११९ रामेण स्वपितृवार्ताश्रवणम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Lord Shiva informs Rama that his father, Dasaratha, in an ethereal form and as a replica of his extinct personality, has arrived in an aerial car along with Indra, the lord of celestials. Shiva asks Rama and Lakshmana to pay their respects to the soul of Dasaratha and they respond in approaching him and offer their salutations. Dasaratha says he is overjoyed in seeing him, having defeated Ravana and having completed the exile for fourteen years. He asks Rama to return to Ayodhya, meet Bharata and get consecrated to the throne of Ayodhya. Dasaratha further advises Lakshmana and Seetha to continue to serve Rama, the supreme deity. Dasaratha returns to the abode of Indra, by the aerial car.

स्रोतः: valmikiramayan.net

119. महादेवजीकी आज्ञासे श्रीराम और लक्ष्मणका विमानद्वारा आये हुए राजा दशरथको प्रणाम करना और दशरथका दोनों पुत्रों तथा सीताको आवश्यक संदेश दे इन्द्रलोकको जाना

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं राघवेणानुभाषितम् ।
ततः शुभतरं वाक्यं व्याजहार महेश्वरः ॥ १ ॥

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं राघवेणानुभाषितम् ।
इदं शुभतरं वाक्यं व्याजहार महेश्वरः ॥

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं राघवेण सुभाषितम् । इदं शुभतरं वाक्यं व्याजहार महेश्वरः ॥ ६-११९-१

श्रीरघुनाथजीके कहे हुए इन शुभ वचनोंको सुनकर श्रीमहादेवजी और भी शुभतर वचन बोले— ॥ १ ॥

श्रीरघुनाथनु हेळिद शुभवचनगळन्नु केळि श्रीमहादेवनु हीगॆ शुभकर मातन्नु हेळिदरु.॥1॥

पुष्कराक्ष महाबाहो महावक्षः परन्तप ।
दिष्ट्या कृतमिदं कर्म त्वया धर्मभृतां वर ॥ २ ॥

पुष्कराक्ष महाबाहो महावक्षः परन्तप । दिष्ट्या कृतमिदं कर्म त्वया शस्त्रभृतां वर ॥ ६-११९-२

‘शत्रुओंको संताप देनेवाले, विशाल वक्षःस्थलसे सुशोभित, महाबाहु कमलनयन! आप धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ हैं । आपने रावण-वधरूप कार्य सम्पन्न कर दिया—यह बड़े सौभाग्यकी बात है ॥ २ ॥

पुष्कराक्षने! महाबाहुवे! विशालक्षने! परन्तपने! धर्मात्मरल्लि श्रेष्ठनादवने! नीनु रावणवधॆय कार्यवन्नु नॆरवेरिसिदुदु सौभाग्यद मातागिदॆ.॥2॥

दिष्ट्या सर्वस्य लोकस्य प्रवृद्धं दारुणं तमः ।
अपवृत्तं त्वया सङ्ख्ये राम रावणजं भयम् ॥ ३ ॥

दिष्ट्या सर्वस्य लोकस्य प्रवृद्धं दारुणं तमः ।
अपावृत्तं त्वया सङ्ख्ये राम रावणजं भयम् ॥

‘श्रीराम! रावणजनित भय और दुःख सारे लोकोंके लिये बढ़े हुए घोर अन्धकारके समान था, जिसे आपने युद्धमें मिटा दिया ॥ ३ ॥

श्रीरामा! रावणनिन्द उण्टाद भय-दुःख समस्त लोकगळिगॆ गाढान्धकारदन्तॆ इत्तु, अदन्नु नीनु युद्धदल्लि तॊलगिसिबिट्टॆ.॥3॥

आश्वास्य भरतं दीनं कौसल्यां च यशस्विनीम् ।
कैकेयीं च सुमित्रां च दृष्ट्वा लक्ष्मणमातरम् ॥ ४ ॥
प्राप्य राज्यमयोध्यायां नन्दयित्वा सुहृज्जनम् ।
इक्ष्वाकूणां कुले वंशं स्थापयित्वा महाबल ॥ ५ ॥
इष्ट्वा तुरगमेधेन प्राप्य चानुत्तमं यशः ।
ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा त्रिदिवं गन्तुमर्हसि ॥ ६ ॥

‘महाबली वीर! अब दुःखी भरतको धीरज बँधाकर, यशस्विनी कौसल्या, कैकेयी तथा लक्ष्मणजननी सुमित्रासे मिलकर, अयोध्याका राज्य पाकर, सुहृदोंको आनन्द देकर, इक्ष्वाकुकुलमें अपना वंश स्थापित करके, अश्वमेध-यज्ञका अनुष्ठान कर, सर्वोत्तम यशका उपार्जन करके तथा ब्राह्मणोंको धन देकर आपको अपने परम धाममें जाना चाहिये ॥ ४—६ ॥

महावीरने! ईग दुःखी भरतनन्नु सन्तैसि, यशस्विनी कौसल्या, कैकेयि, लक्ष्मणजननी सुमित्रॆयन्नु सन्दर्शिसु. अयोध्यॆय राज्यवन्नु पडॆदु, सुहृदयरन्नु आनन्दगॊळिस, इक्ष्वाकु कुलदल्लि तन्न वंशवन्नु स्थापिसि, अश्वमेध यज्ञवन्नु माडि, सर्वोत्तम यशवन्नु गळिसि, ब्राह्मणरिगॆ हेरळ धनवन्नु कॊट्टु, तन्न परमधामवन्नु सेरु.॥4-6॥

