प्रतापवान् । लक्ष्मणानुचरो रामः पृथिवीमन्वपालयत् ॥ ६-१२८-९७

अयोध्याके परम उत्तम राज्यको पाकर धर्मात्मा श्रीरामने सुहृदों, कुटुम्बीजनों तथा भाई-बन्धुओंके साथ अनेक प्रकारके यज्ञ किये ॥ ९७ ॥

अयोध्यॆय परमोत्तम राज्यवन्नु पडॆदु धर्मात्मा श्रीरामनु सुहृदरु, कुटुम्बिगळन्नु हागू बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ अनेक प्रकारद यज्ञ माडिदनु.॥97॥

पदच्छेदः

97. saH raamaH = that Rama; aajanulambibaahuH = having long arms reaching down to his knees; mahaavakShaaH = having a broad chest; prataapavaan = full of glory; shashaasa = ruled; imam pR^ithiviim = this earth; lakShmaNaanucharaH = with Lakshmana as his companion.

अनुवादः

That Rama, having his long arms reaching down his knees, having a broad chest and glorious, ruled this earth with Lakshmana as his companion.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न पर्यदेवन् विधवा न च व्यालकृतं भयम् ।
न व्याधिजं भयं चासीद् रामे राज्यं प्रशासति ॥ ९८ ॥

राघवश्चापि धर्मात्मा प्राप्य राज्यमनुत्तमम् । ईजे बहुविधैर्यज्ञैः ससुतभ्रातृबान्धवः ॥ ६-१२८-९८

श्रीरामके राज्य-शासनकालमें कभी विधवाओंका विलाप नहीं सुनायी पड़ता था । सर्प आदि दुष्ट जन्तुओंका भय नहीं था और रोगोंकी भी आशङ्का नहीं थी ॥ ९८ ॥

श्रीरामनु राज्यशासन कालदल्लि ऎन्दू विधवॆयर प्रलाप केळुत्तिरलिल्ल. सर्पादि दुष्टप्राणिगळ भयविल्लदॆ ऎल्लरू निरोगिगळागिद्दरु.॥98॥

पदच्छेदः

98. praapya = obtaining; anuttamam = a very great; raajyam = kingdom; dharmaatmaa = the righteous; raaghavashchaapi = Rama; iije = propitiated the Almighty; bahuvidhaiH = with many kinds; yajJNaiH = of sacrifices; sa suta bhraatR^ibaandhavaH = with the co-operation of his sons; brothers and relatives.

अनुवादः

Obtaining a very great kingdom the righteous Rama propitiated the almighty with many kinds of sacrifices, with the team-work of his sons, brothers and relatives.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निर्दस्युरभवल्लोको नानर्थं कश्चिदस्पृशत् ।
न च स्म वृद्धा बालानां प्रेतकार्याणि कुर्वते ॥ ९९ ॥

न पर्यदेवन्विधवा न च व्यालकृतं भयम् । न व्याधिजं भयन् वापि रामे राज्यं प्रशासति ॥ ६-१२८-९९

सम्पूर्ण जगत् में कहीं चोरों या लुटेरोंका नाम भी नहीं सुना जाता था । कोई भी मनुष्य अनर्थकारी कार्योंमें हाथ नहीं डालता था और बूढ़ोंको बालकोंके अन्त्येष्टि-संस्कार नहीं करने पड़ते थे ॥ ९९ ॥

समस्त जगत्तिनल्लि कळ्ळर-दरोडॆकोरर हॆसरे इरलिल्ल. यारू कूड अनर्थकारी कार्यगळल्लि कैहाकुत्तिरलिल्ल. वृद्धरिगॆ बालकर उत्तरकर्म माडुव प्रसङ्ग बरुत्तिरलिल्ल.॥99॥

पदच्छेदः

99. raame = while Rama; prashaasati = was ruling; raajyam = the kingdom; na vidhavaaH paryadevan = there were no widows to lament; na bhayam aasiit = there was no danger; vyaalakR^itam = from wild animals; na bhayam = and no fear; vyaadhijam = born of diseases.

अनुवादः

While Rama was ruling the kingdom, there were no widows to lament, nor there was no danger from wild animals, nor any fear born of diseases.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वं मुदितमेवासीत् सर्वो धर्मपरोऽभवत् ।
राममेवानुपश्यन्तो नाभ्यहिंसन् परस्परम् ॥ १०० ॥

निर्दस्युरभवल्लोको नानर्थः कन् चिदस्पृशत् । न च स्म वृद्धा बालानां प्रेतकार्याणि कुर्वते ॥ ६-१२८-१००

सब लोग सदा प्रसन्न ही रहते थे । सभी धर्मपरायण थे और श्रीरामपर ही बारंबार दृष्टि रखते हुए वे कभी एक-दूसरेको कष्ट नहीं पहुँचाते थे ॥ १०० ॥

ऎल्लरू सदा प्रसन्नरागि इरुत्तिद्दरु. ऎल्लरू धर्मपरायणरागि श्रीरामनन्नु पदे पदे दृष्टियल्लिट्टुकॊण्डु ऎन्दू परस्पर कष्टकॊडुत्तिरलिल्ल.॥100॥

पदच्छेदः

100. lokaH = the world; abhavat = became; nirdasyuH = bereft of thieves and robbers; na kashchit = nor anyone; aspR^ishat = felt; anartham = worthless; na vR^iddhaaH cha = nor did old people; kurvate sma = perform; pretakaaryaaNi = obsequies; (concerned); baalaanaam = to youngsters.

