१२२ पुष्पकविमानेन रामादीनां प्रयाणम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Rama commands Vibhishana to honour the monkeys with gold and precious stones. When Vibhishana has honoured them with the gifts, Rama along with Lakshmana and Seetha ascend the aerial car. When the monkeys and Vibhishana request Rama to permit them to accompany in the aerial car upto Ayodhya to witness his coronation-ceremony, Rama gladly permits them to do so. All of them start on their aerial journey in Pushpaka, the wonderful aerial car which can accommodate all, spaciously.

स्रोतः: valmikiramayan.net

122. श्रीरामकी आज्ञासे विभीषणद्वारा वानरोंका विशेष सत्कार तथा सुग्रीव और विभीषणसहित वानरोंको साथ लेकर श्रीरामका पुष्पकविमानद्वारा अयोध्याको प्रस्थान करना

उपस्थितं तु तं कृत्वा पुष्पकं पुष्पभूषितम् ।
अविदूरे स्थितो राममित्युवाच विभीषणः ॥ १ ॥

फूलोंसे सजे हुए पुष्पकविमानको वहाँ उपस्थित करके पास ही खड़े हुए विभीषणने श्रीरामसे कुछ कहनेका विचार किया ॥ १ ॥

हूवुगळिन्द सुमलङ्कृतवाद पुष्पकविमानवन्नु स्वल्प दूरदल्लि निल्लिसि विभीषणनु श्रीरामनल्लि एनो हेळलु विचारमाडिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. vihiiShaNaH = Vibhishana; kR^itvaa upasthitam = keeping ready; tam = that; puShpakam = Pushpaka the aerial car; puShpabhuuShitam = decorated with flowers; sthitaH = stood; aviduure = not very far; uvaacha = and spoke; iti = thus; raamam = to Rama (as follows):

अनुवादः

Keeping ready Pushpaka the aerial car decorated with flowers, Vibhishana, for his part, standing not very far, spoke to Rama (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु बद्धाञ्जलिपुटो विनीतो राक्षसेश्वरः ।
अब्रवीत् त्वरयोपेतः किं करोमीति राघवम् ॥ २ ॥

राक्षसराज विभीषणने दोनों हाथ जोड़कर बड़ी विनय और उतावलीके साथ श्रीरघुनाथजीसे पूछा—‘प्रभो! अब मैं क्या सेवा करूँ?’ ॥ २ ॥

विभीषणनु कैमुगिदुकॊण्डु विनयदिन्द, अवसरदिन्द श्रीरघुनाथनल्लि- ‘प्रभो! ईगेनु सेवॆ माडली’ ऎन्दु केळिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. kim karomi = “What (more) can I do?”; iti = thus; abraviit = spoke; upetaH tvarayaa = with haste; saH raakShaseshvaraH = that Vibhishana; viniitaH = endowed with modesty; baddhaaN^jalipuTaH = and with joined palms; raaghavam = to Rama.

अनुवादः

“What more can I do?” thus spoke with haste, Vibhishana endowed as he was with modesty and with joined palms, to Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमब्रवीन्महातेजा लक्ष्मणस्योपशृण्वतः ।
विमृश्य राघवो वाक्यमिदं स्नेहपुरस्कृतम् ॥ ३ ॥

तमब्रवीन्महातेजा लक्ष्मणस्योपशृण्वतः । विमृश्य राघवो वाचमिदं स्नेहपुरस्कृतम् ॥ ६-१२२-३

तब महातेजस्वी श्रीरघुनाथजीने कुछ सोचकर लक्ष्मणके सुनते हुए यह स्नेहयुक्त वचन कहा— ॥ ३ ॥

आग महातेजस्वी श्रीरघुनाथनु एनो योचिसि लक्ष्मणनु केळुवन्तॆ स्नेहदिन्द इन्तॆन्दनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. vimR^iShya = after some circumspection; raamaH = Rama; mahaatejaaH = of great splendor; snehapuraskR^itam = affectionately; uvaacha = spoke; idam = the following words; tam = to him; lakShmaNasya upashR^iNvataH = while Lakshmana was listening.