पदच्छेदः

4-6. arhasi = you are fit; gantum = to go; tridivam = to the heaven; aashvaasya = by comforting; diinam = the depressed; bharatam = Bharata; yashasviniim cha = and the illustrious; kausalyaam = Kausalya; dR^iShTyaa = and seeing; kaikeyiim = Kaikeyi; sumitraam cha = and Sumitra; lakShmaNa maataram = the mother of Lakshmana; praapya = having got; raajyam = the sovereignty; ayodhyaayaam = of Ayodhya; nandayitvaa = bringing delight; suhR^ijjanam = to your friends; sthaapayitvaa = stabilizing the back bone; ikShvaakuuNaam kule = in the race of Ikshvaku; praapya = obtaining; anuttamam = excellent; yashaH = glory; turaga medhena iShTvaa = by performing a horse-sacrifice; dattavaa = and by granting; dhanam = riches; braahmaNebhyaH = to Brahmanas; mahaabala = O Rama; endowed with a great might!

अनुवादः

“You are fit to go to the heaven, by comforting the depressed Bharata and the illustrious Kausalya as well as seeing Kaikeyi and Sumitra, the mother of Lakshmana having got the sovereignty of Ayodhya, bringing delight to your friends, stabilizing the back-bone in the race of Ikshvaku, getting excellent glory by performing a horse-sacrifice and by granting riches to Brahmanas.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष राजा दशरथो विमानस्थः पिता तव ।
काकुत्स्थ मानुषे लोके गुरुस्तव महायशाः ॥ ७ ॥

एष राजा विमानस्थः पिता दशरथस्तव । काकुत्स्थ मानुषे लोके गुरुस्तव महायशाः ॥ ६-११९-७

‘ककुत्स्थकुलनन्दन! देखिये, ये आपके पिता राजा दशरथ विमानपर बैठे हुए हैं । मनुष्यलोकमें ये ही आपके महायशस्वी गुरु थे ॥ ७ ॥

काकुत्स्थकुलनन्दन! अदो नोडु, निम्म पिता राजादशरथनु विमानदल्लि कुळितिरुवनु. मनुष्य लोकदल्लि इवने निम्म महायशस्वि गुरुवागिद्दनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. eShaH = this; raajaa = king; dasharathaH = Dasaratha; tava = your; pitaa = father; maanuShe loke = in this mortal world; mahaayashaaH guruH = the highly glorious and venerable person; vimaanasthaH = is seated in an aerial car; kaakutthsa = O Rama!

अनुवादः

“This king Dasaratha, your father in this mortal world and the highly glorious as well as the venerable person, is seated in an aerial car, O Rama!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इन्द्रलोकं गतः श्रीमांस्त्वया पुत्रेण तारितः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा त्वमेनमभिवादय ॥ ८ ॥

‘ये श्रीमान् नरेश इन्द्रलोकको प्राप्त हुए हैं । आप-जैसे सुपुत्रने इन्हें तार दिया । आप भाई लक्ष्मणके साथ इन्हें नमस्कार करें’ ॥ ८ ॥

ई श्रीमान् नरेशनु इन्द्रलोकवन्नु पडॆदिरुवनु. निन्नन्त पुत्रनु इवनन्नु उद्धरिसिदनु. नीनु अनुज लक्ष्मणनॊन्दिगॆ इवनिगॆ नमस्करिसु.॥8॥

पदच्छेदः

8. taaritaH = having been delivered; tvayaa = by you; putreNa = his (godly) son; shriimaan = the glorious king; gataH = obtained; indralokam = the abode of Indra the lord of celestials; tvam abhivaadaya = you offer your respectful salutation; enam = to him; bhraataa lakShmaNena saha = along with Lakshmana; your brother.

अनुवादः

“Having been delivered by you, his (godly) son, the glorious king obtained the abode of Indra the lord of celestials. you offer your respectful salutation to him, along with Lakshmana, your brother.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महादेववचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः ।
विमानशिखरस्थस्य प्रणाममकरोत् पितुः ॥ ९ ॥

महादेववचः श्रुत्वा काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः । विमानशिखरस्थस्य प्रणाममकरोत्पितुः ॥ ६-११९-९

महादेवजीकी यह बात सुनकर लक्ष्मणसहित श्रीरघुनाथजीने विमानमें उच्चस्थानपर बैठे हुए अपने पिताजीको प्रणाम किया ॥ ९ ॥

महादेवन मातन्नु केळि लक्ष्मण सहित श्रीरामनु विमानदल्लि कुळितिरुव तन्न तन्दॆगॆ वन्दिसिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. shrutvaa = hearing; mahaadeva vachah = the words of Shiva; raaghavaH = Rama; saha lakShmaNaH = along with lakshmana; bhraatraa = his brother; praNaamam = offered their salutation; pituH = to their father; vimaana shikharasthasya = seated on the topmost part of an aerial car.

अनुवादः

Hearing the words of Shiva, Rama along with Lakshmana his brother, offered their salutation to their father, seated on the topmost part of an aerial car.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दीप्यमानं स्वया लक्ष्म्या विरजोऽम्बरधारिणम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा ददर्श पितरं प्रभुः ॥ १० ॥

दीप्यमानं स्वयां लक्ष्म्या विरजोअम्बरधारिणम् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा ददर्श पितरं प्रभुः ॥ ६-११९-१०

भाई लक्ष्मणसहित भगवान् श्रीरामने पिताको अच्छी तरह देखा । वे निर्मल वस्त्र धारण करके अपनी दिव्य शोभासे देदीप्यमान थे ॥ १० ॥

लक्ष्मणसहित भगवान् श्रीरामनु तन्दॆयन्नु चॆन्नागि नोडिदनु. अवनु निर्मल वसधरिसि तन्न दिव्य शोभॆयिन्द देदीप्य माननागिद्दनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. prabhuH = the lord Rama; bhraatraa lakShmaNena = along with lakshmana his brother; dadarsha = saw; pitaram = their father; diipyamaanam = who was lazing; svayaa lakShmyaa = with his own splendour; viraajo.ambara dhaariNam = and clad in brilliant garments.

