१२० इन्द्रेण वरदानम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

When Indra the lord of celestials asks Rama for a boon, Rama requested Indra to bring back to life, all the monkeys who had lost their life in the battle. Indra grants the boon and all the dead monkeys are restored to life. The celestials disperse and the whole army of monkeys enjoy their well-earned rest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

120. श्रीरामके अनुरोधसे इन्द्रका मरे हुए वानरोंको जीवित करना, देवताओंका प्रस्थान और वानरसेनाका विश्राम

प्रतिप्रयाते काकुत्स्थे महेन्द्रः पाकशासनः ।
अब्रवीत् परमप्रीतो राघवं प्राञ्जलिं स्थितम् ॥ १ ॥

प्रतिप्रयाते काकुत्स्थे महेन्द्रः पाकशासनः ।
अब्रवीत्परमप्रितो राघवं प्राञ्जलिं स्थितम् ॥

प्रतिप्रयाते काकुत्थ्से महेन्द्रः पाकशासनः । अब्रवीत् परमप्रीतो राघवं प्राञ्जलिं स्थितम् ॥ ६-१२०-१

महाराज दशरथके लौट जानेपर पाकशासन इन्द्रने अत्यन्त प्रसन्न हो हाथ जोड़े खड़े हुए श्रीरघुनाथजीसे कहा— ॥ १ ॥

महाराजा दशरथनु मरळि होदाग पाक शासन इन्द्रनु अत्यन्त सुप्रीतनागि कैमुगिदु निन्तिद्द श्रीरघुनाथनल्लि इन्तॆन्दनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. kaakutthse pratiyaate = when Dasaratha returned; mahendraH = the Lord Indra; paaka shaasanaH = the destoryer of Paka; the demons; parama priitaH = was very much pleased; abraviit = and spoke; raaghavam = to Rama; sthitam = who stood; praaN^jalim = with joined palm.

अनुवादः

When Dasaratha returned, the Lord Indra, the destroyer of Paka the demon, was very much pleased and spoke to Rama, who stood there with his oined palms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमोघं दर्शनं राम तवास्माकं नरर्षभ ।
प्रीतियुक्ताः स्म तेन त्वं ब्रूहि यन्मनसेप्सितम् ॥ २ ॥

‘नरश्रेष्ठ श्रीराम! तुम्हें जो हमारा दर्शन हुआ, वह व्यर्थ नहीं जाना चाहिये और हम तुमपर बहुत प्रसन्न हैं । इसलिये तुम्हारे मनमें जो इच्छा हो, वह मुझसे कहो’ ॥

नरश्रेष्ठ श्रीरामा! निमगॆ नम्म दर्शनवादुदु व्यर्थवागबारदु. नानु निन्न मेलॆ बहळ प्रसन्न नागिद्देवॆ. अदक्कागि निन्न मनस्सिनल्लिरुव इच्छॆयन्नु नन्नल्लि केळु.॥2॥

पदच्छेदः

2. raama = O Rama; nararShabha = the foremost among men!; asmaakam you; darshanam = sight of us; tava = to you; amogham = should not go in vain; sma = we are; priitiyuktaaH = endowed with delight; tena = therefore; tvam = you; bruuhii = tell; yat = whatevr; iipsitam = is desized; manasaa = by your mind.

अनुवादः

“O Rama, the foremost among men! Your sight of us, should not go in vain. Therefore, tell us whatever is desired by you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तो महेन्द्रेण प्रसन्नेन महात्मना ।
सुप्रसन्नमना हृष्टो वचनं प्राह राघवः ॥ ३ ॥

महात्मा इन्द्रने जब प्रसन्न होकर ऐसी बात कही, तब श्रीरघुनाथजीके मनमें बड़ी प्रसन्नता हुई । उन्होंने हर्षसे भरकर कहा— ॥ ३ ॥

महात्मा इन्द्रनु परम प्रीतनागि हीगॆ हेळिदाग श्रीरामन मनस्सिगॆ तुम्बा सन्तोषवायितु. अवनु हर्षगॊण्डु हेळिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. evam = thus; uktaH = spoken; mahaatmanaa = by the great-souled; mahendreNa = Indra the lord of celestials; prasannena = having been pleased; raaghavah = Rama; suprasannaatmaa = with the most placid mind; praaha = spoke; vachanam = the following words; hR^iShTaH = with rejoice:

अनुवादः

Hearing the words of the great souled Indra the lord of celestials, after having been pleased, Rama with the most placid mind spoke the following words with rejoice:

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि प्रीतिः समुत्पन्ना मयि ते विबुधेश्वर ।
वक्ष्यामि कुरु मे सत्यं वचनं वदतां वर ॥ ४ ॥

‘वक्ताओंमें श्रेष्ठ देवेश्वर! यदि आप मुझपर प्रसन्न हैं तो मैं आपसे एक प्रार्थना करूँगा । आप मेरी उस प्रार्थनाको सफल करें ॥ ४ ॥

वाग्मिगळल्लि श्रेष्ठ देवेश्वरने! नीनु नन्न मेलॆ प्रसन्ननागिद्दरॆ नन्न ऒन्दु प्रार्थनॆ इदॆ. नीनु नन्न प्रार्थनॆयन्नु सलगॊळिसु.॥4॥

पदच्छेदः

4. vadataam vara = O the foremost among the eloquent!; vibudheshva = O Indra!; te mayi priiti samutpannaayadi = if you have affection in me; kuru = make; me vachanam = my words; vakShyaami = that I tell you; satyam = real.

अनुवादः

“O the foremst among the eloquent! O Indra! If you have affection in me, I shall speak out my words. Make my words real.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम हेतोः पराक्रान्ता ये गता यमसादनम् ।
ते सर्वे जीवितं प्राप्य समुत्तिष्ठन्तु वानराः ॥ ५ ॥

‘मेरे लिये युद्धमें पराक्रम करके जो यमलोकको चले गये हैं, वे सब वानर नया जीवन पाकर उठ खड़े हों ॥ ५ ॥

ननगागि युद्धदल्लि पराक्रम तोरि यमलोकक्कॆ होद ऎल्ल वानररु जीवन्तरागि ऎद्दु निल्ललि.॥5॥

पदच्छेदः

5. ye te sarve vaanaraaH = (Let) all those monkeys; yataaH yama saadanam = who reached the abode of Death; paraakraantaaH = after displaying their energy; mama hetoH = for my sake; praapya jiivitam = restore their life; samuttiShThantu = and get up.

अनुवादः

“Let all the monkeys, who reached the abode of death, after displaying their energyfor

स्रोतः: valmikiramayan.net

मत्कृते विप्रयुक्ता ये पुत्रैर्दारैश्च वानराः ।
तान् प्रीतमनसः सर्वान् द्रष्टुमिच्छामि मानद ॥ ६ ॥

मत्कृते विप्रयुक्ता ये पुत्रैर्दारैश्च वानराः ।
तान्प्रीतमनसः सर्वान्दृष्टु मिच्छामिमानद ॥

‘मानद! जो वानर मेरे लिये अपने स्त्री-पुत्रोंसे विछुड़ गये हैं, उन सबको मैं प्रसन्नचित्त देखना चाहता हूँ ॥ ६ ॥

मानद! याव वानररु ननगागि तम्म पत्नी-पुत्ररिन्द अगलिरुवरो, अवरॆल्लरन्नु प्रसन्नचित्तरागि नोडलु नानु बयसुत्तिरुवॆनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. maanada = O the bestower of honour!; ichchhami = I wish; draShTum = to see; taan sarvaan = all those; vaanaraaH = monkeys; ye = who; matkR^ite = for my sake; viprayuktaaH = were removed from; putraiH = their sons; daaraishcha = and wives; priita manasaH = delighted at heart.