अनुवादः

After some circumspection, Rama of great splendor, affectionately spoke the following words to him, while Lakshmana was listening:

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतप्रयत्नकर्माणः सर्व एव वनौकसः ।
रत्नैरर्थैश्च विविधैः सम्पूज्यन्तां विभीषण ॥ ४ ॥

कृतप्रयत्नकर्माणः सर्व एव वनेचराः । रत्नैरर्थैश्च विविधैः संपूज्यन्तां विभीषण ॥ ६-१२२-४

‘विभीषण! इन सारे वानरोंने युद्धमें बड़ा यत्न एवं परिश्रम किया है; अतः तुम नाना प्रकारके रत्न और धन आदिके द्वारा इन सबका सत्कार करो ॥ ४ ॥

विभीषण! ई वानररॆल्ल युद्धदल्लि भारी प्रयत्न हागू परिश्रममाडिरुवरु; आद्दरिन्द नीनु नाना प्रकारद वस-रत्न-धनादिगळिन्द इवरॆल्लरन्नू सत्करिसु.॥4॥

पदच्छेदः

4. sarva eva vanecharaaH = (Let) all these monkeys and bears (ie. Denizem of forests) kR^ita prayatna karmaaNaH = who performed tasks of exertion; sampuujyantaam = be honoured; ratnaiH = with precious stones; vividhaiH arthaishcha = and riches of various kinds; vibhiiShaNa = O Vibhishana!

अनुवादः

“Let all these monkeys and bears (ie. Denizens of forests), who performed tasks of exertion, be honoured with tasks of exertion, be honoured with precious stones and riches of various kinds, O Vibhishana!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सहामीभिस्त्वया लङ्का निर्जिता राक्षसेश्वर ।
हृष्टैः प्राणभयं त्यक्त्वा सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिभिः ॥ ५ ॥

‘राक्षसेश्वर! ये वीर वानर संग्रामसे कभी पीछे नहीं हटते हैं और सदा हर्ष एवं उत्साहसे भरे रहते हैं । प्राणोंका भय छोड़कर लड़नेवाले इन वानरोंके सहयोगसे तुमने लङ्कापर विजय पायी है ॥ ५ ॥

राक्षसेश्वरने! सङ्ग्रामदल्लि ऎन्दू हिम्मॆट्टदॆ इरुव ई वीरवानररु हर्षोत्साहदिन्द तुम्बिकॊण्डिरुवरु. प्राणद हङ्गन्नु तॊरॆदु कादाडुव ई वानरर सहायदिन्द नीनु लङ्कॆय विजय साधिसिदॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. raakShaseshvara = O Vibhishana the king of demons!; tvaya = by you; amiibhiH saha = in collaboration with them; anivartibhiH = who never turned their backs; samgraameShu = in battles; hR^iShTaiH = and fought joyfully; tyaktvaa = ignoring; praaNabhayam = all risk to their lives; laN^kaa = Lanka; nirjitaa = has been conquered.

अनुवादः

“O Vibhishana the king of demons! Lanka has conquered by you, in collaboration with these monkeys, who never turned their backs in battles and fought joyfully, ignoring all risk to their lives.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त इमे कृतकर्माणः सर्व एव वनौकसः ।
धनरत्नप्रदानैश्च कर्मैषां सफलं कुरु ॥ ६ ॥

त इमे कृतकर्माणः सर्व एव वनौकसः । धनरत्नप्रदानेन कर्मैषां सफलं कुरु ॥ ६-१२२-६

‘ये सभी वानर इस समय अपना काम पूरा कर चुके हैं, अतः इन्हें रत्न और धन आदि देकर तुम इनके इस कर्मको सफल करो ॥ ६ ॥

ई वानररॆल्लरू तम्म कार्यवन्नु पूर्णगॊळिसिरुवरु; आद्दरिन्द इवरिगॆ रत्न-धन-वाहनादिगळन्नु कॊट्टु नीनु इवर कार्यवन्नु सलगॊळिसु.॥6॥

पदच्छेदः

6. sarve eva te ime vanaukasaH = all these mokeys without exception; kR^itakarmaaNaH = have accomplished their task; kuru saphalam eShaam karma = reward their achievement; dhanaratna pradaanena = with gift of gold and precious stones.

अनुवादः

“All these monkeys, without exceptions, have accomplished their task. Reward their achievement with gifts of gold and precious stones.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं सम्मानिताश्चैते नन्द्यमाना यथा त्वया ।
भविष्यन्ति कृतज्ञेन निर्वृता हरियूथपाः ॥ ७ ॥

एवम् संमानिताश्चैते नन्द्यमाना यथा त्वया । भविष्यन्ति कृतज्ञेन निर्विऋता हरियूथपाः ॥ ६-१२२-७

‘तुम कृतज्ञ होकर जब इनका इस प्रकार सम्मान और अभिनन्दन करोगे, तब ये वानरयूथपति बहुत संतुष्ट होंगे ॥ ७ ॥

नीनु कृतज्ञनागि इवर सम्मान मत्तु अभिनन्दनॆ माडिदरॆ ई वानरदळपतिगळु बहळ सन्तुष्टरागुवरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. sammanitaa = highly honoured; evam = in this way; yathaa nandyamaanaaH = and duly cheered; tvayaa = by you; kR^itajJNena = acknowledging their services; ete hariyuuthapaaH = the chiefs of monkeys-troops; bhaviShyanti = will feel; nirvR^itaaH = happy.