अनुवादः

The lord Rama along with Lakshmana his brother saw their father, who was blazing with his own splendour and clad in brilliant garments.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हर्षेण महताऽऽविष्टो विमानस्थो महीपतिः ।
प्राणैः प्रियतरं दृष्ट्वा पुत्रं दशरथस्तदा ॥ ११ ॥

विमानपर बैठे हुए महाराज दशरथ अपने प्राणोंसे भी प्यारे पुत्र श्रीरामको देखकर बहुत प्रसन्न हुए ॥ ११ ॥

विमानदल्लि कुळितिरुव महाराज दशरथनु प्राणप्रिय पुत्र श्रीरामनन्नु नोडि बहळ प्रसन्ननादनु.॥1.॥

आरोप्याङ्के महाबाहुर्वरासनगतः प्रभुः ।
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य ततो वाक्यं समाददे ॥ १२ ॥

श्रेष्ठ आसनपर बैठे हुए उन महाबाहु नरेशने उन्हें गोदमें बिठाकर दोनों बाँहोंमें भर लिया और इस प्रकार कहा— ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

11-12. atha = then; mahiimatiH = the king; dasharathaH = Dasartha; prabhuH = the lord; vimanasthaH = who was sitting in aerial car; varaasangataH = in an excellent seat; aaviShTaH = was filled; mahataa harSheNa = with excessive delight; dR^iShTvaa = to see; putram = his son (Rama); priyataram = who was dearer to him; praaNaiH = than life; aaropya = placing; (him_ aN^ke = in his lap; sampariShvaN^gaH = and embracing him; baahubhyaam = in his arms; tataH thereupon; samaadade = commened; vaakyam = his speech (as follows:

अनुवादः

Then the king Dasaratha the lord who was sitting in the aerial car, in an excellent seat, was filled with excessive delight to see his son (Rama), who was dearer to him than life. Placing him in his lap and embracing him in his arms, he thereupon commenced his speech as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रेष्ठ आसनदल्लि कुळितिद्द महाबाहु नरेशनु अवनन्नु तॊडॆयल्लि कुळ्ळिरिसिकॊण्डु बाहुगळिन्द बिगिदप्पिकॊण्डु ई प्रकार हेळिदनु.॥1.॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = hearing; shubham = the auspicious; vaakyam = words; etat = thus; anubhaaShitam = spoken; raaghaveNa = by Rama; maheshvaraH = Lord Shiva; the supreme Lord; tataH = thereupon; vyaajahaara shubhataram vaakyam = delivered the following still more beautiful speech:

अनुवादः

Hearing the auspicious words thus spoken by Rama, Lord Shiva the Supreme Lord thereupon delivered the following still more beautiful speech:

स्रोतः: valmikiramayan.net

न मे स्वर्गो बहु मतः सम्मानश्च सुरर्षभैः ।
त्वया राम विहीनस्य सत्यं प्रतिशृणोमि ते ॥ १३ ॥

न मे स्वर्गो बहुमतः संमानश्च सुरर्षिभिः । त्वया राम विहीनस्य सत्यं प्रतिशृणोमि ते ॥ ६-११९-१३

‘राम! मैं तुमसे सच कहता हूँ, तुमसे विलग होकर मुझे स्वर्गका सुख तथा देवताओंद्वारा प्राप्त हुआ सम्मान भी अच्छा नहीं लगता ॥ १३ ॥

राम! निन्निन्द आगलि ननगॆ स्वर्गदसुख हागू देवतॆगळिन्द प्राप्तवाद सम्मानवू कूड ऒळ्ळॆयदॆनिसुवुदिल्ल; इदन्नु सत्य वागि हेळुत्तिद्देनॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. raama = O Rama!; vihiinasya = separated from; tvayaa = you; svargaH = the heaven; na bahumataH = is not a liking; me = to me; sammaanashcha = (nor) the respect given to me; surarShabhaiH = by the foremost of celstials; pratishR^iNomi = I am telling; te = you; satyam = the truth.

अनुवादः

“O Rama! Separated from you, the heaven is not a liking to me, nor the respect given to me by the foremost of celestials. I am telling you the truth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य त्वां निहतामित्रं दृष्ट्वा सम्पूर्णमानसम् ।
निस्तीर्णवनवासं च प्रीतिरासीत् परा मम ॥ १४ ॥

अद्य त्वां निहतामित्रं दृष्ट्वासम्पूर्णमानसम् ।
निस्तीर्ण वनवासं च प्रीतिरासीत्पुरा मम ॥

‘आज तुम शत्रुओंका वध करके पूर्ण मनोरथ हो गये और तुमने वनवासकी अवधि भी पूरी कर ली, यह सब देखकर मुझे बड़ी प्रसन्नता हुई है ॥ १४ ॥

इन्दु नीनु शत्रुगळन्नु वधिसि पूर्णमनोरथनागिरुवॆ, नीनु वनवासद अवधियन्नु मुगिसिरुवॆ. इदॆल्लवन्नु नोडि ननगॆ बहळ सन्तोषवागिदॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. adya = today; priitiaasiit = there is a great joy; mama = for me; dR^iShTvaa = for having seen; tvaam = you; nihitaamitram = by whom the enemies have been destroyed; sampuurNa maanasam = fully satisfied in your mind; vistiirNavana vaasam = and having fully gone through the period of your exile.

