१२५ भरत-हनुमत्संवादः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Rama asks Hanuma to proceed to Shringaberapura and communicate to Guha about his welfare and also to know the appropriate path to Ayodhya. Rama also asks Hanuma to go to Ayodhya and communicate to Bharata about his welfare and also the previous happenings at the forest and at Lanka, including the abduction of Seetha and her restoration, by killing Ravana in battle. Rama also asks Hanuma to inform Bharata, about their arrival at the proximity of Ayodhya, along with Sugreeva and Vibhishana. Accordingly, Hanuma approaches Guha and Bharata in Nandigrama and informs the pleasant news about the welfare of Rama as well as his impending return to Ayodhya. Bharata is overjoyed on hearing the glad tidings from Hanuma and offers him a number of valuable gifts, for having communicated the agreeable news to him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

125. हनुमान् जी का निषादराज गुह तथा भरतजीको श्रीरामके आगमनकी सूचना देना और प्रसन्न हुए भरतका उन्हें उपहार देनेकी घोषणा करना

अयोध्यां तु समालोक्य चिन्तयामास राघवः ।
प्रियकामः प्रियं रामस्ततस्त्वरितविक्रमः ॥ १ ॥

अयोध्यां तु समालोक्य चिन्तयामास राघवः । प्रियकामः प्रियं रामस्ततस्त्वरितविक्रमम् अयोध्यां तु समालोक्य चिन्तयामास राघवः । प्रियकामः प्रियं रामस्ततस्त्वरितविक्रमः ॥ ६-१२५-१

(भरद्वाज-आश्रमपर उतरनेसे पहले) विमानसे ही अयोध्यापुरीका दर्शन करके अयोध्यावासियों तथा सुग्रीव आदिका प्रिय करनेकी इच्छावाले शीघ्रपराक्रमी रघुकुलनन्दन श्रीरामने यह विचार किया कि कैसे इन सबका प्रिय हो? ॥ १ ॥

(भरद्वाजर आश्रमदल्लि इळियुव मॊदलु) विमानदिन्दले अयोध्यापुरियन्नु दर्शिसि, अयोध्या निवासिगळ हागू सुग्रीवादिगळ प्रियवन्नु माडलु बयसिद शीघ्रपराक्रमि श्रीरामनु इवरॆल्लर प्रिय हेगागबहुदु ऎन्दु योचिसिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. samaaloky = looking at; ayodhyaam = Ayodhya; raamaH = Rama; raaghavaH = born in Raghu dynasty; tvarita vikramaH = who was quick in exhibiting prowess; priyakaamaH = who wished to do a kindly act; chintayaamaasa = contemplated; tataH = thereupon; priyam = to do a kindly act.

अनुवादः

Looking at Ayodhya, Rama, a scion of Raghu dynasty, for his part, who wished to do a kindly act and who was quick in exhibiting prowess, contemplated thereupon to do a kindly act.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चिन्तयित्वा ततो दृष्टिं वानरेषु न्यपातयत् ।
उवाच धीमांस्तेजस्वी हनूमन्तं प्लवङ्गमम् ॥ २ ॥

विचार करके तेजस्वी एवं बुद्धिमान् श्रीरामने वानरोंपर दृष्टि डाली और वानर-वीर हनुमान् जी से कहा— ॥ २ ॥

विचार माडि तेजस्वी मत्तु बुद्धिवन्त श्रीरामनु वानररन्नु नोडुत्ता वानरवीर हनुमन्तनल्लि हेळिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. chintayitvaa = having contemplated; dhiimaan tejasvii = the sagacious and the glorious Rama; tataH = then; nyapaatayat = cast; dR^iShTim = his glimpse; vaanareShu = on the monkeys; uvaacha = and spoke; hanuumantam = to Hanuma; plavaN^gamma = the monkey.

अनुवादः

Having thus contemplated, the sagacious and the glorious Rama then cast his glimpse on the monkeys and spoke to Hanuma, the monkey (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयोध्यां त्वरितो गत्वा शीघ्रं प्लवगसत्तम ।
जानीहि कच्चित् कुशली जनो नृपतिमन्दिरे ॥ ३ ॥

अयोध्यां त्वरितो गच्छ क्षिप्रं त्वं प्लवगोत्तम । जानीहि कच्चित्कुशली जनो नृपतिमन्दिरे ॥ ६-१२५-३

‘कपिश्रेष्ठ! तुम शीघ्र ही अयोध्यामें जाकर पता लो कि राजभवनमें सब लोग सकुशल तो हैं न? ॥ ३ ॥

कपिश्रेष्ठने! नीनु शीघ्रवागि अयोध्यॆगॆ होगि राजभवनदल्लि ऎल्लरू क्षेमदिन्दिरुविरल्ल ऎन्दु तिळि.॥3॥

पदच्छेदः

3. plavaga sattama = O the foremost of the monkeys!; gatvaa = going; tvaritaH shiighraH = with all speed; ayodhyaam = to Ayodhya; jaaniihi = find out; janaH kushalii kachchit = whether the people there are sage; nR^ipatimandire = in the royal palace.

अनुवादः

“O the foremost of the monkeys! Going with all speed to Ayodhya, find out whether the people there, are safe in the royal palace.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शृङ्गवेरपुरं प्राप्य गुहं गहनगोचरम् ।
निषादाधिपतिं ब्रूहि कुशलं वचनान्मम ॥ ४ ॥

शृङ्गबेरपुरं प्राप्यगुहं गहनगोचरम् ।
निषादाधिपतिं ब्रूहि कुशलं वचनान्मम ॥

‘शृङ्गवेरपुरमें पहुँचकर वनवासी निषादराज गुहसे भी मिलना और मेरी ओरसे कुशल कहना ॥ ४ ॥

हागॆये शृङ्गवेरपुरक्कॆ होगि वनवासी निषादराज गुहनन्नू कण्डु नन्न कडॆयिन्द कुशलवन्नु हेळु.॥4॥

पदच्छेदः

4. praapya = reaching; shR^iN^ga berapuram = Shringaberapura; bruuhi = communicate; kushalam = about my welfare; mama vachanaat = in my name; guha = to Guha; niShaadaadhipatim = the king of Nishadas; a wild tribe; gahanagocharam = who lives in the forest.

अनुवादः

“Reaching then to Shrigaberapura, communicate in my name, about my welfare to Guha, the king of Nishadas, a wild tribe living in the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा तु मां कुशलिनमरोगं विगतज्वरम् ।
भविष्यति गुहः प्रीतः स ममात्मसमः सखा ॥ ५ ॥

श्रुत्वा तु मां कुशलिनमरोगं विगतज्जरम् ।
भविष्यति गुहः प्रीतः स ममात्मसमः सखा ॥

श्रुत्वा तु मां कुशलिनमरोगं विगतज्वरम् । अविष्यति गुहः प्रीतः स ममात्मसमः सखा ॥ ६-१२५-५

‘मुझे सकुशल, नीरोग और चिन्तारहित सुनकर निषादराज गुहको बड़ी प्रसन्नता होगी; क्योंकि वह मेरा मित्र है । मेरे लिये आत्माके समान है ॥ ५ ॥

नानु कुशल, निरोगि मत्तु चिन्तारहितनॆन्दु केळि निषादराज गुहनिगॆ बहळ सन्तोषवादीतु. एकॆन्दरॆ अवनु नन्न मित्रनागिद्दानॆ, आत्मसमनागिद्दानॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. guhaH = Guha; bhaviShayti = will be; priitaH = pleased; shrutvaa = in hearing; maam = about me; aatmasamaH = as well as my own self.

अनुवादः

“Guha will be pleased to hear about me, as being safe, healthy and free from trouble. He is my friend, as well as my own self.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयोध्यायाश्च ते मार्गं प्रवृत्तिं भरतस्य च ।
निवेदयिष्यति प्रीतो निषादाधिपतिर्गुहः ॥ ६ ॥

‘निषादराज गुह प्रसन्न होकर तुम्हें अयोध्याका मार्ग और भरतका समाचार बतायेगा ॥ ६ ॥

निषाद राजगुहनु सन्तोषगॊण्डु निनगॆ अयोध्यॆय दारि मत्तु भरतन समाचार तिळिसुवनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. priitaH = feeling pleased; guhaH = Guha; niShaadaadhipatiH = the lord of Nishadas; the wild tribe; nivedayiShyati = will tell; te = you; maargam = the path; ayodhyaayaaH = to Ayodhya; pravR^ittimcha = and the news; bharatasya = about Bharata.