अनुवादः

“Highly honoured in this way any duly cheered by you, acknowledging their services, the chiefs of monkey-troops, will feel happy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्यागिनं सङ्ग्रहीतारं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम् ।
सर्वे त्वामभिगच्छन्ति ततः सम्बोधयामि ते ॥ ८ ॥

त्यागिनं सङ्ग्रहीतारं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम् ।
सर्वे त्वामवगच्छन्ति ततः सम्बोधयामि ते ॥

‘ऐसा करनेसे सब लोग यह जानेंगे कि विभीषण उचित अवसरपर धनका त्याग एवं दान करते हैं, यथासमय न्यायोचित रीतिसे धन और रत्न आदिका संग्रह करते रहते हैं, दयालु हैं और जितेन्द्रिय हैं; इसलिये तुम्हें ऐसा करनेके लिये समझा रहा हूँ ॥ ८ ॥

हीगॆ माडुवुदरिन्द विभीषणनु उचित सन्दर्भदल्लि धनद त्याग हागू दान माडुत्तानॆ, सरियाद समयदल्लि न्यायोचितवागि धन-रत्नादिगळ दानदिन्द मित्रर सङ्ग्रह माडुत्तानॆ; दयाळु मत्तु जितेन्द्रियनागिद्दानॆ ऎन्दु ऎल्ल जनरु हेळिकॊळ्ळुवरु. अदक्कागि निनगॆ हीगॆ माडलु तिळिसुत्तिद्देनॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. sarve = all; abhigachchhanti = will come nearer; tvaam = to you; tyaaginam = having the quality of generosity; samgrahiitaaram = and propitiating others; saanukrosham = showing compassion; jitendriyam = and having subjugated your senses; tataH = Hence; sambodhayaami = I am reminding; te = you.

अनुवादः

“All will come nearer to you, for having possessed this quality of generosity, for propitiating them, for showing compassion to them and for having subjugated your senses. Hence, I am reminding you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हीनं रतिगुणैः सर्वैरभिहन्तारमाहवे ।
सेना त्यजति संविग्ना नृपतिं तं नरेश्वर ॥ ९ ॥

हीनं रतिगुणैः सर्वैरभिहन्तारमाहवे ।
सेना त्यजन्ति संविग्ना नृपन्तिं ते नरेश्वर ॥

‘नरेश्वर! जो राजा सेवकोंमें प्रेम उत्पन्न करनेवाले दान-मान आदि सब गुणोंसे रहित होता है, उसे युद्धके अवसरपर उद्विग्न हुई सेना छोड़कर चल देती है, वह समझती है कि यह व्यर्थ ही हमारा वध करा रहा है—हमारे भरण-पोषण या योगक्षेमकी चिन्ता इसे बिलकुल नहीं है’ ॥ ९ ॥

नरेश्वरने! याव राजनु सेवकरल्लि प्रेमवन्नुण्टुमाडुव दान-मानादि गुणगळिन्द रहितनागिरुवनो अवनन्नु युद्धद सन्दर्भदल्लि उद्विग्नवाद सैन्यवु बिट्टुहोगुत्तदॆ. इवनु व्यर्थवागि नम्मन्नु शोषिसुत्तिद्दानॆ, नम्मन्नु साकुव, नम्म योगक्षेमद चिन्तॆ इवनिगॆ इल्लवे इल्ल ऎन्दु अवरु तिळियुत्तारॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. nareshvara = O king!; samvignaa = feeling agitated; senaa = the army; tyajati = deserts; tam nR^ipatim = that king; hiinam = who is bereft; sarvaiH ratiguNaiH = of all loving qualities; hantaaram = and who orders them to kill people; aahave = in battle.

अनुवादः

“O king! Feeling agitated, the army deserts that king, who is bereft of all loving qualities and who merely orders them to kill people in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु रामेण वानरांस्तान् विभीषणः ।
रत्नार्थसंविभागेन सर्वानेवाभ्यपूजयत् ॥ १० ॥

श्रीरामके ऐसा कहनेपर विभीषणने उन सब वानरोंको रत्न और धन देकर सभीका पूजन (सत्कार) किया ॥ १० ॥

श्रीरामनु हीगॆ हेळिदाग विभीषणनु आ वानररॆल्लरिगॆ रत्न-धन-वाहानादिगळन्नु कॊट्टु ऎल्लरन्नु सत्करिसिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. evam = thus uktaH = spoken; raameNa = by Rama; vibhiiShaNaH = Vibhishana; abhyapuujayat = honoured; sarve taan vaanaraan = all those monkeys; ratnartha samvibhaagena = by dispersing precious stones and gold to them.