अनुवादः

“Today, there is a great joy for me, for having seen you, fully satisfied in your mind, now that your enemies have been destroyed and you have fully gone through the period of exile.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कैकेय्या यानि चोक्तानि वाक्यानि वदतां वर ।
तव प्रव्राजनार्थानि स्थितानि हृदये मम ॥ १५ ॥

‘वक्ताओंमें श्रेष्ठ रघुनन्दन! तुम्हें वनमें भेजनेके लिये कैकेयीने जो-जो बातें कही थीं, वे सब आज भी मेरे हृदयमें बैठी हुई हैं ॥ १५ ॥

वाग्मिगळल्लि श्रेष्ठ नाद रघुनन्दन! निन्नन्नु काडिगॆ कळिसलु कैकेयियु हेळिद मातुगळु इन्दु कूड नन्न मनस्सिनल्लि इवॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. vara = O excellent; vadataam = among the eloquent!; vaakyaani = the words; yaani = which; uktaani = were uttered; kaikeyyaa = by Kaikeyi; tava pravrajanaarthaam = with an aim to send you into exile; taani = those words; sthitaani = are (still) imprinted mama hR^idayaani = in my heart.

अनुवादः

“O excellent among the eloquent! The words, which were uttered by Kaikeyi, with an aim to send you into exile, are still imprinted in my heart.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वां तु दृष्ट्वा कुशलिनं परिष्वज्य सलक्ष्मणम् ।
अद्य दुःखाद् विमुक्तोऽस्मि नीहारादिव भास्करः ॥ १६ ॥

त्वां तु दृष्ट्वा कुशलिनं परिष्वज्य सलक्ष्मणम् । अद्य दुःखाद्विमुक्तोअस्मि नीहारादिव भास्करः ॥ ६-११९-१६

‘आज लक्ष्मणसहित तुमको सकुशल देखकर और हृदयसे लगाकर मैं समस्त दुःखोंसे छुटकारा पा गया हूँ । ठीक उसी तरह, जैसे चन्द्रमा कुहरेसे निकल आये हों ॥ १६ ॥

इन्दु लक्ष्मणसहित निन्नन्नु क्षेमवागि नोडि, आलिङ्गिसिकॊण्डु नानु ऎल्ल दुःखगळिन्द बिडुगडॆ हॊन्दिरुवॆनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. dR^iShTvaa = seeing; tvaam = you; salakShmaNam = along with Lakshmana; kushalinam = in fine fettle; pariShvajya = and hugging you; adya = today; vimuktaH asmi = I stand completely rid; duHkhaat = of sorrow; bhaaskaraH iva = even as the sun; niihaaraadiva = (is freed from) mist.

अनुवादः

“Seeing you in a fine fettle with Lakshmana and hugging you today, I stand completely rid of sorrow - even as the sun is freed from mist.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तारितोऽहं त्वया पुत्र सुपुत्रेण महात्मना ।
अष्टावक्रेण धर्मात्मा कहोलो ब्राह्मणो यथा ॥ १७ ॥

तारितोअहं त्वया पुत्र सुपुत्रेण महात्मना । अष्टावक्रेण धर्मात्मा तारितो ब्राह्मणो यथा ॥ ६-११९-१७

‘बेटा! जैसे अष्टावक्रने अपने धर्मात्मा पिता कहोल नामक ब्राह्मणको तार दिया था, वैसे ही तुम-जैसे महात्मा पुत्रने मेरा उद्धार कर दिया ॥ १७ ॥

मगु! अष्टावक्रनु तन्न धर्मात्मा पिता कहोल ऎम्ब ब्राह्मणनन्नु उद्धरिसि दन्तॆये निन्नन्तह महात्मा पुत्रनु नन्नन्नु उद्धरि सिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. mahaatmaanaa = O great-souled; putra = son!; aham = I; taaritaH = have been redeemed; tvayaa = by you; suputreNa = my worthy son!; kaholaH braahmaNo yathaa = even as Kahola; a brahmana; dharmaatmaa = who was virtuous; aShTaavakreNa = (was redeemed) by Ashtavakra.

अनुवादः

“O great-souled son! I have been redeemed by you, my worthy son, even as Kahola a brahmana was redeemed by Ashtavakra.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदानीं च विजानामि यथा सौम्य सुरेश्वरैः ।
वधार्थं रावणस्येह विहितं पुरुषोत्तमम् ॥ १८ ॥

इदानीं तु विजानामि यथा सौम्य सुरेश्वरैः ।
वधार्थं रावणस्येह पिहितं पुरुषोत्तम ॥

‘सौम्य! आज इन देवताओंके द्वारा मुझे मालूम हुआ कि रावणका वध करनेके लिये स्वयं पुरुषोत्तम भगवान् ही तुम्हारे रूपमें अवतीर्ण हुए हैं ॥ १८ ॥

सौम्य! रावणनन्नु वधिसलिक्कागि स्वतः पुरुषोत्तमनु भगवन्तनु निन्न रूपदल्लि अवतरिसिरुवनु ऎन्दु इन्दु ई देवतॆगळिन्द ननगॆ तिळियितु.॥18॥

पदच्छेदः

18. saumya = O gentle one! vijaanaami = I recognize you; idaaniim cha = now; puruShottama = to be the Supreme person; yathaa vihitam = duly enjoined; iha = here; sureshvaraiH = by the rulers of gods; raavaNasya vadhaartham = for the destruction of Ravana.