अनुवादः

“O the bestower of honour! I wish to see all those monkeys, who for my sake, were removed from their sons and wives, be delighted at heart.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विक्रान्ताश्चापि शूराश्च न मृत्युं गणयन्ति च ।
कृतयत्ना विपन्नाश्च जीवयैतान् पुरन्दर ॥ ७ ॥

विक्रान्ताश्चापि शूराश्च न मृत्युं गणयन्ति च । कृतयत्ना विपन्नाश्च जीवयैनान् पुरंदर ॥ ६-१२०-७

‘पुरंदर! वे पराक्रमी और शूरवीर थे तथा मृत्युको कुछ भी नहीं गिनते थे । उन्होंने मेरे लिये बड़ा प्रयत्न किया है और अन्तमें कालके गालमें चले गये हैं । आप उन सबको जीवित कर दें ॥ ७ ॥

पुरन्दर! अवरु पराक्रमि मत्तु शूरवीररागिद्दरु मत्तु मृत्युवन्नु परिगणिसुत्तिरलिल्ल. अवरु ननगागि बहळ प्रयत्न माडिरुवरु हागू कॊनॆगॆ काल वशरादरु. नीनु अवरॆल्लरन्नु बदुकिसु.॥7॥

पदच्छेदः

7. vikraantaaH cha = (They all) displayed their energies; shuuraaH = were valiant; na gaNayanti cha = and did not take; into account; mR^ityum = their death; kR^itayatnaaaH = they; made their strenuous efforts; vipannaaH cha = and died; puramdara = O Indra!; jiivaya = restore their lives; etaan = to them.

अनुवादः

“They were all valiant, proving their energies and did not take their death into account. They made their strenuous efforts and died. O Indra! Restore their lives to them.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मत्प्रियेष्वभिरक्ताश्च न मृत्युं गणयन्ति ये ।
त्वत्प्रसादात् समेयुस्ते वरमेतमहं वृणे ॥ ८ ॥

‘जो वानर सदा मेरा प्रिय करनेमें लगे रहते थे और मौतको कुछ नहीं समझते थे, वे सब आपकी कृपासे फिर मुझसे मिलें—यह वर मैं चाहता हूँ ॥ ८ ॥

नन्न प्रियवन्नु माडलु तॊडगिद्दु, मृत्युवन्नु ऎणिसदॆ इरुव वानररॆल्लरू निन्न कृपॆयिन्द पुनः नन्नॊन्दिगॆ सेरिकॊळ्ळलि; ई वरवन्नु नानु बयसुत्तिद्देनॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. te = those monkeys; ye = who; na gaNayanti = did not take into account; mR^ityum = their death; abhiraktaaH matpriyeShu = and who were fond of doing favour to me; te sameyuH = let them get reunited; (with their near and dear ones); tvatprasaadaat = by your grace; aham = I; vR^iNe = seek; etam = this varam = boon (of you).

अनुवादः

“Those mokeys - who coutned death as nothing and who were fond of doing favour to me

• let them get re-united with their near and dear ones by your grace. I seek this boon of you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नीरुजो निर्व्रणांश्चैव सम्पन्नबलपौरुषान् ।
गोलाङ्गूलांस्तथर्क्षांश्च द्रष्टुमिच्छामि मानद ॥ ९ ॥

नीरुजो निर्व्रणांश्चैव सम्पन्न बलपौरुषान् ।
गोलाङ्गूलांस्तथैर्क्षांश्चद्रृष्टुमिच्छामि मानद ॥

‘दूसरोंको मान देनेवाले देवराज! मैं उन वानर, लंगूर और भालुओंको नीरोग, व्रणहीन और बल-पौरुषसे सम्पन्न देखना चाहता हूँ ॥ ९ ॥

मानद देवराजने! ई वानर, गोलाङ्गुल, करडि इवरन्नु निरोगि, व्रणहीन, बलपौरुषगळिन्द सम्पन्नरागि नोडलु नानु बयसुत्तिरुवॆनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. maanada = O bestower of honour; ichchhaami = I wish; draShTum = to see; golaaNguulaan = the monkeys; tathaa = and; R^ikShaamshcha = bears; niirujaH = free from pain; nirvraNaamshchaiva = even free from wounds; sampannabala pauruShaan = and having augmented strength and valour.

अनुवादः

“O bestower of honour! I wish to see the monkeys and bears, free from wounds and pains, with augmented strength and valour.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अकाले चापि पुष्पाणि मूलानि च फलानि च ।
नद्यश्च विमलास्तत्र तिष्ठेयुर्यत्र वानराः ॥ १० ॥

‘ये वानर जिस स्थानपर रहें, वहाँ असमयमें भी फल-मूल और पुष्पोंकी भरमार रहे तथा निर्मल जलवाली नदियाँ बहती रहें’ ॥ १० ॥

ई वानररु इरुवल्लि अकालदल्लियू फल-मूल-पुष्पगळिन्द समृद्धवागलि हागू निर्मल नीरुळ्ळ नदिगळु हरियुत्तिरलि.॥10॥

पदच्छेदः

10. yatra = whereever; vaanaraaH = the monkeys; tiShTheyuH = stay; tatra = let there be; vimalaaH nadyashcha = rivers with pure water; puShpaaNi = flowers; muulaani cha = roots; phalaanicha = and fruits; akaalecha api = even in an off-season.