अनुवादः

The world was bereft of thieves and robberies. No one felt worthless nor did old people perform obsequies concerning youngsters.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आसन् वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः ।
निरामया विशोकाश्च रामे राज्यं प्रशासति ॥ १०१ ॥

सर्वं मुदितमेवासीत्सर्वो धर्मपरोअभवत् । राममेवानुपश्यन्तो नाभ्यहिन्सन्परस्परम् ॥ ६-१२८-१०१

श्रीरामके राज्य-शासन करते समय लोग सहस्रों वर्षोंतक जीवित रहते थे, सहस्रों पुत्रोंके जनक होते थे और उन्हें किसी प्रकारका रोग या शोक नहीं होता था ॥ १०१ ॥

श्रीरामन आळ्विकॆयल्लि जनरु साविरारु वर्ष बदुकिद्दु, साविरारु मक्कळु - मॊम्मक्कळन्नु पडॆयुत्तिद्दरु. अवरिगॆ यावदे रोग-शोक इरुत्तिरलिल्ल.॥101॥

पदच्छेदः

101. sarvam = every creature; asiit = felt; muditameva = pleased; sarvaH = everyone; abhavat = became; dharmaparaH = intent on virtue; anupashyantaH = perceiving; raamameva = Rama alone; na abhyahimsan = no one was killing; parasparam = each other.

अनुवादः

Every creature felt pleased. Every one was intent on virtue. Turning their eyes towards Rama alone, creatures did not kill one another.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामो रामो राम इति प्रजानामभवन् कथाः ।
रामभूतं जगदभूद् रामे राज्यं प्रशासति ॥ १०२ ॥

श्रीरामके राज्य-शासनकालमें प्रजावर्गके भीतर केवल राम, राम, रामकी ही चर्चा होती थी । सारा जगत् श्रीराममय हो रहा था ॥ १०२ ॥

श्रीरामन राज्यदल्लि प्रजाजनरल्लि केवल राम, राम, रामनद्दे चर्चॆ नडॆयुत्तित्तु. इडी जगत्तु श्रीराममयवागित्तु.॥102॥

पदच्छेदः

102. raame = (While) Rama; prashaasati = was ruling; raajyam = the kingdom; aasan = (people) lived; varShasahasraaNi = for thousands of years; tathaa = and; putra sahasriNaH = with thousands of progeny; niraamayaaH = free of illness; vishokaashcha = and free of grief.

अनुवादः

While Rama was ruling the kingdom, people survived for thousands of years, with thousands of their progeny, all free of illness and grief.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नित्यमूला नित्यफलास्तरवस्तत्र पुष्पिताः ।
कामवर्षी च पर्जन्यः सुखस्पर्शश्च मारुतः ॥ १०३ ॥

नित्यमूला नित्यलास्तरवस्तत्र पुष्पिताः ।
कामवर्षी च पर्जन्यः सुखस्पर्शश्च मारुतः ॥

रामो रामो राम इति प्रजानामभवन् कथाः । रामभूतं जगाभूद्रामे राज्यं प्रशासति ॥ ६-१२८-१०३

श्रीरामके राज्यमें वृक्षोंकी जड़ें सदा मजबूत रहती थीं । वे वृक्ष सदा फूलों और फलोंसे लदे रहते थे । मेघ प्रजाकी इच्छा और आवश्यकताके अनुसार ही वर्षा करते थे । वायु मन्द गतिसे चलती थी, जिससे उसका स्पर्श सुखद जान पड़ता था ॥ १०३ ॥

श्रीरामन राज्यदल्लि मरगळ बेरु भद्रवागिद्दवु. आ वृक्षगळु सदा हूवु- हण्णुगळिन्द तुम्बिरुत्तिद्दवु. मन्दगतियल्लि बीसुव गाळिय स्पर्श सुखमयवागित्तु.॥103॥

पदच्छेदः

103. raame prashaasati = while Rama ruled; raajyam = the kingdom; kathaaH = the talks; prajaanaam = of the people; abhavan = centred round; raamaH raamaH raamaH iti = Rama; Rama and Rama; jagat = the world; abhuut = became; raama bhuutam = Rama’s world.

अनुवादः

While Rama ruled the kingdom, the talks of the people centered round Rama, Rama and Rama. The world became Rama’s world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा लोभविवर्जिताः ।
स्वकर्मसु प्रवर्तन्ते तुष्टाः स्वैरेव कर्मभिः ॥ १०४ ॥

नित्यपुष्पा नित्यफलास्तरवः स्कन्धविस्तृताः । कालवर्षी च पर्जन्यः सुखस्पर्शश्च मारुतः ॥ ६-१२८-१०४

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र चारों वर्णोंके लोग लोभरहित होते थे । सबको अपने ही वर्णाश्रमोचित कर्मोंसे संतोष था और सभी उन्हींके पालनमें लगे रहते थे ॥ १०४ ॥

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र, नाल्कू वर्णद जनरु लोभरहितरागिद्दरु. ऎल्लरिगू तम्म वर्णोचित कर्मगळिन्द सन्तोषविद्दु, अदन्ने पालिसलु तॊडगिरुत्तिद्दरु.॥104॥

पदच्छेदः

104. taravaH = the trees; tatra = there; nitya puShpaaH = were having regular flowers; nitya phalaaH = and regular fruits; nirvraNaaH = without injuries (by pests and insects); parjanyaH = the cloud; kaalavarShii = was raining in time; maarutaH = and wind; sukha sparshaH = was delightful to the touch.