अनुवादः

Hearing the words of Rama, Vibhishana honoured all those monkeys, by dispersing precious stones and gold to them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तान् पूजितान् दृष्ट्वा रत्नार्थैर्हरियूथपान् ।
आरुरोह तदा रामस्तद् विमानमनुत्तमम् ॥ ११ ॥
अङ्केनादाय वैदेहीं लज्जमानां मनस्विनीम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विक्रान्तेन धनुष्मता ॥ १२ ॥

ततस्तान् पूजितान्दृष्ट्वारत्नाथैर्हरियूथपान् ।
आरुरोह तदा रामस्तद् विमानमनुत्तमम् ॥ अङ्केनादाय वैदेहीं लज्जमानां यशस्विनीम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विक्रान्तेन धनुष्मता ॥

उन वानरयूथपतियोंको रत्न और धनसे पूजित हुआ देख उस समय भगवान् श्रीराम लजाती हुई मनस्विनी विदेहकुमारीको अङ्कमें लेकर पराक्रमी धनुर्धर बन्धु लक्ष्मणके साथ उस उत्तम विमानपर आरूढ़ हुए ॥

वानर यूथपतिगळु रत्न-धनदिन्द पूजितरादुदन्नु नोडि, आग भगवान् श्रीरामनु नाचिकॊण्ड मनस्विनी सीतॆयन्नु कङ्कुळल्लॆत्तिकॊण्डु, पराक्रमि धनुर्धर लक्ष्मणनॊन्दिगॆ आ उत्तम विमानदल्लि आरूढनादनु.॥11-12॥

पदच्छेदः

11. tataH = thereafter; dR^iShTvaa = having seen; taan hariyuuthapaan = those commanders of monkey-troops; puujitaan = honoured; ratnaarthaiH = with precious stones and gold; raamaH = Rama; tadaa = then; aaruroha = mounted; tat = that; anuttamam = excellent; vimaanam = aerial car.

अनुवादः

Thereafter, having seen on that occasion all those commanders of monkey-troops honoured with precious stones and gold, Rama then mounted that excellent aerial car.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

12. (He mounted the aerial car); lakShmaNena saha = along with Lakshmana; bhraatraa = his brother; vikraantena = who was valiant; dhanuShmataa = wielding a bow; aadaaya = taking; yashasviniim = the illustrious; vaidehiim = Seetha; lajjamaanaam = who was feeling abashed; aN^kena = in his arms.

अनुवादः

He mounted the aerial car along with Lakshmana, his valiant brother wielding a bow and taking the illustrious Seetha, who was feeling abashed, in his arms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अब्रवीत् स विमानस्थः पूजयन् सर्ववानरान् ।
सुग्रीवं च महावीर्यं काकुत्स्थः सविभीषणम् ॥ १३ ॥

अब्रवीत्स विमानस्थः पूजयन् सर्ववानरान् । सुग्रीवं च महावीर्यम् काकुत्स्तः सविभीषणम् ॥ ६-१२२-१३

विमानपर बैठकर समस्त वानरोंका समादर करते हुए उन ककुत्स्थकुलभूषण श्रीरामने विभीषणसहित महापराक्रमी सुग्रीवसे कहा— ॥ १३ ॥

विमानदल्लि कुळितु समस्त वानररन्नु आदरिसुत्ता आ ककुत्स्थकुलभूषण श्रीरामनु विभीषण सहित महापराक्रमि सुग्रीवनल्लि इन्तॆन्दनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. puujayan = bestowing his attention; sarva vaanaraan = on all the monkeys; savibhiiShaNam = as well as Vibhishana; mahaaviiryam = and the mighty; sugriivam cha = Sugreeva; saH kaakutthsaH = that Rama; vimaanasthaH = remaining in the aerial car; abraviit = spoke (as follows):

अनुवादः

Bestowing attention on all the monkeys as well as Vibhishana and the mighty Sugreeva, Rama remaining in the aerial car, spoke (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरर्षभाः ।
अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं प्रतिगच्छत ॥ १४ ॥

मित्रकार्यम् कृतमिदं भवद्भिद्वानरर्षभाः । अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टम् प्रतिगच्छत ॥ ६-१२२-१४

‘वानरश्रेष्ठ वीरो! आपलोगोंने अपने इस मित्रका कार्य मित्रोचित रीतिसे ही भलीभाँति सम्पन्न किया । अब आप सब अपने-अपने अभीष्ट स्थानोंको चले जायँ ॥

वानरश्रेष्ठ वीररे! नीवॆल्लरू निम्म ई मित्रन कार्यवन्नु मित्रोचित रीतियिन्द चॆन्नागिये नॆरवेरिसिद्दीरि. ईग नीवॆल्लरू निमगिष्टवाद स्थानगळिगॆ तॆरळिरि.॥14॥

पदच्छेदः

14. vaanararShabhaaH = O the foremost of monkeys!; idam = this; mitrakaaryam = work of a friend; kR^itam = has been accomplished; bhavidbhiH = by you; mayaa anujJNaataaH = permitted by me; sarve = all of you; pratigachchhata = can go; yatheShTam = where you will.