अनुवादः

“Wherever the aforesaid monkeys live, let there be rivers with crystal-clear water, flowers, roots and fruits even in an off-season.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा तु वचनं तस्य राघवस्य महात्मनः ।
महेन्द्रः प्रत्युवाचेदं वचनं प्रीतिसंयुतम् ॥ ११ ॥

श्रुत्वा तु वचनं तस्य राघवस्य महात्मनः । महेन्द्रह् प्रत्युवाचेदं वचनं प्रीतिसंयुतम् ॥ ६-१२०-११

महात्मा श्रीरघुनाथजीकी यह बात सुनकर महेन्द्रने प्रसन्नतापूर्वक यों उत्तर दिया— ॥ ११ ॥

महात्मा राघवन ई मातन्नु केळि महेन्द्रनु सन्तोषदिन्द उत्तरिसिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. shrutvaa tu = hearing vachanam = the words; tasya mahaatmanaH raaghavasya = of that great-souled Rama; mahendraH = Indra the lord of celestials; priiti samyutam = endowed with delight; pratuvaacha = again spoke; idam vachanam = the following words:

अनुवादः

Hearing the words of that great-souled Rama, Indra the lord of celestials endowed as he was with delight, again spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

महानयं वरस्तात यस्त्वयोक्तो रघूत्तम ।
द्विर्मया नोक्तपूर्वं च तस्मादेतद् भविष्यति ॥ १२ ॥

महानयं वरस्तात त्वयोक्तो रघूत्तम ।
द्विर्मया नोक्तपूर्वं च तस्मादेतद्भविष्यति ॥

महानयं वरस्तात यस्त्वयोक्तो रघुत्तम । द्विर्मया नोक्तपुर्वं च तस्मादेवद्भविष्यति ॥ ६-१२०-१२

‘तात! रघुवंशविभूषण! आपने जो वर माँगा है, यह बहुत बड़ा है, तथापि मैंने कभी दो तरहकी बात नहीं की है; इसलिये यह वर अवश्य सफल होगा ॥ १२ ॥

अय्या रघुवंश विभूषण! नीनु दॊड्ड वरवन्ने केळिरुवॆ; आदरॆ नानु ऎन्दू ऎरडाडलिल्ल; आद्दरिन्द ई वरवन्नु अवश्यवागि सफलगॊळिसुवनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. taata raghuuttama = O beloved Rama!; ayam varaH = this boon; yaH uktaH = which has been sought; tvayaa = by you; mahaan = is very great (is hard to gratn); na ukta puurvam = nothing was spoken before; mayaa = by me; dviH = twice; tasmaat = therefore; etat = this; evam bhaviShyati = will come to be.

अनुवादः

“O beloved Rama! This boon, which has been sought by you is hard to grant. No offer has, however, been revised by me in the past. Therefore this will come to be.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

समुत्तिष्ठन्तु ते सर्वे हता ये युधि राक्षसैः ।
ऋक्षाश्च सह गोपुच्छैर्निकृत्ताननबाहवः ॥ १३ ॥

‘जो युद्धमें मारे गये हैं और राक्षसोंने जिनके मस्तक तथा भुजाएँ काट डाली हैं, वे सब वानर, भालू और लंगूर जी उठें ॥ १३ ॥

युद्धदल्लि हतराद मत्तु राक्षसरु मस्तक, भुजगळन्नु कत्तरिसि हाकिद ऎल्ल वानररु, करडिगळु, गोलाङ्गूलरु जीवन्तरागलि.॥13॥

पदच्छेदः

13. te sarve = (Let) all those monkeys; R^ikShaashcha = and bears; gopuchchhaiH = along with long-tailed monkeys; ye hataaH = who have been killed; yudhi = in battle; raakShasaiH = by the demons; nikR^ittanana baahavaH = and whose heads and arms have been severed; samuttiShThantu = be active again.