अनुवादः

The trees there were bearing flowers and fruits regularly, without any injury by pests and insects. The clouds were raining in time and the wind was delightful to the touch.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आसन् प्रजा धर्मपरा रामे शासति नानृताः ।
सर्वे लक्षणसम्पन्नाः सर्वे धर्मपरायणाः ॥ १०५ ॥

आसन्प्रजाः धर्मपरा रामे शासति नानृताः ।
सर्वे लक्षणसम्पन्नाः सर्वे धर्मपरायणाः ॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा लोभविवर्जिताः । स्वकर्मसु प्रवर्तन्ते तुष्ठाः स्वैरेव कर्मभिः ॥ ६-१२८-१०५ आसन् प्रजा धर्मपरा रामे शासति नानृताः ।

श्रीरामके शासनकालमें सारी प्रजा धर्ममें तत्पर रहती थी । झूठ नहीं बोलती थी । सब लोग उत्तम लक्षणोंसे सम्पन्न थे और सबने धर्मका आश्रय ले रखा था ॥ १०५ ॥

श्रीरामन शासन कालदल्लि ऎल्ल प्रजॆ धर्मदल्लि तत्पररागिद्द, ऎन्दू सुळ्ळु हेळुत्तिरलिल्ल. ऎल्ल जनरु उत्तम लक्षण सम्पन्नरागिद्दु, ऎल्लरू धर्मवन्नु आश्रयिसिद्दरु.॥105॥

पदच्छेदः

105. braahmaNaaH = Brahmins (the priest-class); kShatriyaaH = Kshatriyas (the warrior-class); vaishyaaH = Vaishyas (the merchants and agriculturists); shuudraaH = Shudras (the servent-class) pravartante = were performing; svakarmasu = their own duties; tuShTaaH = satisfied; svaiH karmabhireva = with their own works; lobhavivarjitaah = bereft of greed; raame = (while) Rama; shaasati = was ruling; prajaaH = the people; aasan = were; dharmaparaaH = intent on virtue; na anR^itaaH = (and lived) without untruth.

अनुवादः

Brahmins (the priest-class), Kshatriyas (the warrior-class), Vaishyas (the class of merchants and agriculturists), Shudras (the servant-class) were performing their own duties, satisfied with their own work and bereft of any greed. While Rama was ruling, the people were intent on virtue and lived without telling lies.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
भ्रातृभिः सहितः श्रीमान् रामो राज्यमकारयत् ॥ १०६ ॥

६-१२८-१०६ दशवर्षसहस्राणि रामो राज्यमकारयत् ।

भाइयोंसहित श्रीमान् रामने ग्यारह हजार वर्षोंतक राज्य किया था ॥ १०६ ॥

सहोदररॊन्दिगॆ श्रीरामनु हन्नॊन्दु साविर वर्षगळवरॆगॆ राज्यवन्नाळिदनु.॥106॥

पदच्छेदः

106. sarve = all; lakShaNa sampannaaH = were endowed with good characteristics; sarve = all; dharmaparaayaNaaH = were engaged in virtue; raamaH = Rama; akaarayat = was engaged; raajyam = in kingship; varShasahasraaNi = for one thousand years.

अनुवादः

All the people were endowed with excellent characteristics. All were engaged in virtue. Rama was engaged in the kingship thus for one thousand years.

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्म्यं यशस्यमायुष्यं राज्ञां च विजयावहम् ।
आदिकाव्यमिदं चार्षं पुरा वाल्मीकिना कृतम् ॥ १०७ ॥

यह ऋषिप्रोक्त आदिकाव्य रामायण है, जिसे पूर्वकालमें महर्षि वाल्मीकिने बनाया था । यह धर्म, यश तथा आयुकी वृद्धि करनेवाला एवं राजाओंको विजय देनेवाला है ॥ १०७ ॥

ई ऋषिप्रोक्त आदिकाव्य रामायणवागिदॆ, इदन्नु हिन्दॆ महर्षि वाल्मीकिगळु निर्मिसिद्दरु. इदु धर्म, यश, आयुस्सु वृद्धिगॊळिसुवन्तहुदु हागू राजरिगॆ विजयवन्नु कॊडुवन्तहुदु.॥107॥

यः शृणोति सदा लोके नरः पापात् प्रमुच्यते ।
पुत्रकामश्च पुत्रान् वै धनकामो धनानि च ॥ १०८ ॥
लभते मनुजो लोके श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ।
महीं विजयते राजा रिपूंश्चाप्यधितिष्ठति ॥ १०९ ॥