अनुवादः

“O gently one! I recognize you now to be the Supreme person, duly enjoined here by the rulers of gods, for the destruction of Ravana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सिद्धार्था खलु कौसल्या या त्वां राम गृहं गतम् ।
वनान्निवृत्तं संहृष्टा द्रक्ष्यते शत्रुसूदनम् ॥ १९ ॥

‘श्रीराम! कौसल्याका जीवन सार्थक है, जो वनसे लौटनेपर तुम-जैसे शत्रुसूदन वीर पुत्रको अपने घरमें हर्ष और उल्लासके साथ देखेंगी ॥ १९ ॥

श्रीरामा! कौसल्यॆय जीवन सार्थकवायितु. अवळु वनवासदिन्द मरळिद निन्नन्तह शत्रुसूदन वीरपुत्रनन्नु तन्न मनॆयल्लि हर्षोल्लासदिन्द नोडुवळु.॥19॥

पदच्छेदः

19. siddhaarthaa khalu = blessed indeed; kausalyaa = is Kausalya; yaadrakShyati tvam = who will see you; shatru suudanam = the destroyer of your enemies; nivR^ittam = returned; gatam = and got; gR^iham = home; ranaat = from the forest.

अनुवादः

“Blessed indeed is Kausalya, who will see you, the destroyer of your enemies, returned home from the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सिद्धार्थाः खलु ते राम नरा ये त्वां पुरीं गतम् ।
राज्ये चैवाभिषिक्तं च द्रक्ष्यन्ते वसुधाधिपम् ॥ २० ॥

सिद्धार्थाः खलु ते राम नरा ये त्वां पुरीं गताम् ।
राज्ये चैवाभिषिक्तं च द्रक्ष्यन्ति वसुधाधिपम् ॥

सिद्धार्थाः खलु ते राम नरा ये त्वां पुरीं गतम् । राज्ये चैवाभिषिक्तं च द्रक्ष्यन्ति वसुधाधिपम् ॥ ६-११९-२०

‘रघुनन्दन! वे प्रजाजन भी कृतार्थ हैं, जो अयोध्या पहुँचनेपर तुम्हें राज्यसिंहासनपर भूमिपालके रूपमें अभिषिक्त होते देखेंगे ॥ २० ॥

रघुनन्दन! अयोध्यॆगॆ होगि निनगॆ राजसिंहासनदल्लि राजनागि पट्टाभिक्तनागिरुवुदन्नु नोडिद आ प्रजॆयू कृतार्थवागुवुदु.॥20॥

पदच्छेदः

20. siddhaarthaaH khalu = blessed indeed; te naraaH = are those men; ye drakShyante = who will see you; gatam = returned; puriim = to the City (of Ayodhya); raajyam abhiShiktam cha = and consecrated on the throne; vasudhaadhipam = as a lord of the earth.

अनुवादः

“Blessed indeed are those men, who will see you returned to the City of Ayodhya and consecrated on the throne as a lord of the earth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनुरक्तेन बलिना शुचिना धर्मचारिणा ।
इच्छेयं त्वामहं द्रष्टुं भरतेन समागतम् ॥ २१ ॥

अनुरक्तेन बलिना शुचिना धर्मचारिणा ।
इच्छामि त्वामहं द्रष्टुं भरतेन समागतम् ॥

‘भरत बड़ा ही धर्मात्मा, पवित्र और बलवान् है । वह तुममें सच्चा अनुराग रखता है । मैं उसके साथ तुम्हारा शीघ्र ही मिलन देखना चाहता हूँ ॥ २१ ॥

भरतनु तुम्बा धर्मात्म, पवित्र, बलिष्ठनागिद्दानॆ. अवनु निन्नल्लि निजवाद अनुरागविट्टिरुवनु. नीनु अवनॊडगूडुवुदन्नु नानु बेगने नोडलु बयसुवॆनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. aham = I; ichchheyam = desire; draShTum = to see; tvaam = you; samaagatam = re united; bharatena = with Bharata; anuraktena = who has affection towards you; balinaa = who is strong; shuchinaa = who is honest; dharmachaariNaa = and virtuous.

अनुवादः

“I desire to see you, re-united with the mighty Bharata, who is affectionate towards you, honest and virtuous.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चतुर्दश समाः सौम्य वने निर्यातितास्त्वया ।
वसता सीतया सार्धं मत्प्रीत्या लक्ष्मणेन च ॥ २२ ॥

चतुर्दशसमाः सौम्य वने निर्यापितास्त्वया । वसता सीतया सार्धं लक्ष्मणेन च धीमता ॥ ६-११९-२२

‘सौम्य! तुमने मेरी प्रसन्नताके लिये लक्ष्मण और सीताके साथ रहते हुए वनमें चौदह वर्ष व्यतीत किये ॥ २२ ॥

सौम्यने! नीनु नन्न सन्तोषक्कागि लक्ष्मण मत्तु सीतॆयॊन्दिगॆ इरुत्ता काडिनल्लि हदिनाल्कु वर्षकळॆदॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. saumya = O gentle one!; chaturdasha = fourteen; samaaH = years; niryaatitaaH = were spent; tvayaa = by you; vasataa = residing in the forest; dhiimataa lakShmaNena = along with the intelligent Lakshmana; siitaaya saartham = and with Seetha.