अनुवादः

“Let all those monkeys and bears along with long-tailed monkeys, who have been killed in battle, by the demons and whose heads and arms have been severed, be alive and active again.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नीरुजो निर्व्रणाश्चैव सम्पन्नबलपौरुषाः ।
समुत्थास्यन्ति हरयः सुप्ता निद्राक्षये यथा ॥ १४ ॥

नीरुजो निर्व्रिणाश्चव संपन्नबलपौरुषाः । समुत्थास्यन्ति हरयः सुप्ता निद्राक्षये यथा ॥ ६-१२०-१४

‘नींद टूटनेपर सोकर उठे हुए मनुष्योंकी भाँति वे सभी वानर नीरोग, व्रणहीन तथा बल-पौरुषसे सम्पन्न होकर उठ बैठेंगे ॥ १४ ॥

निद्दॆयिन्द ऎद्द मनुष्यरन्तॆ आ ऎल्ल वानररु निरोगि, व्रणहीन, बल-पौरुषगळिन्द सम्पन्नरागि ऎद्दु कुळितुकॊळ्ळुवरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. niirujaH = without any ill-health; nirvraNaashchaiva = without any and with boosted strength and valour; harayaH = the monkeys; samutthaasyanti = will rise again; suptaaH yathaa = as those fallen asleep (rise); nidraakShaye = at the end of their sleep.

अनुवादः

“Without any ill-health andwounds and with boosted strength and valour, the monkeys will srise again, as those fallen asleep would do at the end of their sleep.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुहृद्भिर्बान्धवैश्चैव ज्ञातिभिः स्वजनेन च ।
सर्व एव समेष्यन्ति संयुक्ताः परया मुदा ॥ १५ ॥

सुहृद्भिर्बान्धवैश्चव ज्ञातिभिः स्वजनेन च । सर्व एव समेष्यन्ति संयुक्ताः परया मुदा ॥ ६-१२०-१५

‘सभी परमानन्दसे युक्त हो अपने सुहृदों, बान्धवों, जाति-भाइयों तथा स्वजनोंसे मिलेंगे ॥ १५ ॥

ऎल्लरु परमानन्ददिन्द कूडिकॊण्डु, तम्म सुहृद, बान्धव, ज्ञाति बन्धुगळु हागू स्वजनरन्नु कूडि कॊळ्ळुवरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. sarve eva = all of them; parayaa mudaa = with great delight; sameShyanti = will get re-united with; suhR^idbhiH = their friends; samyuktaaH = together with; baandhavaishchaiva = their relatives; jJNaatibhiH = kinsmen; svajanena = and family-members.

अनुवादः

“All of them, full of delight, will get re-united with their friends, relatives, kinsmen and family members.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अकाले पुष्पशबलाः फलवन्तश्च पादपाः ।
भविष्यन्ति महेष्वास नद्यश्च सलिलायुताः ॥ १६ ॥

अकाले पुष्पशबलाः फलवन्तश्च पादपाः । भविष्यन्ति महेष्वास नद्यश्च नलिलायुताः ॥ ६-१२०-१६

‘महाधनुर्धर वीर! ये वानर जहाँ रहेंगे, वहाँ असमयमें भी वृक्ष फल-फूलोंसे लद जायँगे और नदियाँ जलसे भरी रहेंगी’ ॥ १६ ॥

महाधनुर्धर वीर! ई वानररु इरुवल्लि असमयदल्लियू वृक्षगळु फल-पुष्पभरितवागिरुववु मत्तु नदिगळु नीरिनिन्द तुम्बिरुववु.॥16॥

पदच्छेदः

16. maheShvaasa = O the wielder of a great bow!; paadapaaH = the trees; bhaviShyanti = will be; puSpashabalaaH = colourful with flowers; phalavantashcha = and fruits; akaale = even in the off-season; nadyashcha = rivers too; salilaayutaaH = will remain (constantly) with water.