अनुवादः

Feeling pleased, Guha, the lord of Nishadas, the wild tribe, will tell the path to Ayodhya and the news about Bharata.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतस्तु त्वया वाच्यः कुशलं वचनान्मम ।
सिद्धार्थं शंस मां तस्मै सभार्यं सहलक्ष्मणम् ॥ ७ ॥

‘भरतके पास जाकर तुम मेरी ओरसे उनका कुशल पूछना और उन्हें सीता एवं लक्ष्मणसहित मेरे सफलमनोरथ होकर लौटनेका समाचार बताना ॥ ७ ॥

भरतन बळिगॆ होगि नीनु नन्न परवागि अवन कुशलवन्नु केळि, अवनिगॆ सीता-लक्ष्मणसहित सल मनोरथनागि नानु मरळि बन्द समाचार तिळिसु.॥7॥

पदच्छेदः

7. bharataH tu = Bharata too; vaachyaH = is to be asked by you; mama vachanaat = in my name; kushalam = the news about his welfare; shamsa = tell; tasmai = him; maam = that me; sabhaaryam sahalakShmaNam = along with my wife and Lakshmana; siddhaartham = have accomplished on object.

अनुवादः

“Bharata too is to be asked by you, the news about his welfare, in my name. Tell him of me as having returned, accomplished of our object, with my consort and Lakshmana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हरणं चापि वैदेह्या रावणेन बलीयसा ।
सुग्रीवेण च संवादं वालिनश्च वधं रणे ॥ ८ ॥
मैथिल्यन्वेषणं चैव यथा चाधिगता त्वया ।
लङ्घयित्वा महातोयमापगापतिमव्ययम् ॥ ९ ॥
उपयानं समुद्रस्य सागरस्य च दर्शनम् ।
यथा च कारितः सेतू रावणश्च यथा हतः ॥ १० ॥
वरदानं महेन्द्रेण ब्रह्मणा वरुणेन च ।
महादेवप्रसादाच्च पित्रा मम समागमम् ॥ ११ ॥

हरणं चापि वैदेह्या रावणेन बलीयसा ।
सुग्रीवेण च संवादं वालिनश्च वधं रणे ॥ मैथिल्यान्वेषणं चैव यथा चाधिगता त्वया ।
लङ्घयित्वा महातोयमापगापतिमव्ययम् ॥ उपायानं समुद्रस्य सागरस्य च दर्शनम् ।
यथा च कारितः सेतू रावणश्च यथा हतः ॥ वरदानं महेन्द्रेण ब्रह्मणा वरुणेन च ।
महादेवप्रसादाच्च पित्रा मम समागमम् ॥

‘बलवान् रावणके द्वारा सीताजीके हरे जानेका, सुग्रीवसे बातचीत होनेका, रणभूमिमें वालीके वधका, सीताजीकी खोजका, तुमने जो महान् जलराशिसे भरे हुए अपार महासागरको लाँघकर जिस तरह सीताका पता लगाया था उसका, फिर समुद्रतटपर मेरे जानेका, सागरके दर्शन देनेका, उसपर पुल बनानेका, रावणके वधका, इन्द्र, ब्रह्मा और वरुणसे मिलने एवं वरदान पानेका और महादेवजीके प्रसादसे पिताजीके दर्शन होनेका वृत्तान्त उन्हें सुनाना ॥ ८—११ ॥

पदच्छेदः

8. (shamsa) = tell him; haraNam = about the abduction; vaidehyaaH = of Seetha; baliiyasaa raavaNena = by the mighty Ravana; samvaadamcha = my conversation; sugriiveNa = with Sugreeva; vadham = and the killing; vaalinaH = of Vali; rane = in combat.

अनुवादः

“Tell him about the abduction of Seetha by the mighty Ravana, my conversation with Sugreeva and the killing of Vali in combat.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

9. (Tell him) maithiliyanveShaNam chaiva = also about the search for Seetha; yathaa = and how; adhigataa = she was traced out; tvayaa = by you; laN^ghayitvaa = in crossing; avyayam aapagaapatim = the never-diminishing ocean; mahaatoyam = with extensive waters.

अनुवादः

“Tell him also about the search for Seetha and how she was traced out by you, after crossing the never-diminishing ocean, having extensive waters.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बलिष्ठ रावणनिन्द सीतॆय अपहरण, सुग्रीव सख्य, रणभूमियल्लि वालिय वधॆ, सीतान्वेषणॆ, नीनु महासागरवन्नु दाटि सीतॆयन्नु कण्ड सङ्गति, मत्तु समुद्रतीरक्कॆ नानु होदुदु, सागर दर्शन, सेतुबन्धन, रावण वधॆ, इन्द्र, ब्रह्मा, वरुणर भेटि हागू वर पडॆदुदु, महादेवनु प्रसन्ननागि, तन्दॆय दर्शनवाद, हीगॆ ऎल्ल वृत्तान्तवन्नु अवनिगॆ तिळिसु.॥8-11॥

पदच्छेदः

10. (Tell him) upayaanam = about our going near; samudrasya = the ocean; darshanamcha = the appearance; saagarasya = of the ocean; yathaa = how; setuH = the bridge; kaaritaH = was constructed; yathaa = and how; raavaNashcha = Ravana; hataH = was killed.

अनुवादः

“Tell him about our going near the ocean, the appearance of the ocean, how the bridge was constructed there and how Ravana was killed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

11. (Tell him) varadaanam = about the bestowal of boons; mahendreNa = by Indra the lord of celestials; brahmaNaa = by Brahma the lord of creation; varuNena = and by Varuna the lord of waters; maama samaagamam = my meeting; pitaa = with my (deceased) father; mahaadevaprasaadena = through the grace of Shiva; the Supreme Deity.

अनुवादः

“Tell him about the bestower of boons by Indra the lord of celestials, by brahma the lord of creation, and by Varuna the lord of waters, my meeting with my (deceased) father, through the grace of Shiva the Supreme Deity.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपयातं च मां सौम्य भरताय निवेदय ।
सह राक्षसराजेन हरीणामीश्वरेण च ॥ १२ ॥
जित्वा शत्रुगणान् रामः प्राप्य चानुत्तमं यशः ।
उपायाति समृद्धार्थः सह मित्रैर्महाबलैः ॥ १३ ॥

‘सौम्य! फिर भरतसे यह भी निवेदन करना कि श्रीराम शत्रुओंको जीतकर, परम उत्तम यश पाकर, सफलमनोरथ हो राक्षसराज विभीषण, वानरराज सुग्रीव तथा अपने अन्य महाबली मित्रोंके साथ आ रहे हैं और प्रयागतक आ पहुँचे हैं ॥ १२-१३ ॥

सौम्य! श्रीरामनु शत्रुगळन्नु जयिसि, परमोत्तम यशपडॆदु, सफल मनोरथनागि राक्षसराज विभीषण, वानरराज सुग्रीव हागू तन्न इतर महाबलि मित्ररॊन्दिगॆ बरुत्तिद्दानॆ मत्तु प्रयागदवरॆगॆ आगमिसिरुवनु ऎम्बुदन्नु तिळिसु.॥12-13॥

पदच्छेदः

12. saumya = O gently Hanuma!; nivedaya = inform; bharataaya = to Bharata; maam = of me; upayaatam = as having come near; raakShasaraajena saha = along with Vibhishana; iishvareNa hariiNaam = and Sugreeva the lord of monkeys.

अनुवादः

“O gentle Hanuma! Inform to Bharata, of me as having come near Ayodhya, along with Vibhishana and Sugreeva the lord of monkeys.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

13. (Tell him) raamaH = (that) Rama; upaayaati = is coming; jitvaa = having conquered; shatrugaNaam = hosts of enemies; praapyacha = having obtained; anuttamaam yashaH = an excellent fame; samR^iddhaarthaH = having accomplished his purpose; mahaabalaiH mitraiH saha = along with his mighty friends.