अनुवादः

“O gentle one! You spent fourteen years, residing in the forest with Lakshmana and Seetha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निवृत्तवनवासोऽसि प्रतिज्ञा पूरिता त्वया ।
रावणं च रणे हत्वा देवताः परितोषिताः ॥ २३ ॥

निवृत्तवनवासोअसि प्रतिज्ञा सफला कृता । रावणं च रणे हत्वा देवास्ते परितोषिताः ॥ ६-११९-२३

‘अब तुम्हारे वनवासकी अवधि पूरी हो गयी । मेरी प्रतिज्ञा भी तुमने पूर्ण कर दी तथा संग्राममें रावणको मारकर देवताओंको भी संतुष्ट कर दिया ॥ २३ ॥

ईग निन्न वनवासद अवधि मुगिदुहोगिदॆ. नन्न प्रतिज्ञॆयन्नु नीनु पूर्णगॊळिसि, सङ्ग्रामदल्लि रावणनन्नु वधिसि देवतॆगळन्नु सन्तुष्टगॊळिसिदॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. pratiJNaa = my pledge; puritaa = was implemented; tvayaa = by you; asi nivR^itta vanavaasaH = you completed the term of your exile; hatvaa = by your killing; raavaNam = Ravana; raNe = in battle; devataah cha = celestials too; paritoShitaaH = have been fully gratified.

अनुवादः

“You completed the term of your exile. My pledge was implemented by you. The celestials too have been fully gratified, by your killing of Ravana in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतं कर्म यशः श्लाघ्यं प्राप्तं ते शत्रुसूदन ।
भ्रातृभिः सह राज्यस्थो दीर्घमायुरवाप्नुहि ॥ २४ ॥

‘शत्रुसूदन! ये सभी काम तुम कर चुके । इससे तुम्हें स्पृहणीय यश प्राप्त हुआ है । अब तुम भाइयोंके साथ राज्यपर प्रतिष्ठित हो दीर्घ आयु प्राप्त करो’ ॥ २४ ॥

शत्रूसूदन! इदॆल्ल कार्यगळन्नू नीनु माडिबिट्टिरुवॆ. इदरिन्द नीनु परमश्लाघ्य वाद यशस्सन्नु पडॆदिरुवॆ. इन्नु नीनु तम्मन्दिरॊन्दिगॆ राजनागि दीर्घायुस्सन्नु पडॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. shatrusuudana = O the destroyer of enemies!; shlaaghyam karma = a landable act; kR^itam = has been done; yashaH = glory; praaptam = has been earned; te = to you (by you); raajyasthaH = being in a kingly role; bhraatR^ibhiH saha = along with your brothers; avaapnuhi = may you attain; diirgham = a long; aayuH = life.

अनुवादः

“O the destroyer of enemies! A laudable act has been done and glory has been earned by you. Getting consecrated on the throne, may you attain a long life, along with your brothers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति ब्रुवाणं राजानं रामः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
कुरु प्रसादं धर्मज्ञ कैकय्या भरतस्य च ॥ २५ ॥

इति ब्रुवाणं राजानं रामः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
कुरु प्रसादं धर्मज्ञ कैकेय्या भरतस्य च ॥

जब राजा इस प्रकार कह चुके, तब श्रीरामचन्द्रजी हाथ जोड़कर उनसे बोले—‘धर्मज्ञ महाराज! आप कैकेयी और भरतपर प्रसन्न हों—उन दोनोंपर कृपा करें ॥ २५ ॥

दशरथनु हीगॆ हेळिदाग श्रीरामनु कैमुगिदु हेळिदनु-धर्मज्ञ महाराजा! नीवु कैकेयि मत्तु भरतन मेलॆ प्रसन्नरागिरि. अवरिब्बर मेलॆ कृपॆदोरिरि.॥25॥

पदच्छेदः

25. raamaH = Rama; praaN^jaliH = with joined palms in salutation; abraviit = spoke; raajaanam = to dasaratha; bruvaaNam = who was speaking; iti = thus; kuru prasaadam = be gracious; kaikeyyaaH = to kaikeyi; bharatasya = and Bharata; dharmaJNa = O the knower of virtues!

अनुवादः

To Dasaratha, who was thus speaking, Rama with joined palms in salutation, submitted (as follows): “Be gracious to Kaikeyi and Bharata, O the knower of virtues!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सपुत्रां त्वां त्यजामीति यदुक्ता कैकयी त्वया ।
स शापः कैकयीं घोरः सपुत्रां न स्पृशेत् प्रभो ॥ २६ ॥

‘प्रभो! आपने जो कैकेयीसे कहा था कि मैं पुत्रसहित तेरा त्याग करता हूँ, आपका वह घोर शाप पुत्रसहित कैकेयीका स्पर्श न करे’ ॥ २६ ॥

प्रभो! नीवु कैकॆयल्लि - ‘नानु पुत्रसहित निन्नन्नु त्यजिसिद्देनॆ’ ऎम्ब निम्म घोरशापवु पुत्रसहित कैकॆयिगॆ तट्टदॆ होगलि.॥26॥

पदच्छेदः

26. yat uktaa = those words spoken; tvayaa = by you; (saying); tyajaamiiti = I disown; tvaam = you; saputraam = with your son; saH ghoraH shaapaH = May that terrific curse; na spR^ishet = not touch; kaikeyiim = Kaikeyi; saputraam = and her son; prabho = O lord!

अनुवादः

You will remember those words spoken by you saying, I disown you, with your son (Bharata)’. May that terrific curse not touch Kaikeyi and her son, O Lord!"