यः शृणोति सदा लोके नरः पापाद् विमुच्यते ।
पुत्रकामश्च पुत्रान्वै धनकामो धनानि च ॥ लभते मनुजो लोके श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ।
महीं विजयते राजा रिपूं श्चाप्यधितिष्ठति ॥

संसारमें जो मानव सदा इसका श्रवण करता है, वह पापसे मुक्त हो जाता है । श्रीरामके राज्याभिषेकके प्रसंगको सुनकर मनुष्य इस जगत् में यदि पुत्रका इच्छुक हो तो पुत्र और धनका अभिलाषी हो तो धन पाता है । राजा इस काव्यका श्रवण करनेसे पृथ्वीपर विजय पाता और शत्रुओंको अपने अधीन कर लेता है ॥ १०८-१०९ ॥

सदा इदन्नु श्रवणिसुववनु ऎल्ल पापगळिन्द मुक्तनागुत्तानॆ. श्रीरामन पट्टाभिषेकद प्रसङ्गवन्नु श्रवणिसि, पुत्रेच्छु पुत्रवन्त, धनेच्छु धनवन्तनागुत्तानॆ. राजनु ई काव्यवन्नु श्रवणिसिदरॆ ऎल्लॆडॆ विजय पडॆदु, शत्रुगळन्नु तन्न अधीनवागिसिकॊळ्ळुवनु.॥108-109॥

पदच्छेदः

107-108. loke = in the world; yaH naraH = whoever person; paThet = reads; shR^iNuyaat = and listens to idam = this; aadikaavyam = foremost lyric; dharmyam = which is endowed with righteousness; yashasyam = which confers fame; aayuShyam = and longevity; vijayaavahamcha = which fetches victory; raajJNaam = to kings; kR^itam = which was written; puraa = at first; vaalmiikinaa = by Valmiki; aarSham = and a lyric derived from the speech of a sage; (he); pramuchyate = is delivered; paapaat = from misfortune.

अनुवादः

In this world, whoever person reads and listens to this foremost lyric derived from the speech of a sage, which is endowed with righteousness, conferring fame and longevity, fetching victory to kings and as written at first by Valmiki, that person is delivered from all misfortune.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

109. shrutvaa = on hearing; raama abhiShechanam = the narrative of his coronation; loke = in this world; manujaH = a person; putrakaamaH = seeking for sons; putraan = (gets) sons; dhana kaamaH = and a person looking for wealth; labhatevai = dhanaani cha = gets the riches; raajaa = A king; vijayate = conquers; mahiim = the earth; adhitiShThati = and overcomes; ripuun = his enemies.

अनुवादः

On hearing the narrative of his coronation in this world, a person seeking for sons gets sons. A person looking for wealth, gets the riches. A king conquers the earth and overcomes his enemies.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवेण यथा माता सुमित्रा लक्ष्मणेन च ।
भरतेन च कैकेयी जीवपुत्रास्तथा स्त्रियः ॥ ११० ॥
भविष्यन्ति सदानन्दाः पुत्रपौत्रसमन्विताः ।

जैसे माता कौसल्या श्रीरामको, सुमित्रा लक्ष्मणको और कैकेयी भरतको पाकर जीवित पुत्रोंकी माता कहलायीं, उसी प्रकार संसारकी दूसरी स्त्रियाँ भी इस आदिकाव्यके पाठ और श्रवणसे जीवित पुत्रोंकी जननी, सदा आनन्दमग्न तथा पुत्र-पौत्रोंसे सम्पन्न होंगी ॥ ११० १/२ ॥

कौसल्यॆयु रामनन्नु, सुमित्रॆ लक्ष्मणनन्नु, कैकॆ भरतनन्नु पडॆदु जीवित पुत्र मातॆयरादन्तॆ, जगत्तिन इतर स्त्रीयरू कूड आदिकाव्यद पारायण श्रवणदिन्द जीवित पुत्रवतियरागि सदा आनन्द मग्नरागि पुत्र-पौत्ररिन्द सम्पन्नरागुवरु.॥110॥

श्रुत्वा रामायणमिदं दीर्घमायुश्च विन्दति ॥ १११ ॥
रामस्य विजयं चेमं सर्वमक्लिष्टकर्मणः ।

क्लेशरहित कर्म करनेवाले श्रीरामकी विजय-कथारूप इस सम्पूर्ण रामायण-काव्यको सुनकर मनुष्य दीर्घकालतक स्थिर रहनेवाली आयु पाता है ॥ १११ १/२ ॥

क्लेशरहित कर्ममाडुव श्रीरामन विजयद कथारूपी ई सम्पूर्ण रामयणकाव्यवन्नु केळि मनुष्यनु दीर्घकालदवरॆगॆ स्थिरवाद आयुस्सन्नु पडॆयुत्तानॆ.॥111॥

पदच्छेदः

110-111. yathaa = even as; maataa = the mother; Kausalya; jiiva putraaH = has a living son; raaghaveNa = in Rama; sumitreNa = or as Sumitra; lakShmaNena = in Lakshmana; kaikeyii = or as Kaikeyi; bharatena cha = in Bharata; tathaa = even likewise; striyaH = the women; bhaviShyanti = can become; jiiva putraaH = (mothers) of living children; putrapautra samanvitaaH = endowed with children and grand-children; sadaanandaaH = and will be ever happy.