अनुवादः

“O the foremost of monkeys! This work of a friend has been accomplished by you. Permitted by me, all of you can go, where you will.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यत् तु कार्यं वयस्येन स्निग्धेन च हितेन च ।
कृतं सुग्रीव तत् सर्वं भवताधर्मभीरुणा ॥ १५ ॥

यत्तु कार्यं वयस्येन स्निग्धेन च हितेन च । कृतं सुग्रीव तत्सर्वं भवता धर्मभीरुणा ॥ ६-१२२-१५ किष्किन्धां प्रतियाह्यशु स्वसैन्येनाभिसंवृतः ।

‘सखे सुग्रीव! एक हितैषी एवं प्रेमी मित्रको जो काम करना चाहिये, वह सब तुमने पूरा-पूरा कर दिखाया; क्योंकि तुम अधर्मसे डरनेवाले हो ॥ १५ ॥

सुग्रीव सखने! ऒब्ब हितैषि, प्रेमिमित्रनु माडबेकादुदॆल्लवन्नु नीनु पूर्णमाडि तोरिद्दीयॆ. एकॆन्दरॆ नीनु अधर्मदिन्द भयपडुववनागिरुवॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. sugriiva = O Sugreeva!; bhavataa = by you; dharma bhiiruNaa = who are trembling alive to righteousness; sarvam tat = and all that; yat tu kaaryam = which ought to be done; snigdhena hitena vayasyena = by an affectionate and service-minded friend; kR^itam = has been done; bhavataa = by you; yaahi = go; aashu = at once; abhisamvR^itaH = accompanied; svasinyena = by your army; kiShkindhaam = to Kishkindha.

अनुवादः

“O Sugreeva! All that which ought to be done by an affectionate and service-minded friend, has been done for your part by you, trembling alive as you are to righteousness. Accompanied by your army, proceed to Kishkindha at once.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किष्किन्धां प्रति याह्याशु स्वसैन्येनाभिसंवृतः ।
स्वराज्ये वस लङ्कायां मया दत्ते विभीषण ।
न त्वां धर्षयितुं शक्ताः सेन्द्रा अपि दिवौकसः ॥ १६ ॥

किष्किन्धां प्रतियाह्याशु स्वस्येन्येनाभि संवृतः ।
स्वराज्ये वस लङ्कायां मयादत्ते विभीषण ।
न त्वां धर्षयितुं शक्ताः सेन्द्रा अपि दिवौकसः ॥

‘वानरराज! अब तुम अपनी सेनाके साथ शीघ्र ही किष्किन्धापुरीको चले जाओ । विभीषण! तुम भी लङ्कामें मेरे दिये हुए अपने राज्यपर स्थिर रहो; अब इन्द्र आदि देवता भी तुम्हारा कुछ बिगाड़ नहीं सकते हैं ॥ १६ ॥

वानरराजने! ईग नीनु निन्न सैन्यदॊन्दिगॆ बेगने किष्किन्धॆगॆ तॆरळु. विभीषण! नीनू कूड नानु कॊड माडिद लङ्कॆय राज्यदल्लि स्थिरनागु. इन्नु इन्द्रादि देवतॆगळू कूड निन्नन्नु ऎदुरिसलाररु.॥16॥

पदच्छेदः

16. vibhiiShana = O Vibhishana!; vasa = reside; laN^kaayaam = in Lanka; svaraajya = your own kingdom; date = conferred; mayaa = by me; divaukasaH api = even the celestials; sendraaH = including Indra; na shaktaaH = shall not be able; dharShayitum to attack; tvaam = you.

अनुवादः

“O Vibhishana! Settle down in your kingdom at Lanka, conferred by me. Even the celestials including Indra shall not be able to attack you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयोध्यां प्रति यास्यामि राजधानीं पितुर्मम ।
अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि सर्वानामन्त्रयामि वः ॥ १७ ॥

अयोध्यां प्रतियास्यामि राजधानीं पितुर्मम ॥ ६-१२२-१७ अभ्यनुज्ञातुमिच्छमि सर्वानामन्त्रयामि वः ।

‘अब इस समय मैं अपने पिताकी राजधानी अयोध्याको जाऊँगा । इसके लिये आप सब लोगोंसे पूछता हूँ और सबकी अनुमति चाहता हूँ’ ॥ १७ ॥

ईग नानु नन्न तन्दॆय राजधानी अयोध्यॆगॆ होगुवॆनु. अदक्कागि निम्मॆल्लरल्लि अनुमतियन्नु बयसुत्तिद्देनॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. yaasyaami = I am going; ayodhyaam prati = to Ayodhya; raajadhaaniim = seat of government; mama pituH = of my father; ichchhaami = I bid; abhyanujJNaatum = adieu (to you); aamantrayaami = and wish to take leave; vah = of you; sarvaan = all.