अनुवादः

“Tell him, that having conquered hosts of enemies and obtained an excellent fame, is purpose having been accomplished, Rama is coming near, with is mighty friends.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतच्छ्रुत्वा यमाकारं भजते भरतस्ततः ।
स च ते वेदितव्यः स्यात् सर्वं यच्चापि मां प्रति ॥ १४ ॥

‘यह बात सुनकर भरतकी जैसी मुख-मुद्रा हो, उसपर ध्यान रखना और समझना तथा भरतका मेरे प्रति जो कर्तव्य या बर्ताव हो, उसको भी जाननेका प्रयत्न करना ॥ १४ ॥

ई मातन्नु केळि भरतन मुखभाववन्नु गमनिसि तिळि. भरतनल्लि नन्न कुरितु इरुव कर्तव्य, वर्तनॆयन्नु तिळियलु प्रयत्निसु.॥14॥

पदच्छेदः

14. saH cha = it is also; veditavyaH = to be known; te = by you; aakaaram = the facial expression; yan = which; bhajate = he obtained; shrutvaa = after having heard; etat = this; sarvam = all; yachchaapi = syaat = that he intends to do; maam prati = in relation to me.

अनुवादः

“It is also to be observed by you, about the facial expression which Bharata wears, after hearing all this and also all that he intends to do in relation to me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ज्ञेयाः सर्वे च वृत्तान्ता भरतस्येङ्गितानि च ।
तत्त्वेन मुखवर्णेन दृष्ट्या व्याभाषितेन च ॥ १५ ॥

ज्ञेयाः सर्वे च वृत्तान्ता भरतस्येङ्गितानि च । तत्त्वेन मुखवर्णेन दृष्ट्या व्याभाषणेन च ॥ ६-१२५-१५

‘वहाँके सारे वृत्तान्त तथा भरतकी चेष्टाएँ तुम्हें यथार्थरूपसे जाननी चाहिये । मुखकी कान्ति, दृष्टि और बातचीतसे उनके मनोभावको समझनेकी चेष्टा करनी चाहिये ॥ १५ ॥

अल्लिय ऎल्ल वृत्तान्त हागू भरतन चेष्टॆगळन्नु यथार्थवागि नीनु तिळियबेकु. मुखभाव, दृष्टि, मातुकतॆयिन्द अवन मनोभाववन्नु अरियलु प्रयत्निसु.॥15॥

पदच्छेदः

15. sarvecha = all; vR^ittaantaaH = the occurances; JNeyaaH = are to be known; mukhavarnena = by the colour of his face; dR^iShTyaa = by his glances; vyaabhaaShitena = and by his speech; iN^gitaani = gestures; bharatasya = of Bharata; tattvataH = are to be really; jJNeyaaH = known.

अनुवादः

“All the occurrences there are to be known. All the gestures of Bharata are to be ascertained through the colour of his face, glances and the speech.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वकामसमृद्धं हि हस्त्यश्वरथसङ्कुलम् ।
पितृपैतामहं राज्यं कस्य नावर्तयेन्मनः ॥ १६ ॥

सर्वकाम समृद्धं हि हस्त्यश्च रथसङ्कुलम् ।
पितृपैतामहं राज्यं कस्य नावर्तयेन्मनः ॥

‘समस्त मनोवाञ्छित भोगोंसे सम्पन्न तथा हाथी, घोड़े और रथोंसे भरपूर बाप-दादोंका राज्य सुलभ हो तो वह किसके मनको नहीं पलट देता? ॥ १६ ॥

समस्त मनोवाञ्छित भोगदिन्द सम्पन्न हागू आनॆ, कुदुरॆ, रथगळिन्द तुम्बिद, तात-मुत्तातर राज्य सुलभवागि दॊरॆताग यार मनस्सु तानॆ कॆडुवुदिल्ल.॥16॥

पदच्छेदः

16. kasya = whose; manaH = mind; na aavartayet = does not turn round; raajyam = with a kingdom; sarvakaama samR^iddham = abundantly rich in all coveted enjoyments; hastyashvaratha samkulam = teeming with elephants; horses and chariots; pitR^ipaitaamaham = and which is inherited from one’s father?

अनुवादः

“Whose mind does not turn round, with a kingdom abundantly rich in all coveted enjoyments, teeming with elephants horses and chariots and which is in herited from one’s father?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सङ्गत्या भरतः श्रीमान् राज्येनार्थी स्वयं भवेत् ।
प्रशास्तु वसुधां सर्वामखिलां रघुनन्दनः ॥ १७ ॥

सङ्गत्या भरतः श्रीमान् राज्येना स्वयं भवेत् ।
प्रशास्तु वसुधां सर्वामखिलां रघुनन्दनः ॥

‘यदि कैकेयीकी संगति अथवा चिरकालतक राज्यवैभवका संसर्ग होनेसे श्रीमान् भरत स्वयं ही राज्य पानेकी इच्छा रखते हों तो वे रघुकुलनन्दन भरत बेखटके समस्त भूमण्डलका राज्य करें (मुझे उस राज्यको नहीं लेना है । उस दशामें हम कहीं अन्यत्र रहकर तपस्वी जीवन व्यतीत करेंगे) ॥ १७ ॥

कैकेयिय सङ्गति अथवा चिरकाल राज्यवैभवद संसर्गवाद्दरिन्द श्रीमान् भरतनु स्वतः राज्यवन्नु पडॆयलु बयसुत्तिद्दरॆ रघुकुलनन्दन भरतनु समस्त भूमण्डलद राज्यवन्नाळलि. (नानु आ राज्यवन्नु तॆगॆदुकॊळ्ळुवुदिल्ल. आ स्थितियल्लि नावु बेरॆ ऎल्लादरू इद्दु तपस्वी जीवन नडॆसुवॆवु..॥17॥

पदच्छेदः

17. samgatyaa = having been associated (for long); raajyena = with the kingdom; bhavet shriimaan bharataH = if the illustrious Bharata; arthii = has a desire; svayam = for himself; raghunanadanaH = (let) Bharata; prashaastu = rule; sarvaam vasudhaam = the entire kingdom; akhilaam = in one piece.

अनुवादः

“Having been associated with the kingdom for long, if the illustrious Bharata is longing for it himself, let Bharata rule the entire kingdom in one piece.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य बुद्धिं च विज्ञाय व्यवसायं च वानर ।
यावन्न दूरं याताः स्मः क्षिप्रमागन्तुमर्हसि ॥ १८ ॥

तस्य बुद्धिं च विज्ञाय व्यवसायं च वानर ।
यावन्न दूरं याताः स्म क्षिप्रमागन्तुमर्हसि ॥

‘वानरवीर! तुम भरतके विचार और निश्चयको जानकर जबतक हमलोग इस आश्रमसे दूर न चले जायँ तभीतक शीघ्र लौट आओ’ ॥ १८ ॥

वानर वीर! नीनु भरतन विचार मत्तु निश्चयवन्नु तिळिदु, नावु ई आश्रमदिन्द हॊरडुव मॊदले मरळि बन्दुबिडु.॥18॥

पदच्छेदः

18. vaanara = O Hanuma!; viJNaaya = understanding; tasya = his; buddhim = mind; vyavasaayamcha = and perception; arhasi = you ought; aagantum = to come; kShipram = quickly; yaavat duuram na yaataa smaH = before we do not go for a long distance towards Ayodhya.

अनुवादः

“O Hanuma! Understanding his mind and perception, you ought to return quickly, before we are not gone for a long distance towards Ayodhya.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति प्रतिसमादिष्टो हनूमान् मारुतात्मजः ।
मानुषं धारयन् रूपमयोध्यां त्वरितो ययौ ॥ १९ ॥

श्रीरघुनाथजीके इस प्रकार आदेश देनेपर पवनपुत्र हनुमान् जी मनुष्यका रूप धारण करके तीव्रगतिसे अयोध्याकी ओर चल दिये ॥ १९ ॥

श्रीरघुनाथनु हीगॆ आदेश कॊट्टाग पवन पुत्र हनुमन्तनु मनुष्यरूपवन्नु धरिसि तीव्रगतियिन्द अयोध्यॆय कडॆगॆ हॊरटनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. iti = thus; pratisamaadiShTaH = commanded; hanuman = hanuma; maarutaatmajaH = the son of wind-god; dhaarayan = assuming; maanuSham ruupam = a human form; tvaritaH = swiftly; yayau = went; ayodhyaam = to Ayodhya.