अनुवादः

Even as Kausalya, the mother has Rama as her living son, or as Sumitra has Lakshmana or as Kaikeyi has Bharata, the women likewise can become mothers of living sons, endowed with children as well as grand children and thus become happy forever.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शृणोति य इदं काव्यं पुरा वाल्मीकिना कृतम् ॥ ११२ ॥
श्रद्दधानो जितक्रोधो दुर्गाण्यतितरत्यसौ ।

श्रुत्वा रामायणमिदं दीर्घमायिश्च विन्दति । रामस्य विजयं चैव सर्वमक्लिष्ठकर्मणः ॥ ६-१२८-११२

पूर्वकालमें महर्षि वाल्मीकिने जिसकी रचना की थी, वही यह आदिकाव्य है । जो क्रोधको जीतकर श्रद्धापूर्वक इसे सुनता है, वह बड़े-बड़े संकटोंसे पार हो जाता है ॥ ११२ १/२ ॥

हिन्दॆ महर्षि वाल्मीकिगळु रचिसिदुदे ई आदिकाव्यवागिदॆ. क्रोधवन्नु गॆद्दु, श्रद्धॆयिन्द इदन्नु केळुववनु दॊड्ड दॊड्ड सङ्कटगळिन्द पारागि होगुत्तानॆ.॥112॥

पदच्छेदः

112. shrutvaa = on hearing; idam = this; raamaayaNam = epic of Ramayana; sarvam = and all; vijayam chaiva = the victory; raamasya = of Rama; akkliShTa karmaNaH = who was unweary in his actions; vindati = (a person) gets; diirgham aayushcha = a longevity in life.

अनुवादः

On hearing this epic of Ramayana and all the episode of victory of Rama, who was unweary in his actions, a person gets longevity to life.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समागम्य प्रवासान्ते रमन्ते सह बान्धवैः ॥ ११३ ॥
शृण्वन्ति य इदं काव्यं पुरा वाल्मीकिना कृतम् ।
ते प्रार्थितान् वरान् सर्वान् प्राप्नुवन्तीह राघवात् ॥ ११४ ॥

समागम्य प्रवासान्ते रमते सह बान्धवैः ॥ शृण्वन्ति य इदं काव्यं पुरा वाल्मीकिना कृतम् ।
ते प्रार्थितान्वरान्सर्वान् प्राप्नुवन्तीह राघवात् ॥

जो लोग पूर्वकालमें महर्षि वाल्मीकिद्वारा निर्मित इस काव्यको सुनते हैं, वे परदेशसे लौटकर अपने भाई-बन्धुओंके साथ मिलते और आनन्दका अनुभव करते हैं । वे इस जगत् में श्रीरघुनाथजीसे समस्त मनोवाञ्छित फलोंको प्राप्त कर लेते हैं ॥ ११३-११४ ॥

हिन्दॆ महर्षि वाल्मीकिगळिन्द रचिसल्पट्ट ई काव्यवन्नु केळुववरु परदेशदिन्द मरळि बन्दु तम्म बन्धु-बान्धवरन्नु सेरि, आनन्द अनुभविसुवरु. अवरु ई जगत्तिनल्लि श्रीरघुनाथनिन्द समस्त मनोवाञ्छित फलगळन्नु पडॆदुकॊळ्ळुवरु.॥113-114॥

पदच्छेदः

113. yaH = he/she who; shR^iNoti = hears; shraddhadhaanaH = with attention; jita krodhaH = and with anger subdued; idam kaaryam = this poetical composition; kR^itam = done; vaalmiikinaa = by Valmiki; puraa = long ago; asau = that person; ati tarati = overcomes; durgaaNi = difficulties.

अनुवादः

He or she, who hears with attention and with a subdued anger, this poetic composition done by Valmiki long ago, that person overcomes the difficulties.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

114. ye = whoever; shR^iNvanti = hears; idam kaavyam = this poetical compositon; kR^itam = done; vaalmiikinaa = by Valmiki; puraa = long ago; te = they; pravaasante = at the conclusion of their absence from home; samaagamya = coming together; baandhavaiH saha = with their relatives; ramante = get rejoiced.

अनुवादः

Whoever hears this poetical composition written by Valmiki long ago, they at the conclusion of their absence from home, meet their relatives and get rejoiced.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रवणेन सुराः सर्वे प्रीयन्ते सम्प्रशृण्वताम् ।
विनायकाश्च शाम्यन्ति गृहे तिष्ठन्ति यस्य वै ॥ ११५ ॥

इसके श्रवणसे समस्त देवता श्रोताओंपर प्रसन्न होते हैं तथा जिसके घरमें विघ्नकारी ग्रह होते हैं, उसके वे सारे ग्रह शान्त हो जाते हैं ॥ ११५ ॥

इदर श्रवणदिन्द समस्त देवतॆगळु श्रोतृगळ मेलॆ प्रसन्नरागुत्तारॆ हागू यार मनॆयल्लि विघ्नकारीग्रहरु इरुत्तारो अवरु शान्तरागुत्तारॆ.॥115॥

पदच्छेदः

115. te = they; praapnuvanti = get; iha = here; sarvaan = all; varaan = the boons; praarthitaan = entreated; raaghavaat = from Rama; sarve = all; suraaH = the gods; priiynte = get pleased; shravaNena samprashR^iNvataam = with those who carefully listen to it.