अनुवादः

" I am going to Ayodhya, the seat of government of my father. I bid adieu to you and wish to take leave of you all."

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तास्तु रामेण हरीन्द्रा हरयस्तथा ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे राक्षसश्च विभीषणः ॥ १८ ॥

श्रीरामचन्द्रजीके ऐसा कहनेपर सभी वानर-सेनापति तथा राक्षसराज विभीषण हाथ जोड़कर कहने लगे— ॥

श्रीरामचन्द्रनु हीगॆ हेळिदाग ऎल्ल वानर सेनापतिगळु मत्तु राक्षस राज विभीषणनु कैमुगिदु हेळतॊडगिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. evam = thus; uktaaH = spoken; raameNa = by Rama; hariindraah = the monkey-chiefs; tathaa = and; harayaH = the monkeys; vibhiiShaNaH = Vibhishana; raakShasaH = the demon; sarve = and all of them there; uuchuH = spoke (as follows); praaN^jalayaH = with their joined palms.

अनुवादः

Hearing the words of Rama, the monkey-chiefs, the monkeys, Vibhishana the demon and all of them there, with their joined palms, spoke (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयोध्यां गन्तुमिच्छामः सर्वान् नयतु नो भवान् ।
मुद्युक्ता विचरिष्यामो वनान्युपवनानि च ॥ १९ ॥

अयोध्यां गन्तुमिच्छामः सर्वान्नयतु नो भवान् ।
मुद्युक्ता विचरिष्यामो वनान्युपननानि च ॥

‘भगवन्! हम भी अयोध्यापुरीको चलना चाहते हैं, आप हमें भी अपने साथ ले चलिये । वहाँ हम प्रसन्नतापूर्वक वनों और उपवनोंमें विचरेंगे ॥ १९ ॥

भगवन्ता! नावू अयोध्यॆगॆ बरलु बयसुत्तिद्देवॆ. नीवु नम्मन्नु जॊतॆगॆ करॆदुकॊण्डु होगिरि. अल्लि नावु सन्तोषदिन्द वन-उपवनगळल्लि सञ्चरिसुवॆवु.॥19॥

पदच्छेदः

19. ichchhaami = we (also) wish; gantum = to proceed; ayodhyaam = to Ayodhya; bhavaan = you; nayatu = take; sarvaan naH = all of us there; vichariShyaamah = we shall range; vanaani = the gardens; upavanaanicha = and groves; mudyuktaaH = with rejoice.

अनुवादः

“We also wish to proceed to Ayodhya. You take all of us there we shall range the gardens and groves there with rejoice.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृष्ट्वा त्वामभिषेकार्द्रं कौसल्यामभिवाद्य च ।
अचिरादागमिष्यामः स्वगृहान् नृपसत्तम ॥ २० ॥

‘नृपश्रेष्ठ! राज्याभिषेकके समय मन्त्रपूत जलसे भीगे हुए आपके श्रीविग्रहकी झाँकी करके माता कौसल्याके चरणोंमें मस्तक झुकाकर हम शीघ्र अपने घर लौट आयेंगे’ ॥ २० ॥

नृपश्रेष्ठने! पट्टाभिषेकद समय मन्त्रपूरित जलदिन्द ऒद्दॆयाद निम्म श्रीविग्रहद दर्शन माडि, मातॆ कौसल्यॆय चरणगळल्लि तलॆबागि नावु बेगने नम्म मनॆगळिगॆ मरळुवॆवु.॥20॥

पदच्छेदः

20. nR^ipasattama = O the excellent king!; dR^iShTvaa = seeing; tvaam = you; abhiShekaardram = drenched with ablution (in the coronation-ceremony); abhivaadya cha = and offering our salutations; kausalyaam = to Kausalya; achiraam aagamiShyaamaH = we shall soon return; svagR^ihaan = to our homes.