अनुवादः

“O the wielder of a great bow! The trees will look colourful with flowers and fruits even in the off-season. Rivers too will remain constantly with water.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सव्रणैः प्रथमं गात्रैरिदानीं निर्व्रणैः समैः ।
ततः समुत्थिताः सर्वे सुप्त्वेव हरिसत्तमाः ॥ १७ ॥

सव्रणैः प्रथमं गात्रैरिदानीं र्निर्व्रणैः समैः ।
ततः समुत्थिताः सर्वे सुप्त्वेव हरिसत्तमाः ॥

सव्रणैः प्रथमं गात्रैरिदानीं निर्व्रणैः समैः । ततः समुत्थिताः सर्वे सुप्त्वेव हरियूथपाः ॥ ६-१२०-१७ बभूवुर्वानराः सर्वे किं न्वेतदिति विस्मिताः ।

इन्द्रके इस प्रकार कहनेपर वे सब श्रेष्ठ वानर जिनके सब अङ्ग पहले घावोंसे भरे थे, उस समय घावरहित हो गये और सभी सोकर जगे हुएकी भाँति सहसा उठकर खड़े हो गये ॥ १७ ॥

बभूवुर्वानराः सर्वे किं त्वेतदिति विस्मिताः ।
काकुत्स्थं परिपूर्णार्थं दृष्ट्वा सर्वे सुरोत्तमाः ॥ १८ ॥
अब्रुवन् परमप्रीताः स्तुत्वा रामं सलक्ष्मणम् ।
गच्छायोध्यामितो राजन् विसर्जय च वानरान् ॥ १९ ॥

बभूवुर्वानराः सर्वे किन्त्वेतदिति विस्मिताः ।
काकुत्स्थं परिपूर्णार्थं दृष्ट्वा सर्वे सुरोत्तमाः ॥ अब्रुवन् परमप्रीताः स्तुत्वा रामं सहलक्ष्मणम् ।
गच्छायोध्यामितो राजन् विसर्जय चवानरान् ॥

काकुत्थ्सं परिपूर्णार्थं दृष्ट्वा सर्वे सुरोत्तमाः ॥ ६-१२०-१८ अब्रुवन् परमप्रीताः स्तुत्वा रामं सलक्ष्मणम् । गच्छायोध्यामितो राजन् विसर्जय च वानरान् ॥ ६-१२०-१९ मैथिलीं सान्त्वयस्वैनामनुरक्तां यशस्विनीम् ।

उन्हें इस प्रकार जीवित होते देख सब वानर आश्चर्यचकित होकर कहने लगे कि यह क्या बात हो गयी? श्रीरामचन्द्रजीको सफलमनोरथ हुआ देख समस्त श्रेष्ठ देवता अत्यन्त प्रसन्न हो लक्ष्मणसहित श्रीरामकी स्तुति करके बोले—‘राजन्! अब आप यहाँसे अयोध्याको पधारें और समस्त वानरोंको बिदा कर दें ॥ १८-१९ ॥

पदच्छेदः

17. tataH = thereupon; sarve hariyuuthapaaH = all those monkey-warriors; samutthitaaH = got up; sustvaiva = as of from a sleep; samaiH gaatraiH = with even limbs; idaaniim = now; nirvraNaiH = without any wounds; prathamam savraNaiH = which were injured earlier; vaanaraaH = all the mokeys; babhuuvuH = became; vismitaaH = surprised; etat kim nu iti = saying to one another; “what (miracle) is this?”

अनुवादः

Thereupon, all those monkey-warriors got up, as if from a sleep, with all their limbs completely healed of wounds. All the monkeys felt surprised, saying to one another “What miracle is this?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवरु हीगॆ जीवन्तगॊण्डिरुवुदन्नु नोडि ऎल्ल वानररु आश्चर्यचकितरागि इदेनायितु? ऎन्दु हेळतॊडगिदरु. सफल मनोरथवाद श्रीरामचन्द्रनन्नु नोडि समस्त श्रेष्ठदेवतॆगळु अत्यन्त प्रसन्नरागि लक्ष्मणसहित श्रीरामनन्नु स्तुतिसुत्ता हेळिदरु- राजने! ईग नीवु अय्योध्यॆगॆ तॆरळिरि हागू समस्तवानररन्नु बीळ्कॊडिरि.॥17-19॥

पदच्छेदः

18. dR^iShTvaa = seeing; kaakutthsam = Rama; paripuurNaartham = whose wish has been fully realised; sarve = all; surottamaaH = the foremost of celestials; parama priitaaH = with a great delight; abruvan = spoke; stutvaa = praisingly; raamam = to Rama; sa lakShmaNam = and Lakshmana.