अनुवादः

Assuming a human form, when thus commanded by Rama, Hanuma the son of wind-god, swiftly left for Ayodhya.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथोत्पपात वेगेन हनूमान् मारुतात्मजः ।
गरुत्मानिव वेगेन जिघृक्षन्नुरगोत्तमम् ॥ २० ॥

अथोत्पपात वेगेन हनूमान् मारुतात्मजः । गरुत्मानिव वेगेन जिघृक्षन् पन्नगोत्तमम् ॥ ६-१२५-२०

जैसे गरुड़ किसी श्रेष्ठ सर्पको पकड़नेके लिये बड़े वेगसे झपट्टा मारते हैं, उसी तरह पवनपुत्र हनुमान् तीव्र वेगसे उड़ चले ॥ २० ॥

गरुडनु यावुदादरू श्रेष्ठ सर्पवन्नु हिडियलु वेगवागि आक्रमिसुवन्तॆ पवनपुत्र हनुमन्तनु वेगवागि हारुत्तले नडॆदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. garutmaaniva = as Garuda the eagle; (flies) vegena = speedily; jighR^ikShan = with an intention to seize; pannagottamam = a large snake; maarutaatmajaH = Hanuma the son of wind-god; atha = then; utpapaata = flew up; vegena = with speed.

अनुवादः

Hanuma, the son of wind-god then flew up with speed towards Ayodhya, as Garuda the eagle would fly with speed, while seeking to catch a large snake.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लङ्घयित्वा पितृपथं विहगेन्द्रालयं शुभम् ।
गङ्गायमुनयोर्भीमं समतीत्य समागमम् ॥ २१ ॥
शृङ्गवेरपुरं प्राप्य गुहमासाद्य वीर्यवान् ।
स वाचा शुभया हृष्टो हनूमानिदमब्रवीत् ॥ २२ ॥

लङ्घयित्वा पितृपथं विहगेन्द्रालयं शुभम् ।
गङ्गायमुनयोर्भीमं समतीत्य समागमम् ॥ शृङ्गबेरपुरं प्राप्य गुहमासाद्य वीर्यवान् ।
स वाचा शुभया हृष्टो हनूमानिदमब्रवीत् ॥

लङ्घयित्वा पितृपथं भुजगेन्द्रालयं शुभम् । गङ्गायमुनयोर्भीमं संनिपातमतीत्य च ॥ ६-१२५-२१ शृङ्गवेरपुरं प्राप्य गुहमासाद्य वीर्यवान् । स वाचा शुभया हृष्टो हनूमानिदमब्रवीत् ॥ ६-१२५-२२

अपने पिता वायुके मार्ग—अन्तरिक्षको, जो पक्षिराज गरुड़का सुन्दर गृह है, लाँघकर गङ्गा और यमुनाके वेगशाली संगमको पार करके शृङ्गवेरपुरमें पहुँचकर पराक्रमी हनुमान् जी निषादराज गुहसे मिले और बड़े हर्षके साथ सुन्दर वाणीमें बोले— ॥ २१-२२ ॥

पक्षिराज गरुडन सुन्दर गृहवाद, तन्न तन्दॆ वायुविन मार्गवन्नु अतिक्रमिसि, गङ्गा-यमुना सङ्गमवन्नु दाटि शृङ्गवेरपुरक्कॆ तलुपि पराक्रमि हनुमन्तनु निषादराज गुहनन्नु भॆट्टियागि, हर्षदिन्द सुन्दरवाणियल्लि हेळिदनु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21-22. laNghayitvaa = leaping; shubham pitR^ipatham = into the auspicious sky; vhagendraalayam = the dwelling place of birds; samatiitya = crossing over; bhiimam samaagamam = the terrific conjuction; gaN^gaayamunayoH = of Ganga and Yamuna rivers; praapya = reaching; shR^iNgaberapuram = the City of Shringabera; aasaadya = and approaching; guham = Guha; viiryavaan sah hanuumaan = that valiant hanuma hR^iShTaH = joyfully; abraviit = spoke; idam = the following words; shubhayaa vaachaa = in a charming voice:

अनुवादः

Leaping into the auspicious sky, the dwelling place of birds, duly crossing over the terrific conjunction of Ganga and Yamuna rivers, reaching Shringaverapura and approaching Guha (the chief of Nishadas), that valiant Hanuma spoke the following words in a charming voice:

स्रोतः: valmikiramayan.net

सखा तु तव काकुत्स्थो रामः सत्यपराक्रमः ।
ससीतः सह सौमित्रिः स त्वां कुशलमब्रवीत् ॥ २३ ॥
पञ्चमीमद्य रजनीमुषित्वा वचनान्मुनेः ।
भरद्वाजाभ्यनुज्ञातं द्रक्ष्यस्यत्रैव राघवम् ॥ २४ ॥

सखा तु तव काकुत्स्थो रामः सत्यपराक्रमः ।
ससीतः सह सौमित्रिः स त्वां कुशलमब्रवीत् ॥ पञ्चमीमद्य रजनीमुषित्वा वचनान्मुनेः ।
भरद्वाजाभ्यनुज्ञातं दृक्ष्यस्यत्रैव राघवम् ॥

‘तुम्हारे मित्र ककुत्स्थकुलभूषण सत्यपराक्रमी श्रीराम सीता और लक्ष्मणके साथ आ रहे हैं और उन्होंने तुम्हें अपना कुशल-समाचार कहलाया है । वे प्रयागमें हैं और भरद्वाजमुनिके कहनेसे उन्हींके आश्रममें आज पञ्चमीकी रात बिताकर कल उनकी आज्ञा ले वहाँसे चलेंगे । तुम्हें यहीं श्रीरघुनाथजीका दर्शन होगा’ ॥ २३-२४ ॥

अय्या! निन्न मित्र काकुत्स्थकुलभूषण सत्यपराक्रमि श्रीरामनु सीता-लक्ष्मणरॊडनॆ बरुत्तिरुवनु हागू अवनु निनगॆ कुशल समाचारवन्नु हेळि कळिसिरुवनु. अवनु प्रयागदल्लि भरद्वाज मुनियु हेळिदन्तॆ अवर आश्रमदल्लि इन्दु पञ्चमिय रात्रॆयन्नु कळॆदु अवर अप्पणॆ पडॆदु हॊरडुवनु. निनगॆ इल्ले श्रीरामन दर्शनवागुवुदु.॥23-24॥

पदच्छेदः

23. saH raamaH = that Rama; tava sakhaa = your friend; kaakutthsaH = born in Kakutthsa dynasty; satya paraakramaH = who is true in his prowess; sa siitaH = along with Seetha; saha saumitriH = and Lakshmana; abraviit = enquired; tvaam kushalam = of your welfare.

अनुवादः

“Along with Seetha and Lakshmana, Rama, your friend, that scion of Kakutthsa, of true prowess, has for his part enquired of your welfare.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

24. drakShyasi = you can see; raaghavam = Rama; adyaiva = here itself today; bharadvaajaanuJNaatam = when he has been duly permitted by Bharadwaja the sage; uShitvaa = after spending; muneH = vachanaat = at the instance of the sage; raajaniim = for a night; paN^chamiim = of the fifth lunar day (of the bright half of the month of Ashvayuja).