अनुवादः

They get all the boons, entreated from Rama. All the gods get pleased with those who carefully listen to it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विजयेत महीं राजा प्रवासी स्वस्तिमान् भवेत् ।
स्त्रियो रजस्वलाः श्रुत्वा पुत्रान् सूयुरनुत्तमान् ॥ ११६ ॥

विजयेत महीं राजा प्रवासि स्वस्तिमान् भवेत् ।

राजा इसके श्रवणसे भूमण्डलपर विजय पाता है । परदेशमें निवास करनेवाला पुरुष सकुशल रहता और रजस्वला स्त्रियाँ (स्नानके अनन्तर सोलह दिनोंके भीतर) इसे सुनकर श्रेष्ठ पुत्रोंको जन्म देती हैं ॥ ११६ ॥

इदर श्रवणदिन्द राजरु भूमण्डलवन्नु जयिसिकॊळ्ळुवरु. परदेशदल्लिद्द पुरुषनु क्षेमवागि इरुवनु. रजस्वलॆ स्त्रीयरू कूड इदन्नु केळि श्रेष्ठ पुत्ररन्नु पडॆयुत्तारॆ.॥116॥

पदच्छेदः

116. yasya = in whose; gR^ihe = house; vinaayakaaH = obstacles; tiShThanti = are there; (in that house); shaamanti = they come to an end; raajaa = a king; vijayeta = conquers; mahiim = the earth; pravaasii = a person absenting away from home; bhavet = becomes; svastimaan = well.

अनुवादः

Whoever carefully listens to the epic in his house, all obstacles come to an end. A king conquers the earth. A person staying away from home, fares well.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूजयंश्च पठंश्चैनमितिहासं पुरातनम् ।
सर्वपापैः प्रमुच्येत दीर्घमायुरवाप्नुयात् ॥ ११७ ॥

पूजयंश्च पठंश्चेनमितिहासं पुरातनम् ।
सर्वपापैः प्रमुच्येत दीर्घमायुरवाप्नुयात् ॥

पूजयंश्च पठंश्चनमितिहासं पुरातनम् ।

जो इस प्राचीन इतिहासका पूजन और पाठ करता है, वह सब पापोंसे मुक्त होता और बड़ी आयु पाता है ॥

ई प्राचीन इतिहासवन्नु पूजिसुववनु, पारायण माडुववनु ऎल्ल पापगळिन्द मुक्तनागि दीर्घायुस्सन्नु पडॆयुवनु.॥117॥

पदच्छेदः

117. shrutvaa = hearing the epic; rajasvalaaH striyaH = menstruating women; suuyaH = give birth to; anuttamaan = excellent; putraan = sons; puujayan = the adorer; paThancha = and the reader; enam = of this; puraatanam = ancient; itihaasam = epic; pramuchyeta = gets relieved; sarvapaapena = of all sins avaapnuyaat = and gets; diirgham aayuH = longer life.

अनुवादः

On hearing the epic, the menstruating women give birth to excellent sons. The adorer and the reader of this ancient epic gets relieved of all sins and obtains longer life.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रणम्य शिरसा नित्यं श्रोतव्यं क्षत्रियैर्द्विजात् ।
ऐश्वर्यं पुत्रलाभश्च भविष्यति न संशयः ॥ ११८ ॥

क्षत्रियोंको चाहिये कि वे प्रतिदिन मस्तक झुकाकर प्रणाम करके ब्राह्मणके मुखसे इस ग्रन्थका श्रवण करें । इससे उन्हें ऐश्वर्य और पुत्रकी प्राप्ति होगी, इसमें संशय नहीं है ॥ ११८ ॥

क्षत्रियरु प्रतिदिन तलॆबागि नमस्करिसि ब्राह्मणरिन्द ई ग्रन्थवन्नु श्रवणिसबेकु. इदरिन्द अवरिगॆ ऐश्वर्य मत्तु पुत्र प्राप्तियागुवुदरल्लि संशयवे इल्ल.॥118॥

रामायणमिदं कृत्स्नं शृण्वतः पठतः सदा ।
प्रीयते सततं रामः स हि विष्णुः सनातनः ॥ ११९ ॥

प्रीयते सततं रामः सहि मिष्णुः सनातनः ।

जो नित्य इस सम्पूर्ण रामायणका श्रवण एवं पाठ करता है, उसपर सनातन विष्णुस्वरूप भगवान् श्रीराम सदा प्रसन्न रहते हैं ॥ ११९ ॥

ई सम्पूर्ण रामायणवन्नु श्रवण हागू पारायण माडुववन मेलॆ सनातन विष्णु स्वरूपी भगवान् श्रीरामनु सदा प्रसन्ननागुत्तानॆ.॥119॥

पदच्छेदः

118-119. shrotaryam = it is to be listened to; kShatriyaiH = by warrior-class; praNamya = saluting; shirasaa = with their heads; dvijaat = from Brahmins; nityamsadaa = every day regularly; na samshayaH = there is no doubt (that); shR^iNvataH = the listener; paThataH = and the reader; idam = of this; kR^itsnam = entire; raamaayaNam = Ramayana; bhaviShyati = will get; aishvaryam = supremacy; putra laabhashcha = and the birth of a son.