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथेति स महाराजो राममुक्त्वा कृताञ्जलिम् ।
लक्ष्मणं च परिष्वज्य पुनर्वाक्यमुवाच ह ॥ २७ ॥

तथेति महाराजो राममुक्त्वा कृताञ्जलिम् । लक्ष्मणं च परिष्वज्य पुनर्वाक्यमुवाच ह ॥ ६-११९-२७

तब श्रीरामसे ‘बहुत अच्छा’ कहकर महाराज दशरथने उनकी प्रार्थना स्वीकार कर ली और हाथ जोड़े खड़े हुए लक्ष्मणको हृदयसे लगाकर फिर यह बात कही— ॥

आग ‘हागॆये आगली’ ऎन्दु रामनल्लि हेळि दशरथनु अवन प्रार्थनॆयन्नु स्वीकरिसिदनु. कैमुगिदु निन्तिद्द लक्ष्मणनन्नु अप्पिकॊण्डु हीगॆ हेळिदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. mahaaraajaH = Dasaratha; uktvaa = uttering; tatheti = ‘May it be’; raamam = to Rama; kR^itaaN^jalim = who stood with joined palms; pariShvajya = and having embraced; lakShmaNamcha = Lakshmana; punaH = again; uvaacha ha = spoke; vaakkyam = the following words.

अनुवादः

Saying ‘May it be" to Rama who stood with joined palms embraced Lakshmana. Dasaratha again uttered the following words to Lakshmana:

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामं शुश्रूषता भक्त्या वैदेह्या सह सीतया ।
कृता मम महाप्रीतिः प्राप्तं धर्मफलं च ते ॥ २८ ॥

रामं शुश्रूषता भक्त्या वैदेह्या सह सीतया ।
कृता मम महाप्रीतिः प्ताप्तं धर्मफलं च ते ॥

‘वत्स! तुमने विदेहनन्दिनी सीताके साथ श्रीरामकी भक्तिपूर्वक सेवा करके मुझे बहुत प्रसन्न किया है । तुम्हें धर्मका फल प्राप्त हुआ है ॥ २८ ॥

वत्स! नीनु विदेहनन्दिनी सीतॆयॊन्दिगॆ श्रीरामन भक्तिपूर्वकवागि सेवॆ माडि ननन्नु बहळ सन्तोषपडिसिरुवॆ. निनगॆ धर्मद फल प्राप्तवागिदॆ.॥28॥

पदच्छेदः

28. shushruShataa = by doing service; bhaktyaa = with devotion; raamam = to Rama; siitayaa saha = and Seetha; vaidehyaa = the princess of Videha kingdom; mahaapriitiH = a great gratification; kR^itaa = has been brought; mama = to me; dharma phalam cha = a religious merit too; praaptam = has been obtained; te = to you.

अनुवादः

“A great gratification has been rendered to me and reward in the form of religious merit earned by you in that you served Rama and Seetha, the princess of Videha kingdom, with devotion.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्मं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ यशश्च विपुलं भुवि ।
रामे प्रसन्ने स्वर्गं च महिमानं तथोत्तमम् ॥ २९ ॥

धर्मं प्राप्यसि धर्मज्ञ यशश्च विपुलं भुवि ।
रामे प्रसन्ने स्वर्गं च महिमानं तथोत्तमम् ॥

धर्मं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ यशश्च विपुलं भुवि । रामे प्रसन्ने स्वर्गं च महिमानं तथैव च ॥ ६-११९-२९

‘धर्मज्ञ! भविष्यमें भी तुम्हें धर्मका फल प्राप्त होगा और भूमण्डलमें महान् यशकी उपलब्धि होगी । श्रीरामकी प्रसन्नतासे तुम्हें उत्तम स्वर्ग और महत्त्व प्राप्त होगा ॥ २९ ॥

पदच्छेदः

29. raame prasanne = Rama; being pleased with you; praapsyasi = you will attain; dharmam = religious merit; vipulam = and extensive; yashashcha = glory; bhuvi = on earth; svargam cha = as also heaven; tathaa uttamam mahimaanam = and excellent power; dharmaJNa = O knower of righteousness!.

अनुवादः

“Rama, being pleased with you, you will attain religious merit and extensive glory on earth, as also heaven and excellent power O knower of righteousness!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्मज्ञने! भविष्यदल्लियू निनगॆ धर्मद फल सिगुवुदु मत्तु भूमण्डलदल्लि महायश दॊरॆयुवुदु. श्रीरामन प्रसन्नतॆयिन्द निनगॆ उत्तम स्वर्ग हागू महत्वप्राप्तवागुवुदु.॥2.॥

पदच्छेदः

2. puShkaraakSha = O lotus eyed; mahaabaaho = long armed; mahaavakShaH = broad chested; paramtapa = the annihilator of adversaries; vara = and excellent; dharma bhR^itaam = among those upholding the cause of virtue!; idam karma = this task; kR^itam = was accomplished; tvaya = by you; diShTyaa = thank heaven!.

अनुवादः

“O lotus-eyed, long-armed, broad-chested, annihilator of enemies and excellent among those upholding the cause of virtue! Thank heaven! You accomplished this task.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामं शुश्रूष भद्रं ते सुमित्रानन्दवर्धन ।
रामः सर्वस्य लोकस्य हितेष्वभिरतः सदा ॥ ३० ॥

रामं शुश्रूष भद्रं ते सुमित्रानन्दवर्धन ।
रामः सर्वस्य लोकस्य शुभेष्वभिरतः सदा ॥

‘सुमित्राका आनन्द बढ़ानेवाले लक्ष्मण! तुम्हारा कल्याण हो । तुम श्रीरामकी निरन्तर सेवा करते रहो । ये श्रीराम सदा सम्पूर्ण लोकोंके हितमें तत्पर रहते हैं ॥ ३० ॥

सुमित्रानन्दवर्धन लक्ष्मण! निनगॆ मङ्गळवागली. नीनु श्रीरामनु सेवॆ निरन्तर माडुत्ता इरु. ई रामनु सदा समस्त लोकगळ हितदल्लि तत्परनागिरुत्तानॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. te bhadram = happiness to you; sumitraanandavardhana = O the augmentor of the joy of Sumitra; your mother!; shushruuSha = serve; raamam = Rama (well); raamaH = Rama; sadaa = forever; abirataH = is intent; sarva lokasya hitaH = on advancing the interests of the entire world.