अनुवादः

“You can see Rama here itself today, when he has been duly permitted by Bharadwaja the sage, after spending, at the instance of the sage, for a night of the fifth lunar day (of the bright half of the month of Ashvayuja).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा महातेजाः सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।
उत्पपात महावेगाद् वेगवानविचारयन् ॥ २५ ॥

एवमुक्त्वा महातेजाः सम्प्रहृष्टतनूरुहः । उत्पपात महावेगो वेगवानविचारयन् ॥ ६-१२५-२५

गुहसे यों कहकर महातेजस्वी और वेगशाली हनुमान् जी बिना कोई सोच-विचार किये बड़े वेगसे आगेको उड़ चले । उस समय उनके सारे अङ्गोंमें हर्षजनित रोमाञ्च हो आया था ॥ २५ ॥

गुहनल्लि हीगॆ हेळि महातेजस्वी, वेगशाली हनुमन्तनु एनन्नु योचिसदॆ वेगदिन्द मुन्दॆ हारिहोदनु. आग अवन सर्वाङ्गवु हर्षदिन्द रोमाञ्चनवागित्तु.॥25॥

पदच्छेदः

25. vegavaan = that swift moving Hanuma; samprahR^iShTa tanuuruhah = with his rejoicingly feather-like body; mahaa tejaaH = and with a great splendor; avichaarayan = not thinking of his fatigue; utpapaata = sprang up; mahaavegaat = with a great speed.

अनुवादः

That swift-moving Hanuma, with his rejoicingly feather-like body and with a great splendor, not thinking of his fatigue, sprang up with a great speed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽपश्यद् रामतीर्थं च नदीं वालुकिनीं तथा ।
वरूथीं गोमतीं चैव भीमं शालवनं तथा ॥ २६ ॥

सोऽपश्यद्रामतीर्थं च नदीं वालुकिनीं तथा । वरूथीं गोमतीं चैव भीमं सालवनं तथा ॥ ६-१२५-२६ प्रजाश्च बहुसाहस्रीः स्फीतान् जनपदानपि ।

मार्गमें उन्हें परशुराम-तीर्थ, वालुकिनी नदी, वरूथी, गोमती और भयानक सालवनके दर्शन हुए ॥ २६ ॥

दारियल्लि अवनिगॆ परशुरामतीर्थ, वालुकिनी नदी, वरूथी, गोमति मत्तु भयानक सालवनद दर्शनवायितु.॥26॥

पदच्छेदः

26. saH = Hanuma; apashyat = saw; raamatiirtham = Ramatirtha; a place of a descent into the river (hallowed by the association of Lord Parasurama); tathaa = as well as; vaalukiniim nadiim = the rivers VAlukini; varuuthiim = Varuthini; gomatiim chaiva = and Gomati; tathaa = and; bhiimam = the formidable; shaalavanam = forest of Sala trees; bahusaahasriiH = and many thousands; prajaashcha = of people; sphiitaan = and numerous; janapadaanapi = communities.

अनुवादः

Hanuma saw, on the way, Ramatirtha, a place of descent into the river (hallowed by the association of Lord Parashurama), as well as the rivers Valukini, Varuthini and Gomati as also the formidable forest of Sala trees, many thousands of people and numerous communities.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रजाश्च बहुसाहस्रीः स्फीताञ्जनपदानपि ।
स गत्वा दूरमध्वानं त्वरितः कपिकुञ्जरः ॥ २७ ॥
आससाद द्रुमान् फुल्लान् नन्दिग्रामसमीपगान् ।
सुराधिपस्योपवने यथा चैत्ररथे द्रुमान् ॥ २८ ॥

प्रजाश्च बहुसाहस्रीः स्घीताञ्जन पदानपि ।
स गत्वा दूरमध्वानं त्वरितः कपिकुञ्जरः ॥ आससाद द्रुमान्फुल्लान्नन्दिग्राम समीपगान् ।
सुराधिपस्योपवने यथा चैत्ररथे द्रुमान् ॥

स गत्वा दूरमध्वानं त्वरितः कपिकुञ्जरः ॥ ६-१२५-२७ आससाद द्रुमान्फुल्लान्नन्दिग्रामसमीपजान् । सुराधिपस्योपवने यथा चैत्ररथे द्रुमान् ॥ ६-१२५-२८ स्त्रीभिः सपुत्रैर्वृद्धैश्च रममाणैः स्वलंकृतैः ।

कई सहस्र प्रजाओं तथा समृद्धिशाली जनपदोंको देखते हुए कपिश्रेष्ठ हनुमान् जी तीव्रगतिसे दूरतकका रास्ता लाँघ गये और नन्दिग्रामके समीपवर्ती खिले हुए वृक्षोंके पास जा पहुँचे । वे वृक्ष देवराज इन्द्रके नन्दनवन और कुबेरके चैत्ररथ-वनके वृक्षोंके समान सुशोभित होते थे ॥

अनेक साविर प्रजॆगळिन्द हागू समृद्धवाद ऊरुगळन्नु नोडुत्ता कपिश्रेष्ठ हनुमन्तनु वेगवागि दूरद दारियन्नु हारि, नन्दिग्रामद समीपद अरळिनिन्त वृक्षगळ बळिगॆ तलुपिदनु. अवु देवेन्द्रन नन्दन वन मत्तु कुबेरन चैत्ररथ वनद वृक्षगळन्तॆ शोभिसुत्तिद्दवु.॥27-28॥

पदच्छेदः

27-28. gatvaa = going; tvaritaH = quickly; duuram adhvaanam = for a long distance; saH kapishreShTaH = that foremost of the monkeys; aasasaada = reached; phullaan drumaan = the trees in flowering; nandigraama samiipaan = near Nandigrama; suraadhipasya upavane chaitrarathe drumaan yathaa = and looking like those comprised in the garden of Indra the lord of celestials and comprised in the garden of Indra the lord of celestials and the garden of Kubera (known by the name Chaitraratha); ramamaaNaiH = and frequented; striibhiH = by women; saputraiH = along with their sons; vR^iddhaishcha = and elders; svalamkR^itaiH = charmingly adorned.

अनुवादः

Going quickly for a long distance, that foremost of the monkeys reached trees in flowering, near Nandigrama and looking like those comprised in the garden of Kubera (known by the name, Chitraratha) and frequented by women along with their sons and elders, charmingly adorned as they were.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्त्रीभिः सपुत्रैः पौत्रैश्च रममाणैः स्वलङ्कृतैः ।
क्रोशमात्रे त्वयोध्यायाश्चीरकृष्णाजिनाम्बरम् ॥ २९ ॥
ददर्श भरतं दीनं कृशमाश्रमवासिनम् ।
जटिलं मलदिग्धाङ्गं भ्रातृव्यसनकर्शितम् ॥ ३० ॥
फलमूलाशिनं दान्तं तापसं धर्मचारिणम् ।
समुन्नतजटाभारं वल्कलाजिनवाससम् ॥ ३१ ॥
नियतं भावितात्मानं ब्रह्मर्षिसमतेजसम् ।
पादुके ते पुरस्कृत्य प्रशासन्तं वसुन्धराम् ॥ ३२ ॥

स्त्रीभिः सपुत्रैः पौत्रैश्च रममाणैः स्वलङ्कृतैः ।
क्रोशमात्रे त्वयोध्यायाश्चीर कृष्णाजिनाम्बरम् ॥ ददर्श भरतं दीनं कृशमाश्रमवासिनम् ।
जटिलं मलदिग्धाङ्गं भ्रातृव्यसन कर्शितम् ॥ फलमूलाशिनं दान्तं तापसं धर्मचारिणम् ।
समुन्नत जटाधारं वल्कलाजिनवाससम् ॥ नियतं भावितात्मानं ब्रह्मर्षिसमतेजसम् ।
पादुके ते पुरस्कृत्य प्रशासन्तं वसुन्धराम् ॥

उनके आस-पास बहुत-सी स्त्रियाँ अपने उन पुत्रों और पौत्रोंके साथ, जो वस्त्राभूषणोंसे भलीभाँति अलंकृत थे, विचरती और उनके पुष्पोंका चयन करती थीं । अयोध्यासे एक कोसकी दूरीपर उन्होंने आश्रमवासी भरतको देखा, जो चीर-वस्त्र और काला मृगचर्म धारण किये दुःखी एवं दुर्बल दिखायी देते थे । उनके सिरपर जटा बढ़ी हुई थी, शरीरपर मैल जम गयी थी, भाईके वनवासके दुःखने उन्हें बहुत ही कृश कर दिया था, फल-मूल ही उनका भोजन था, वे इन्द्रियोंका दमन करके तपस्यामें लगे हुए थे और धर्मका आचरण करते थे । सिरपर जटाका भार बहुत ही ऊँचा दिखायी देता था, वल्कल और मृगचर्मसे उनका शरीर ढका था । वे बड़े नियमसे रहते थे । उनका अन्तःकरण शुद्ध था और वे ब्रह्मर्षिके समान तेजस्वी जान पड़ते थे । रघुनाथजीकी दोनों चरणपादुकाओंको आगे रखकर वे पृथ्वीका शासन करते थे ॥ २९—३२ ॥