अनुवादः

The epic is to be listened by warrior-class, after offering their salutation with their heads bent low, from brahmins every day regularly. There is no doubt that the listener and the reader of this entire Ramayana will get lordship and the birth of a son.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आदिदेवो महाबाहुर्हरिर्नारायणः प्रभुः ।
साक्षाद् रामो रघुश्रेष्ठः शेषो लक्ष्मण उच्यते ॥ १२० ॥

६-१२८-१२० साक्षाद्रामो रघुश्रेष्ठः शेषो लक्ष्मण उच्यते ।

साक्षात् आदिदेव महाबाहु पापहारी प्रभु नारायण ही रघुकुलतिलक श्रीराम हैं तथा भगवान् शेष ही लक्ष्मण कहलाते हैं ॥ १२० ॥

साक्षात् आदिदेव महा बुहु, पापहारी प्रभु नारायणने रघुकुलतिलक श्रीरामनागिद्दानॆ मत्तु भगवान् शेषने लक्ष्मणनागिद्दानॆ.॥120॥

पदच्छेदः

120. raamaH = Rama; satatam = ever; priiyate = gets pleased; sah = He; sanaatanaH viShNuHhi = is indeed the eternal Vishnu the Lord of preservation; raamaH = Rama; aadidevaH = is the primordial Lord; saakShaat = clearly placed before tlp[- = he eyes; mahaabaahuH = having great arms; hariH = the remover of sins; prabhuH = the powerful lord; naaraayaNaH = who has abode on the waters (of the ocean of milk); sheShaH = Shesha (the serpent-god forming his couch); uchyate = is said to be; lakShmaNaH = Lakshmana.

अनुवादः

Rama gets forever pleased with him who listens to or reads Ramayana daily. He is indeed the eternal Vishnu, the Lord of preservation. Rama is the primordial Lord, clearly placed before the eyes the powerful Lord removing the sins and the great-armed, who has abode on waters (of the ocean of milk) Sesha (the serpent-god forming his couch is said to be Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमेतत् पुरावृत्तमाख्यानं भद्रमस्तु वः ।
प्रव्याहरत विस्रब्धं बलं विष्णोः प्रवर्धताम् ॥ १२१ ॥

(लवकुश कहते हैं—) श्रोताओ! आपलोगोंका कल्याण हो । यह पूर्वघटित आख्यान ही इस प्रकार रामायणकाव्यके रूपमें वर्णित हुआ है । आपलोग पूर्ण विश्वासके साथ इसका पाठ करें । इससे आपके वैष्णवबलकी वृद्धि होगी ॥ १२१ ॥

(लवकुशरु हेळुत्तारॆ-) श्रोतृगळे! निमगॆ मङ्गळवागलि. इदु हिन्दॆ नडॆद अख्यानवे ई प्रकार रामायण काव्यरूपदल्लि वर्णितवागिदॆ. इदरिन्द निम्म वैष्णवबलद वृद्धियागुवुदु.॥121॥

पदच्छेदः

121. pravyaaharata = tell; etat = this; aakhyaanam = narrative; vR^ittam = occurred; puraa = long ago; evam = in this way; visrabdham = fearlessly; vaH bhadram astu = let there be happiness to you!; viShNoH balam pravardhataam = let the strength of Vishnu increase!.

अनुवादः

Tell this epic which occurred long ago in this manner, to those who ask for it, fearlessly. Let there be happiness to you! Let the strength of Vishnu increase!

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवाश्च सर्वे तुष्यन्ति ग्रहणाच्छ्रवणात् तथा ।
रामायणस्य श्रवणे तृप्यन्ति पितरः सदा ॥ १२२ ॥

देवाश्च सर्वे तुष्यन्ति ग्रहणाच्छ्रवणात्तथा ।
रामायणस्य श्रवणे तुष्यन्ति पितरः सदा ॥

रामायणको हृदयमें धारण करने और सुननेसे सब देवता संतुष्ट होते हैं । इसके श्रवणसे पितरोंको भी सदा तृप्ति मिलती है ॥ १२२ ॥

रामायणवन्नु हृदयङ्गम माडिकॊळ्ळुवुदरिन्द, केळुवुदरिन्द ऎल्ल देवतॆगळु सन्तुष्टरागुत्तारॆ. इदर श्रवणदिन्द पितृगळिगू तृप्तिसिगुत्तदॆ.॥122॥

पदच्छेदः

122. grahaNaat = by studying; tathaa = and; shravaNaat = and listening (to this epic); sarve = all; devaaH cha = the gods; tuShyanti = get appeased; shravaNe = by listening to; raamaayaNase = Ramayana; pitaraH = the forefathers; sadaa = forever; tuShyanti = get pleased.