अनुवादः

Seeing Rama, whose wish has been fully realised, all the foremost of celestials, with a great delight, spoke praisingly to Rama and Lakshmana:

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

19. raajan = O monarch!; gachchha = proceed; ayodhyaam = to Ayodhya; itaH = from here; visarjaya cha = and disband; vaanaraan = the monkeys; saautvayasva = reassure; enaam yashasviniim maithilim = this illustrious Seetha; anuraktaam = who is affectionate towards you.

अनुवादः

“O monarch! Proceed to Ayodhya from here and disband the monkeys. Reassure this illustrious and devoted Seetha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मैथिलीं सान्त्वयस्वैनामनुरक्तां यशस्विनीम् ।
भ्रातरं भरतं पश्य त्वच्छोकाद् व्रतचारिणम् ॥ २० ॥

मैथिलीं सान्त्वयस्वैनामनुरक्तां यशस्विनीम् ।
भ्रातरं भरतं पश्य त्वच्छोकाद् व्रतधारिणम् ॥

‘ये मिथिलेशकुमारी यशस्विनी सीता सदा आपमें अनुराग रखती हैं । इन्हें सान्त्वना दीजिये और भाई भरत आपके शोकसे पीड़ित हो व्रत कर रहे हैं, अतः उनसे जाकर मिलिये ॥ २० ॥

ई मिथिलेशकुमारि यशस्विनि सीतॆयु निम्मल्लि अनुरागविट्टिरुवळु. आकॆयन्नु सान्त्वनपडिसिरि. तम्मनाद भरतनु निम्म शोकदिन्द पीडितनागि व्रतस्थनागिद्दानॆ; आद्दरिन्द अवनन्नु भॆट्टियागिरि.॥20॥

शत्रुघ्नं च महात्मानं मातॄः सर्वाः परन्तप ।
अभिषेचय चात्मानं पौरान् गत्वा प्रहर्षय ॥ २१ ॥

शत्रुघ्नं च महात्मानं मातृः सर्वाः परन्तप ।
अभिषेचयचात्मानं पौरान्गत्वा प्रहर्षय ॥

‘परंतप! आप महात्मा शत्रुघ्नसे और समस्त माताओंसे भी जाकर मिलें, अपना अभिषेक करावें और पुरवासियोंको हर्ष प्रदान करें’ ॥ २१ ॥

परन्तप! महात्मा शत्रुघ्न हागू समस्त तायन्दिरन्नु नीवु होगि भॆट्टियागिरि. तन्न पट्टाभिषेक माडिसिकॊण्डु पुरवासिगळन्नु हर्षगॊळिसिरि.॥21॥

पदच्छेदः

20-21. paramtapa = O destroyer of adversaires!; pashya = see; bharatam = Bharata; bhraataram = your brother; vratachaariNam = who is practising austerities; tvachchokaat = through frief caused by separation from you; mahaatmaanam = the great-souled; shatrughnam cha = the Shatrughna; sarvaaH maatR^iiH = and all your mothers; aatmaanam abhiShechaya = get yourself consecrated on the throne; gatvaa = by going there; praharShaya = bring rejoice; pauraan = to the citizens.

अनुवादः

“O destroyer of adversaries! See Bharata, your brother, who is practising austerities through grief caused by separation from you, the great-souled Shatrughna and all your mohters. Get yourself consecrated on the throne. Bring rejoice to the citizens, by going there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा सहस्राक्षो रामं सौमित्रिणा सह ।
विमानैः सूर्यसङ्काशैर्ययौ हृष्टः सुरैः सह ॥ २२ ॥

एवमुक्त्वा सहस्राक्षो रामं सौमित्रिणा सह । विमानैः सूर्यसंकाशैर्ययौ हृष्टः सुरैह् सह ॥ ६-१२०-२२

श्रीराम और लक्ष्मणसे ऐसा कहकर देवराज इन्द्र सब देवताओंके साथ सूर्यतुल्य तेजस्वी विमानोंद्वारा बड़ी प्रसन्नताके साथ अपने लोकको चले गये ॥ २२ ॥