अवुगळ बळियल्लि वस्त्राभूणगळिन्द अलङ्कृतवाद अनेक स्त्रीयरु तम्म मक्कळु-मॊम्मक्कळॊन्दिगॆ सञ्चरिसुत्ता हूवुगळन्नु हॆक्कुत्तिद्दरु. अयोध्यॆयिन्द ऒन्दु गावुद दूरदल्लि अवनु आश्रमवासी भरतनन्नु नोडिदनु. अवनु नारुमुडियन्नुट्टु कृष्णमृग चर्मवन्नु धरिसिद्दु, दुःखि हागू दुर्बलवागि काणुत्तिद्दनु. अवन तलॆयल्लि जटॆ बॆळॆदित्तु. शरीर मलिनवागित्तु, अण्णन वनवासद दुःखवु अवनन्नु कृशगॊळिसित्तु. फल-मूलगळॆ आहारवागिद्द अवनु इन्द्रियगळन्नु दमनमाडि तपस्सिनल्लि तॊडगिद्दु, धर्माचरण माडुत्तिद्दनु. ऎत्तरवाद जटाजूटदिन्द कण्डु बरुव अवनु वल्कल-मृगचर्मवन्नु हॊद्दु कॊण्डिद्दनु. बहळ नियमदिन्द इद्द अवन अन्तःकरण शुद्धवागित्तु हागू अवनु ब्रह्मर्षियन्तॆ तेजस्वियागि काणुत्तिद्दनु. रघुनाथन चरणपादुकॆगळन्नु मुन्दिरिसिकॊण्डु अवनु पृथिविय शासन माडुत्तिद्दनु.॥29-32॥

चातुर्वर्ण्यस्य लोकस्य त्रातारं सर्वतो भयात् ।
उपस्थितममात्यैश्च शुचिभिश्च पुरोहितैः ॥ ३३ ॥
बलमुख्यैश्च युक्तैश्च काषायाम्बरधारिभिः ।

चातुर्वर्ण्यस्य लोकस्य त्रातारं सर्वतो भयात् ।
उपस्थितिममात्यैश्च शुचिभिश्च पुरोहितैः ॥
बलमुख्यैश्च युक्तैश्च काषायाम्बरधारिभिः ।

भरतजी चारों वर्णोंकी प्रजाओंको सब प्रकारके भयसे सुरक्षित रखते थे । उनके पास मन्त्री, पुरोहित और सेनापति भी योगयुक्त होकर रहते और गेरुए वस्त्र पहनते थे ॥

भरतनु नाल्कु वर्णद प्रजॆगळन्नु ऎल्ल रीतियिन्द निर्भयवागिरिसिद्दनु. अवन बळियल्लि मन्त्री, पुरोहित, सेनापति इवरू काविबट्टॆ तॊट्टु योगयुक्तरागि इरुत्तिद्दरु.॥33½॥

पदच्छेदः

29-33. kroshamaatre = at a distance of two miles; ayodhaayaaH = from Ayodhya; dadarsha = (Hanuma) saw; bharatam = Bharata; aashrama vaasinam = living in a hermitage; chiira kR^ishNaajinaambaram = with the bark of trees and the skin of a black antelope wrapped round his waist; diinam kR^isham = looking miserable and emaciated; jaTilam = wearing matted locks on his head; mala digdhaaN^gam = his limbs coated with dirt; bhraatR^ivyasana karshitam = afflicted through separation from his elder brother; Rama; phalamuulaashinam = subsisting on fruits and roots; daantam = with his senses subdued; taapasam = engaged in austerities; dharma chaariNam = practising virtue; samunnata jaTaabhaaram = with a very high head of matted hair; valkalaajina vaasinam = covering his body too with the bark of trees and a deer-skin; niyatam = disciplined; bhaavitaatmaanam = whose thoughts were fixed on the Supreme Spirit; brahmarShisamatejasam = with a splendour; equalling that of a Brahmanical sage; prashaasantam = ruling; vasumdharaam = the earth; puraskR^itya te paaduke = after placing the wooden sandals (of Rama) before him; traataaram = protecting; lokasya chaaturvarNyasya = the people belonging to all the four grades (viz. Brahmanas; Kshatriyas; Vaisyas and Sudras); sarvataH bhayaat = from all peril; upasthitam = and attended; shuchibhiH = by the upright amaatyaishcha = ministers; purohitaiH = priests; yuktaiH balamukhyaishcha = and by clever troop-commanders; kaaShaayaambara dhaaribhiH = all clad in saffron robes.

अनुवादः

At a distance of two miles from Ayodhya Hanuama saw Bharata, living in a hermitage, with the bark trees and the skin of a black antelope wrapped round his waist, looking miserable and emaciated, wearing matted locks on his head, his limbs coated with dirt, afflicted through separation from Rama his elder brother, subsisting on roots and fruits, with his senses subdued, engaged in austerities, protecting virtue, with a very high head of matted hair, covering his body with the bark of trees and a deer skin, disciplined, whose thoughts were fixed on the Supreme Spirit, with a splendour equalling that of a Brahmanical sage, ruling the earth after placing the wooden sandals before him, protecting the people belonging to all the four grades (viz. Brahmans Kshatriyas, Vaisyas and Shudras) from all peril and attended by the upright ministers, priests and by clever troop-commanders, all clad in saffron robes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि ते राजपुत्रं तं चीरकृष्णाजिनाम्बरम् ॥ ३४ ॥
परिभोक्तुं व्यवस्यन्ति पौरा वै धर्मवत्सलाः ।

न हि ते राजपुत्रं तं चीरकृष्णाजिनाम्बरम् ॥ ६-१२५-३४ परिमोक्तुं व्यवस्यन्ति पौरा वै धर्मवत्सलाः ।

अयोध्याके वे धर्मानुरागी पुरवासी भी उन चीर और काला मृगचर्म धारण करनेवाले राजकुमार भरतको उस दशामें छोड़कर स्वयं भोग भोगनेकी इच्छा नहीं करते थे ॥ ३४ १/२ ॥

अयोध्यॆय धर्मानुरागी पुरवासिगळू कूड चीरकृष्णाजिन धरिसिद राजकुमार भरतन आ स्थितियन्नु नोडि तावू कूड भोग-भोगिसलु इच्छिसुत्तिरलिल्ल.॥34½॥

पदच्छेदः

34. te pauraaH = those citizens; dharma vatsalaaH = who were all fond of righteousness; navyavasyanti hi = were not indeed willing paribhoktum = to enjoy pleasures ignoring; tam raajaputram = that prince; chiiran kR^iShNaajinaambaram = clad in the bark of trees and the skin of a black antelope.

अनुवादः

Those citizens, who were all fond of righteousness, were not willing to enjoy pleasures, ignoring that prince clad in the bark of trees and the skin of a black antelope.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं धर्ममिव धर्मज्ञं देहबन्धमिवापरम् ॥ ३५ ॥
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं हनूमान् मारुतात्मजः ।

तं धर्ममिव धर्मज्ञं देववन्तमिवापरम् ॥ ६-१२५-३५ उवाच प्राञ्जलिर्वाकय्ं हनूमान्मारुतात्मजः ।

मनुष्यदेह धारण करके आये हुए दूसरे धर्मकी भाँति उन धर्मज्ञ भरतके पास पहुँचकर पवनकुमार हनुमान् जी हाथ जोड़कर बोले— ॥ ३५ १/२ ॥

मनुष्य देहधरिसि बन्दिरुव हनुमन्तनु-इन्नॊन्दु धर्मदन्तिद्द, धर्मज्ञ भरतन बळिगॆ होगि कैमुगिदुकॊण्डु हेळिदनु.॥35½॥

पदच्छेदः

35. praaN^jaliH = with joined palms in salutation; hanumaan = Hanuma; maarutaatmajaH = the son of wind-god; uvaacha vaakyam = spoke (as follows); tam = to that Bharata; dharmaJNam = who knew what is right; dharmamiva aparam dehavantam = and seemed to be a second Dharma (the god of virtue) clothed with a body of virtue.