अनुवादः

By studying and listening to this epic, all the gods get appeased. By listening to this Ramayana, the forefathers forever get pleased.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भक्त्या रामस्य ये चेमां संहितामृषिणा कृताम् ।
ये लिखन्तीह च नरास्तेषां वासस्त्रिविष्टपे ॥ १२३ ॥

भक्त्या रामस्य ये चेमां संहितामृषिणा कृताम् ।
लिखयेन्तीह च नरास्तेषां वासस्त्रिविष्टपे ॥

जो लोग श्रीरामचन्द्रजीमें भक्तिभाव रखकर महर्षि वाल्मीकिनिर्मित इस रामायण-संहिताको लिखते हैं, उनका स्वर्गमें निवास होता है ॥ १२३ ॥

श्रीरामचन्द्रनल्लि भक्तिभाववन्नरिसि महर्षि वाल्मीकि विरचित ई रामायण संहितॆयन्नु बरॆयुववनु स्वर्गदल्लि वासिसुवनु.॥123॥

पदच्छेदः

123. teShaam naraam = to those persons; likhanti cha = who transcribe; iham = this; raamasya = depicting the story of Rama; kR^itam = written; R^iShiNaa = by Valmiki; bhaktyaa = with devotion; vaasaH = residence; triviShTase = in heaven (is assured).

अनुवादः

To those persons who transcribe with devotion this collection of poems depicting the story of Rama residence in heaven is assured.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुटुम्बवृद्धिं धनधान्यवृद्धिं
स्त्रियश्च मुख्याः सुखमुत्तमं च ।
श्रुत्वा शुभं काव्यमिदं महार्थं
प्राप्नोति सर्वां भुवि चार्थसिद्धिम् ॥ १२४ ॥

कुटुम्बवृद्धिं धनधान्यवृद्धिं । स्त्रियश्च मुख्याह् सुखमुत्तमं च । श्रुत्वा शुभं काव्यमिदं महार्थं । प्राप्नोति सर्वां भुवि चार्थसिद्धिम् ॥ ६-१२८-१२४

इस शुभ और गम्भीर अर्थसे युक्त काव्यको सुनकर मनुष्यके कुटुम्ब और धन-धान्यकी वृद्धि होती है । उसे श्रेष्ठ गुणवाली सुन्दरी स्त्रियाँ सुलभ होती हैं तथा इस भूतलपर वह अपने सारे मनोरथोंको प्राप्त कर लेता है ॥

ई शुभ, गम्भीर अर्थदिन्द कूडिद काव्यवन्नु केळुव मनुष्यन कुटुम्ब मत्तु धन-धान्यद वृद्धियागुत्तदॆ. अवनिगॆ श्रेष्ठ गुणवुळ्ळ सुन्दर पत्नि दॊरकुवळु हागू ई भूतळदल्लि अवनु तन्न ऎल्ल मनोरथगळन्नु पडॆदुकॊळ्ळुवनु.॥124॥

पदच्छेदः

124. shrutvaa = by listening to; mahaartham = this highly meaningful; shubham = and auspicious; kaavyam = poetical composition; (the persons); praapnoti = get; kuTumba vR^iddhim = family-prosperity; dhana dhanya vR^iddhim = augmentation in money and grain; mukhyaaH = superior; striyash cha = women; uttamam = excellent; sukham cha = happiness; sarvaan = and all; arthasiddhimcha = the acquisition of wealth; bhuvi = on earth.

अनुवादः

By listening to this highly meaningful and auspicious poetical composition, a person gets family-prosperity, augmentation in money and grain, superior women, exquisite happiness and all the acquisition of wealth on this earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आयुष्यमारोग्यकरं यशस्यं
सौभ्रातृकं बुद्धिकरं शुभं च ।
श्रोतव्यमेतन्नियमेन सद्भि-
राख्यानमोजस्करमृद्धिकामैः ॥ १२५ ॥

यह काव्य आयु, आरोग्य, यश तथा भ्रातृप्रेमको बढ़ानेवाला है । यह उत्तम बुद्धि प्रदान करनेवाला और मङ्गलकारी है; अतः समृद्धिकी इच्छा रखनेवाले सत्पुरुषोंको इस उत्साहवर्द्धक इतिहासका नियमपूर्वक श्रवण करना चाहिये ॥ १२५ ॥

ई काव्यवु आयुस्सु, आरोग्य, यश हागू भ्रातृप्रेमवन्नु हॆच्चिसुवुदागिदॆ. इदु उत्तम बुद्धिकॊडुवुदिद्दु, मङ्गलकरवागिदॆ; आद्दरिन्द समृद्धियन्नु बयसुव सत्पुरुषरु ई उत्साहवर्धक वाद इतिहासवन्नु नियमपूर्वक श्रवणिसबेकु.॥125॥

पदच्छेदः

125. etat = this; aakhyaanam = narrative; shrotavyam = is to be listened to; niyamena = invariably; buddhikaamaiH sadbhiH = by good people seeking for wisdom; aayuShyam = longevity; aarogyakaram = endowment of health; yashasyam = fame; saubhraatR^ikam = fraternity; buddhikaram = endowment of intelligence; shubham cha = welfare; ojaskaram = and endowment of splendor.

अनुवादः

This narrative is to be listened invariably by good people, seeking for wisdom, longevity, health, fame, fraternity, intelligence, welfare and brilliance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टाविंशत्यधिकशततमः सर्गः ॥ १२८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिर्निमित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें एक सौ अट्ठाईसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १२८ ॥
॥ युद्धकाण्डं सम्पूर्णम् ॥