श्रीराम-लक्ष्मणरल्लि हीगॆ हेळि देवेन्द्रनु ऎल्ल देवतॆगळॊन्दिगॆ सूर्यतुल्य तेजस्वी विमानगळ मूलक सन्तोषदिन्द तम्म लोकक्कॆ तॆरळिदरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. evam = thus; uktvaa = speaking; raamam saumitreNa saha = to Rama and Lakshmana; sahasraakShaH = Indra the thousand-eyed god of celestials; hR^iShTaH = having been pleased; yayau = returned (to heaven); suraiH saha = with other gods; vimaanaiH = in their aerial cars; suurya samkaashaiH = shining like the sun.

अनुवादः

Thus speaking to Rama and Lakshmana, Idnra the thousand-eyed god of celestials, having beenpleased, returned to heaven with other gods in their aerial cars, shining liek the sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिवाद्य च काकुत्स्थः सर्वांस्तांस्त्रिदशोत्तमान् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वासमाज्ञापयत् तदा ॥ २३ ॥

अभिवाद्य च काकुत्थ्सः सर्वांस्तांस्त्रिदशोत्तमान् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वासमाज्ञापयत्तदा ॥ ६-१२०-२३

उन समस्त श्रेष्ठ देवताओंको नमस्कार करके भाई लक्ष्मणसहित श्रीरामने सबको विश्राम करनेकी आज्ञा दी ॥

आ समस्त देवतॆगळिगॆ नमस्करिसि लक्ष्मण सहित श्रीरामनु ऎल्लरिगॆ विश्रमिसुवन्तॆ आज्ञापिसिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. tadaa = then; kaakutthsaH = Rama; bhraatraa lakShmaNena saha = along with Lakshmana; his brother; abhivaadya = having respectfully saluted; taan sarvaan tridashottamaan = all those celestials; aajJnaapayat = instructed; vaasam = (all the monkeys) to take rest in their respective places.

अनुवादः

having respectfully saluted all those celestials, Rama along with Lakshmana his brother, then instructed all the monkeys to take rest in their respective places.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु सा लक्ष्मणरामपालिता
महाचमूर्हृष्टजना यशस्विनी ।
श्रिया ज्वलन्ती विरराज सर्वतो
निशा प्रणीतेव हि शीतरश्मिना ॥ २४ ॥

ततस्तु सा लक्ष्मणरानुपालिता । महाचमूर्हृष्टजना यशस्विनी । श्रिया ज्वलन्तीविरराज सर्वतो । निशा प्रणीतेव हि शीतरश्मिना ॥ ६-१२०-२४

श्रीराम और लक्ष्मणके द्वारा सुरक्षित तथा हृष्ट-पुष्ट सैनिकोंसे भरी हुई वह यशस्विनी विशाल सेना चन्द्रमाकी चाँदनीसे प्रकाशित होनेवाली रात्रिके समान अद्भुत शोभासे उद्भासित होती हुई विराज रही थी ॥ २४ ॥

श्रीराम-लक्ष्मणरिन्द सुरक्षित हागू हृष्ट-पुष्टवाद, यशस्वी विशाल वानर सैन्यवु चन्द्रन बॆळदिङ्गळिन्द शोभिसुव रात्रियन्तॆ अद्भुत शोभासम्पन्नवागि विराजिसुत्तित्तु.॥24॥

पदच्छेदः

24. tataH = thereupon; saa yashasvinii = that illustrious; mahaachamuuH = and mighty army; hR^iShTajanaa = of rejoiced troops; tu = (for its part); lakShmaNa raama paalitaa = which was protected by Lakshmana and Rama; jvalantii = and was blazing; shriyaa = wth slepndour; sarvataH = on all sides; viraraaja = shone brightly; nisheva = like the might; praNiitaa = illumined; shiitarashminaa = by the moon.

अनुवादः

Thereupon, that illustrious and mighty army of rejoiced troops, for its part, whichw as protected by Lakshmana and Rama, and was blazing with splendour on all sides, shone brightly like the might, illumined by the moon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे विंशत्यधिकशततमः सर्गः ॥ १२० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें एक सौ बीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १२० ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नूरइप्पत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥120॥