अनुवादः

“O the excellent king! Seeing you, drench with ablution (in the coronation ceremony) and offering our salutations to Kausalya, we shall return to our homes.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा वानरैः सविभीषणैः ।
अब्रवीद् वानरान् रामः ससुग्रीवविभीषणान् ॥ २१ ॥

एवमुक्तः स धर्मात्मा वानरैः सविभीषणैः ॥ ६-१२२-२१ अब्रवीद्वानरान्रामः ससुग्रीवविभीषणान् ।

विभीषणसहित वानरोंके इस प्रकार अनुरोध करनेपर श्रीरामने सुग्रीव तथा विभीषणसहित उन वानरोंसे कहा— ॥ २१ ॥

विभीषण सहित वानररु ई प्रकार केळिकॊण्डाग श्रीरामनु सुग्रीव हागू विभीषण सहित आ वानररल्लि हेळिदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. evam = thus; uktaH = spoken; vaanaraiH = by the monkeys; savibhiiShaNaiH = and Vibhishana; saH dharmaatmaa raamaH = that pious minded Rama; abraviit = spoke; vaanaraan = to the monkeys; sasugriiva vibhiiShaNaan = Sugreeva and Vibhishana (as follows):

अनुवादः

Hearing those words of the monkeys and Vibhishana, that pious-minded Rama spoke to those monkeys, Sugreeva and Vibhishana as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रियात् प्रियतरं लब्धं यदहं ससुहृज्जनः ।
सर्वैर्भवद्भिः सहितः प्रीतिं लप्स्ये पुरीं गतः ॥ २२ ॥

प्रियाअत्प्रियतरं लब्धं यदहं ससुहृज्जनः ॥ ६-१२२-२२ सर्वैर्भवद्भिः सहितः प्रीतिं लप्स्ये पुरीं गतः ।

‘मित्रो! यह तो मेरे लिये प्रियसे भी प्रिय बात होगी—परम प्रिय वस्तुका लाभ होगा, यदि मैं आप सभी सुहृदोंके साथ अयोध्यापुरीको चल सकूँ । इससे मुझे बड़ी प्रसन्नता प्राप्त होगी ॥ २२ ॥

मित्ररे! इदादरो ननगॆ अत्यन्त प्रियवागिदॆ. नानु नीवॆल्ल सुहृद रन्नु अयोध्यॆगॆ कॊण्डुहोदरॆ परमप्रिय वस्तुविन लाभवादीतु. इदरिन्द हॆच्चिन सन्तोषद सङ्गति बेरॆनिरबहुदु.॥22॥

पदच्छेदः

22. priyataram = something more dearer; priyaat = than everything dear; labdham = will be achieved (by me); yat aham gataH puriim = if I reach Ayodhya; sasuhR^ijjanaH = with the host of my friends; sarvaiH bhavadbhiH sahitaH = and with all of you; priitim lapsye = for; I shall feel delighted.

अनुवादः

“Something more dearer than everything dear will be achieved by me, if I reach Ayodhya with the host of my friends along with all of you, for, I shall feel delighted.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षिप्रमारोह सुग्रीव विमानं सह वानरैः ।
त्वमप्यारोह सामात्यो राक्षसेन्द्र विभीषण ॥ २३ ॥

क्षिप्रमारोह सुग्रीव विमानं वानरैः सह ॥ ६-१२२-२३ त्वमप्यारोह सामात्यो राक्षसेन्द्र विभीषण ।

‘सुग्रीव! तुम सब वानरोंके साथ शीघ्र ही इस विमानपर चढ़ जाओ । राक्षसराज विभीषण! तुम भी मन्त्रियोंके साथ विमानपर आरूढ़ हो जाओ’ ॥ २३ ॥

सुग्रीवने! नीनु ऎल्ल वानररॊन्दिगॆ बेगने ई विमानवन्नु एरिरि. राक्षसराजा विभीषणने! नीनू कूड मन्त्रिगळॊन्दिगॆ विमानदल्लि आरूढनागु.॥23॥

पदच्छेदः

23. sugriiva = O Sugreeva!; aaroha = Mount; vimaanam = the aerial car; kShipram = quickly; vaanaraiH saha = along with the monkeys; vibhiiShana = O Vibhishana; raakShasendra = the king of demons!; tvam api aarhoha = you also ascend it; saamaatyaH = along with your counsellors.

अनुवादः

“O Sugreeva! Mount the aerial cars quickly, along with the monkeys. O Vibhishana, the king of demons! You also ascend it, along with your counsellors.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स पुष्पकं दिव्यं सुग्रीवः सह वानरैः ।
आरुरोह मुदा युक्तः सामात्यश्च विभीषणः ॥ २४ ॥

ततह् स पुष्पकं दिव्यं सुग्रीवः सह वानरैः ॥ ६-१२२-२४ आरुरोह मुदा युक्तः समात्यश्च विभीषणः ।

तब वानरोंसहित सुग्रीव और मन्त्रियोंसहित विभीषण बड़ी प्रसन्नताके साथ उस दिव्य पुष्पकविमानपर चढ़ गये ॥ २४ ॥

आग वानरर सहित सुग्रीव मत्तु मन्त्रिगळॊन्दिगॆ विभीषणनु बहळ सन्तोषदिन्द आ दिव्य पुष्पक विमानवन्नु हत्तिदरु.॥24॥

पदच्छेदः

24. tataH = thereupon; saH sugriivaH = that Sugreeva; vaanaraiH saha = along with the monkeys; mudaa yuktaH = gladly; aaruroha = ascended; divyam = the wonderful; puShpakam = Pushpaka; the aerial car; vibhiShanashcha = as also Vibhishana; saamaatyaH = together with his counsellors.