अनुवादः

With joined palms in salutation, Hanuma the son of wind-god spoke as follows to that Bharata, who knew what is right and seemed to be a second Dharma (the god of virtue) clothed with a body of virtue:

स्रोतः: valmikiramayan.net

वसन्तं दण्डकारण्ये यं त्वं चीरजटाधरम् ॥ ३६ ॥
अनुशोचसि काकुत्स्थं स त्वां कौशलमब्रवीत् ।
प्रियमाख्यामि ते देव शोकं त्यज सुदारुणम् ॥ ३७ ॥
अस्मिन् मुहूर्ते भ्रात्रा त्वं रामेण सह सङ्गतः ।

वसन्तं दण्डकारण्ये यं त्वं चीरजटाधरम् ॥ ६-१२५-३६ अनुशोचसि काकुत्स्थं स त्वा कुशलमब्रवीत् । प्रियमाख्यामि ते देव शोकं त्यक्ष्यसि दारुणम् ॥ ६-१२५-३७ अस्मिन्मुहूर्ते भ्रात्रा त्वं रामेण सह सङ्गतः ।

‘देव! आप दण्डकारण्यमें चीरवस्त्र और जटा धारण करके रहनेवाले जिन श्रीरघुनाथजीके लिये निरन्तर चिन्तित रहते हैं, उन्होंने आपको अपना कुशल-समाचार कहलाया है और आपका भी पूछा है । अब आप इस अत्यन्त दारुण शोकको त्याग दीजिये । मैं आपको बड़ा प्रिय समाचार सुना रहा हूँ । आप शीघ्र ही अपने भाई श्रीरामसे मिलेंगे ॥ ३६-३७ १/२ ॥

देव! दण्डकारण्यदल्लि चिर-वस-जटा धारियागि इरुव याव रघुनाथनिगागि नीनु निरन्तर चिन्तितनागिरुवॆयो, अवनु निनगॆ तन्न क्षेम-समाचार हेळिकळिसिरुवनु मत्तु नानु निम्म कुशलवन्नु केळुत्तिद्देनॆ. ईग नीनु अत्यन्त दारुणवाद शोकवन्नु बिट्टुबिडु. नानु निनगॆ बहळ प्रियवाद समाचार हेळुत्तेनॆ. नीनु बेगनॆ निन्नण्ण श्रीरामनन्नु सेरुवॆ.॥36-37½॥

पदच्छेदः

36. vasantam = who was residing; daN^DakaaraN^ya = in the forest of Dandaka; chiira jaTAadharam = wearing the bark of trees and matted locks; kaakutthsam = Rama; yam anushochasi = for whom you were repenting; saH = that Rama; abraviit = has enquired; tvaam = you; kaushalam = about your welfare.

अनुवादः

“Rama, for whom you are repenting residing as he was in the forest of Dandaka wearing the bark of trees and matted locks, has enquired about your welfare.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

37. deva = O Lord!; aakhyaami = I am telling; te = you; priyam = a pleasant news; tyaja = give up; sudaaruNam = the dreadful anguish; asmin muhuurte = at this moment; tvam = you; samgataH = joined; raameNa saha = with Rama; bhraatraa = your elder brother.

अनुवादः

“O Lord! I am telling you a pleasant news. Give up this dreadful anguish. Within a while, you will be meeting Rama, your elder brother.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निहत्य रावणं रामः प्रतिलभ्य च मैथिलीम् ॥ ३८ ॥
उपयाति समृद्धार्थः सह मित्रैर्महाबलैः ।
लक्ष्मणश्च महातेजा वैदेही च यशस्विनी ।
सीता समग्रा रामेण महेन्द्रेण शची यथा ॥ ३९ ॥

‘भगवान् श्रीराम रावणको मारकर मिथिलेशकुमारीको वापस ले सफलमनोरथ हो अपने महाबली मित्रोंके साथ आ रहे हैं । उनके साथ महातेजस्वी लक्ष्मण और यशस्विनी विदेहराजकुमारी सीता भी हैं । जैसे देवराज इन्द्रके साथ शची शोभा पाती हैं, उसी प्रकार श्रीरामके साथ पूर्णकामा सीताजी सुशोभित हो रही हैं’ ॥ ३८-३९ ॥

भगवान् श्रीरामनु रावणनन्नु कॊन्दु मिथिलेश कुमारियन्नु पडॆदु सफलमनोरथनागि, तन्न महाबलि मित्ररॊन्दिगॆ बरुत्तिद्दानॆ. अवनॊडनॆ महातेजस्वी लक्ष्मण मत्तु यशस्विनी सीतॆयू इरुवरु. देवेन्द्रनॊडनॆ शचियु शोभिसुवन्तॆये श्रीरामनॊन्दिगॆ पूर्णकामा सीतॆयू शोभिसुत्तिरुवळु.॥38-39॥

पदच्छेदः

38. nihatya = having killed; raavaNam = Ravana; pratilabhya = and having got back; maithiliim = Seetha; raamaH = Rama; samR^iddhaarthaH = having accomplished his purpose; raamaH = Rama; upayaati = is coming; mahaabalaiH mitraiH saha = with his mighty friends.

अनुवादः

“Having killed Ravana and got back Seetha, Rama is returning with his mighty friends, his purpose duly accomplished.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

39. lakShmaNashcha = Lakshmana too; mahaatejaaH = who is endowed with extra ordinary energy; (is coming); samagraa siitaa = intact with Seetha; yashasvinii vaidehii = the illustrious princess of Videha territory; raameNa = and with Rama; shachii yathaa = as Sachi (the wife of Indra) mahendreNa = would with the mighty Indra the lord of celestials.

अनुवादः

“Lakshmana too, who is endowed with extraordinary energy, is coming intact with Seetha, the illustrious princess of Videha territory and with Rama as Sachi (the wife of Indra) would with the mighty Indra the lord of celestials.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तो हनुमता भरतः कैकयीसुतः ।
पपात सहसा हृष्टो हर्षान्मोहमुपागमत् ॥ ४० ॥

हनुमान् जी के ऐसा कहते ही कैकेयीकुमार भरत सहसा आनन्दविभोर हो पृथ्वीपर गिर पड़े और हर्षसे मूर्च्छित हो गये ॥ ४० ॥

हनुमन्तनु हीगॆ हेळुत्तले कैकेयिकुमार भरतनु आनन्दमग्ननागि भूमियल्लि कुसिदु बिद्दनु हागू अति हर्षदिन्द मूर्छितनादनु.॥40॥

पदच्छेदः

40. evam = thus; uktaH = spoke; hanumataa = by Hanuma; bharataH = Bharata; kaikeyiisutaH = the son of Kaikeyi; hR^iShTaH = felt delighted; papaata = and sank; sahasaa = all at once; bhuumau = to the ground; upaagamat moham = and fainted; harShaat = through joy.