अनुवादः

Thereupon, that Sugreeva along with the monkeys gladly ascended that wonderful Pushpaka, the aerial car. Vibhishana together with his counselors also ascended it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेष्वारूढेषु सर्वेषु कौबेरं परमासनम् ।
राघवेणाभ्यनुज्ञातमुत्पपात विहायसम् ॥ २५ ॥

उन सबके चढ़ जानेपर कुबेरका वह उत्तम आसन पुष्पकविमान श्रीरघुनाथजीकी आज्ञा पाकर आकाशको उड़ चला ॥ २५ ॥

अवरॆल्लरू हत्तिद बळिक कुबेरन आ परमासन विमानवु श्रीरघुनाथन आज्ञॆ पडॆदु आकाशक्कॆ हारितु.॥25॥

पदच्छेदः

25. teShu sarveShu = when all of them; aaruuDheShu = ascended; paramaasanam = that excellent aerial car; kauberam = belonging to Kubera; utpapaata = flew; vihaayasam = into the sky; abhyanujJNaatam = after having been duly authorized; raaghaveNa = by Rama.

अनुवादः

When all of them ascended, that excellent aerial car, belonging to Kubera, flew into the sky, after having been duly authorized by Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

खगतेन विमानेन हंसयुक्तेन भास्वता ।
प्रहृष्टश्च प्रतीतश्च बभौ रामः कुबेरवत् ॥ २६ ॥

खगतेन मिवानेन हंसयुक्तेन भास्वता ॥ ६-१२२-२६ प्रहृष्टश्चप्रतीतश्च बभौ रामः कुबेरवत् ।

आकाशमें पहुँचे हुए उस हंसयुक्त तेजस्वी विमानसे यात्रा करते हुए पुलकित एवं प्रसन्नचित्त श्रीराम साक्षात् कुबेरके समान शोभा पा रहे थे ॥ २६ ॥

आकाशक्कॆ नॆगॆयुत्तले आ हंसयुक्त तेजस्वी विमानद मूलक प्रयाण माडुत्ता पुळकित मत्तु प्रसन्नचित्तनाद श्रीरामनु साक्षात् कुबेरनन्तॆये शोभिसिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. prahR^iShTashcha = feeling greatly rejoiced; pratiitashcha = and satisfied; bhaasvataa vimaanena = while travelling in the splendid aerial car; khagatena = which was now in the air; hamsayuktena = and was provided with the image of swan; raamaH = Rama; babhau = shone; kuberavat = like Kubera.

अनुवादः

Feeling greatly rejoiced and satisfied while travelling in that splendid aerial car, which was now in the air and was provided with the image of a swan, Rama shone like Kubera.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते सर्वे वानरर्क्षाश्च राक्षसाश्च महाबलाः ।
यथासुखमसम्बाधं दिव्ये तस्मिन्नुपाविशन् ॥ २७ ॥

ते सर्वे वानरर्क्षश्च राक्षसाश्च महाबलाः ॥ ६-१२२-२७ यथासुखमसंबाधं दिव्ये तस्मिन्नुपाविशन् ।

वे सब वानर, भालू और महाबली राक्षस उस दिव्य विमानमें बड़े सुखसे फैलकर बैठे हुए थे । किसीको किसीसे धक्का नहीं खाना पड़ता था ॥ २७ ॥

ऎल्ल वानररु, करडिगळु, महाबलि राक्षसरु आ दिव्यविमानदल्लि स्वल्पवू ऒत्तडविल्लदॆ सुखवागि कुळितिद्दरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. te sarve = all those; mahaabalaaH = mighty; vaanaraH = monkeys; R^ikShaH = bears; raakShasaashcha = and demons; upaavishan = sat; asambaadham = spaciously; yathaa sukham = and comfortably; divye tasmin = in that wonderful aerial car.

अनुवादः

All those mighty monkeys, bears and demons sat comfortably and spaciously in that wonderful aerial car.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वाविंशत्यधिकशततमः सर्गः ॥ १२२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें एक सौ बाईसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १२२ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नूरइप्पत्तॆरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥122॥