अनुवादः

Hearing the words of Hanuma, Bharata the son of Kaikeyi, felt delighted and sank all at once to the ground as also fainted through joy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो मुहूर्तादुत्थाय प्रत्याश्वस्य च राघवः ।
हनूमन्तमुवाचेदं भरतः प्रियवादिनम् ॥ ४१ ॥
अशोकजैः प्रीतिमयैः कपिमालिङ्ग्य सम्भ्रमात् ।
सिषेच भरतः श्रीमान् विपुलैरश्रुबिन्दुभिः ॥ ४२ ॥

तत्पश्चात् दो घड़ीके बाद उन्हें होश हुआ और वे उठकर खड़े हो गये । उस समय रघुकुलभूषण श्रीमान् भरतने प्रियवादी हनुमान् जी को बड़े वेगसे पकड़कर दोनों भुजाओंमें भर लिया और शोक-संसर्गसे शून्य परमानन्दजनित विपुल अश्रुबिन्दुओंसे वे उन्हें नहलाने लगे । फिर इस प्रकार बोले— ॥ ४१-४२ ॥

मुहूर्त कालदनन्तर ऎच्चरगॊण्डु ऎद्दुनिन्तनु. आग रघुकुलभूषण श्रीमान् भरतनु प्रियवादी हनुमन्तनन्नु सम्भ्रमदिन्द बिगिदप्पिकॊण्डनु. शोक संसर्गदिन्द शून्य परमानन्ददिन्दागि आनन्दाश्रुगळिन्द हनुमन्तनन्नु नॆनॆसि, मत्तॆ हेळिदनु.॥41-42॥

पदच्छेदः

41. tataH = thereupon; bharataH = Bharata; raaghavaH = who was born in Raghu dynasty; uttaaya = got up; muhuurtaat = within a while; pratyaashvasya = and regaining his consciousness; uvaacha = spoke; idam = the following words hanuumantam = to Hanuma; priya vaadinam = who spoke pleasant tidings (to him).

अनुवादः

Thereupon, Bharata who was born in Raghu dynasty, got up from the swoon within a while and regaining his consciousness, spoke the following words to Hanuma, who spoke pleasant tidings to him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

42. aaliN^gya = embracing; kapim = Hanuma; sambhramaat = with eagerness; shriimaan = the illustrious; bharataH = Bharata; siShecha = bathed (him) vipulaiH = with copious; ashrubindubhiH = tear-drops; priitimayaiH = born of delight; ashokajaiH = and as such; other than those born of anguish.

अनुवादः

Embracing Hanuma with eagerness, the illustrious Bharata bathed him with copious tear-drops born of delight and as such, other than those born of anguish.

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवो वा मानुषो वा त्वमनुक्रोशादिहागतः ।
प्रियाख्यानस्य ते सौम्य ददामि ब्रुवतः प्रियम् ॥ ४३ ॥

‘भैया! तुम कोई देवता हो या मनुष्य, जो मुझपर कृपा करके यहाँ पधारे हो ? सौम्य! तुमने जो यह प्रिय संवाद सुनाया है, इसके बदले मैं तुम्हें कौन-सी प्रिय वस्तु प्रदान करूँ? (मुझे तो कोई ऐसा बहुमूल्य उपहार नहीं दिखायी देता, जो इस प्रिय संवादके तुल्य हो) ॥

अय्या! नीनु देवतॆयो, मनुष्यनो? नन्न मेलॆ कृपॆदोरलु इल्लिगॆ आगमिसिरुवॆ. सौम्य! नीनु तिळिसिद ई प्रिय सुद्दिय बदलिगॆ नानु निनगॆ याव प्रियवस्तु नीडलि? (ननगादररो ई प्रिय सुद्दिगॆ समवाद यावुदे बहुमूल्यवस्तु ननगॆ कण्डुबरुवुदिल्ल..॥43॥

गवां शतसहस्रं च ग्रामाणां च शतं परम् ।
सकुण्डलाः शुभाचारा भार्याः कन्यास्तु षोडश ॥ ४४ ॥
हेमवर्णाः सुनासोरूः शशिसौम्याननाः स्त्रियः ।
सर्वाभरणसम्पन्नाः सम्पन्नाः कुलजातिभिः ॥ ४५ ॥

गवां शतसहस्रं च ग्रामाणां च शतं परम् ।
सकुण्डलाः शुभाचारा भार्याः कन्याश्च षोडश ॥ हेमवर्णाः सुनासोरूः शशिसौम्याननाः स्त्रियः ।
सर्वाभरणसम्पन्नाः सम्पन्नाः कुलजातिभिः ॥

‘(तथापि) मैं तुम्हें इसके लिये एक लाख गौएँ, सौ उत्तम गाँव तथा उत्तम आचार-विचारवाली सोलह कुमारी कन्याएँ पत्नीरूपमें समर्पित करता हूँ । उन कन्याओंके कानोंमें सुन्दर कुण्डल जगमगाते होंगे । उनकी अङ्गकान्ति सुवर्णके समान होगी । उनकी नासिका सुघड़, ऊरु मनोहर और मुख चन्द्रमाके समान सुन्दर होंगे । वे कुलीन होनेके साथ ही सब प्रकारके आभूषणोंसे विभूषित होंगी’ ॥

आदरू नानु ऒन्दु लक्ष गोवु, नूरु उत्तम ग्रामगळन्नु हागू उत्तम आचार-विचारवुळ्ळ हदिनारु कन्यॆयरन्नु पत्नियरागि निनगॆ अर्पिसुत्तेनॆ. आ कन्यॆयर किविगळल्लि सुन्दर कुण्डलगळू हॊळॆयुत्तिरुववु. अवर अङ्गशान्ति सुवर्णदन्तिद्दु, मुखगळु चन्द्रनन्तॆ सुन्दरविरुववु. अवरु कुलीनरागिद्दु, ऎल्ल आभूषणगळिन्द विभूषितरागिरुवरु.॥44-45॥

पदच्छेदः

43-45. saumya = O the gentle one!; tvam = are you; devovaa = a divine being maanuShovaa = or a human being; aagataH = who have come; iha = here; anukroshaat = out of compassion?; te priyaakhyaanasya = to you; who have given this agreeable news to me; dadaami = I shall give (in return); priyam bruvataH = for the pleasant tidings; shatasahasram cha = a hundred thousand; gavaam = cows; shatam = a hundred; param graamaaNaam = best villages; bhaaryaaH = and for wives; shooDasha = sixteen; hemavarNaaH = golden complexioned; kanyaaH = virgin girls; shubhaachaaraaH = of a good conduct; sakuN^DalaaH = decked with ear-rings; sunaa soruuH = having beautiful noses and thighs; sarvaabharaNa sampannaaH = adorned with all kinds of jewels; shashi saumyaananaaH = with charming countenances as delightful as the moon; kulajaatibhiH = and born in a noble family.

अनुवादः

“O the gentle one! Are you a divine being or a human being, who have come here out of compassion? To you, who have given this agreeable news to me, I shall give in return, for the pleasant tidings, a hundred thousand cows, a hundred best villages, and for wives, sixteen golden complexioned virgin girls of a good conduct, decked with ear-rings, having beautiful noses and thighs, adorned with all kinds of jewels, with charming countenances as delightful as the moon and born in a noble family.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निशम्य रामागमनं नृपात्मजः
कपिप्रवीरस्य तदाद्भुतोपमम् ।
प्रहर्षितो रामदिदृक्षयाभवत्
पुनश्च हर्षादिदमब्रवीद् वचः ॥ ४६ ॥

उन प्रमुख वानर-वीर हनुमान् जी के मुखसे श्रीरामचन्द्रजीके आगमनका अद्भुत समाचार सुनकर राजकुमार भरतको श्रीरामके दर्शनकी इच्छासे अत्यन्त हर्ष हुआ और उस हर्षातिरेकसे ही वे फिर इस प्रकार बोले—

आ प्रमुख वानरवीर हनुमन्तनिन्द श्रीरामचन्द्रन आगमनद अद्भुत समाचार केळि राजकुमार भरतनिगॆ श्रीरामन दर्शनद इच्छॆयिन्द अत्यन्त हर्षवायितु मत्तु हर्षातिरेकदिन्द पुनः हीगॆ हेळिदनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. nishamya = hearing; kapipraviirasya = from Hanuma; raamaagamanam = the news of arrival of Rama; adbhutopamam = resembling a wonder; niR^ipaatmajaH = Bharata the prince; abhavat = became; praharShataH = over-joyed; raama didR^ikShayaa = by a desire to see Rama; punashcha = and spoke; idam vachanam = the following words; punashcha = again; harShaat = with delight.

अनुवादः

Hearing the news of Rama’s arrival resembling a womnder, from Hanuma, Bharata the prince felt overjoyed by a desire to see Rama and spoke the following words again with delight:

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चविंशत्यधिकशततमः सर्गः ॥ १२५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें एक सौ पचीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १२५ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नूरइप्पत्तैदनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥125॥