अनुवादः

“Happiness to you, O the augmentor of the joy of Sumitra, your mother! Serve Rama well. Rama forever is intent on advancing the interests of the entire world.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एते सेन्द्रास्त्रयो लोकाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
अभिवाद्य महात्मानमर्चन्ति पुरुषोत्तमम् ॥ ३१ ॥

एते सेन्द्रास्त्रयो लोकाः सिद्धाश्च परमर्षयः । अभिगम्य महात्मानमर्चन्ति पुरुषोत्तमम् ॥ ६-११९-३१

‘देखो, इन्द्रसहित ये तीनों लोक, सिद्ध और महर्षि भी परमात्मस्वरूप पुरुषोत्तम रामको प्रणाम करके इनका पूजन कर रहे हैं ॥ ३१ ॥

नोडु, इन्द्रनन्तॆ मूरु लोकगळु, सिद्धरु, महर्षिगळू परमात्मस्वरूप पुरुषोत्तम रामनिगॆ वन्दिसि पूजिसुत्तिद्दारॆ.॥31॥

पदच्छेदः

31. ete = these; lokaaH = 9three) worlds; sendraaH = including indra; siddhaashcha = Siddhas (a class of demi-gods); paramarShayaH = and great sages; archanti = pay homage to; mahaatmaanam = the great-souled; puruShottamam = Rama as a supreme person; abhigamya = on approaching him.

अनुवादः

“These three worlds, including Indra Siddhas (a class of demi-gods) and great sages pay homage to the great-souled Rama as a Supreme person, on approaching him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतत् तदुक्तमव्यक्तमक्षरं ब्रह्मसम्मितम् ।
देवानां हृदयं सौम्य गुह्यं रामः परन्तपः ॥ ३२ ॥

एतत्तदुक्तमव्यक्तमक्षरं ब्रह्मनिर्मितम् । देवानां हृदयं सौम्य गुह्यं रामः परन्तपः ॥ ६-११९-३२

‘सौम्य! शत्रुओंको संताप देनेवाले ये श्रीराम देवताओंके हृदय और परम गुह्य तत्त्व हैं । ये ही वेदोंद्वारा प्रतिपादित अव्यक्त एवं अविनाशी ब्रह्म हैं ॥ ३२ ॥

सौम्य! परन्तपनाद ई श्रीरामनु देवतॆगळ हृदय मत्तु परमगुह्यनागिद्दानॆ. इवने वेद गळिन्द प्रतिपादित अव्यक्त हागू अविनाशी ब्रह्मनागिद्दानॆ.॥32॥

पदच्छेदः

32. saumya = O gentle one!; paramtapa = O the destroyer of adversaries!; raamaH = Rama; uktam = has been spoken of; avyaktam = as the unmanifest; akSharam = and the imperishable; brahma = Brahama; nirmitam tat etat = established by the Vedas; hR^idayam = te heart; devaanaam = of gods; guhyam = and the secret (of all gods).

अनुवादः

“O great one! O the destroyer of adversaries! Rama has been spoken of as the unmanifest and the imperishable Brahama (the absolute), established by the Vedas, the heart of gods and the secret of all gods.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवाप्तधर्माचरणं यशश्च विपुलं त्वया ।
एवं शुश्रूषताव्यग्रं वैदेह्या सह सीतया ॥ ३३ ॥

अवाप्तधर्माचरणं यशश्च विपुलं त्वया ।
रामं शुश्रूषता व्यग्रं वैदेह्या सह सीतया ॥

अवाप्तं धर्मचरणं यशश्च विपुलं त्वया । एनं शुश्रूषता भक्त्या वैदेह्या सह सीतया ॥ ६-११९-३३

‘विदेहनन्दिनी सीताके साथ शान्तभावसे इनकी सेवा करते हुए तुमने सम्पूर्ण धर्माचरणका फल और महान् यश प्राप्त किया है’ ॥ ३३ ॥

पदच्छेदः

33. tvayaa = by you; shushruuShataa = who served; enam vaidehyaa siitayaa saha = him along with Seetha the princess of Videha kingdom; bhaktyaa = with devotion; avaaptam = is obtained; dharmaacharaNam = the reward of the practice of all virtues; yashashcha = as also celebrity; vipulam = abundantly.

अनुवादः

“Having served him, along with Seetha with devotion, you obtained the reward of the practice of all virtues as also celebrity, abundantly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विदेहनन्दिनी सीतॆयॊन्दिगॆ शान्तभावदिन्द इवर सेवॆ माडुत्ता नीनु समस्त धर्माचरणॆय फल मत्तु महायशवन्नु पडॆदुकॊण्डिरुवॆ.॥3.॥

पदच्छेदः

3. diShTyaa = fortunately; bhayam = has the fear; raavaNajam = born of Ravana; pravR^iddham = which increased; daruNam = the severe; tamaH = darkness; sarvasya lokasya = on the entire world; apaavR^itam = has been removed; tvayaa = by you; samkhye = on the battle-field; raama = O; Rama!

अनुवादः

“Fortunately has the fear born of Ravana - which increased the severe darkness on the entire world has been removed by you, on the battle-field, O Rama!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा लक्ष्मणं राजा स्नुषां बद्धाञ्जलिं स्थिताम् ।
पुत्रीत्याभाष्य मधुरं शनैरेनामुवाच ह ॥ ३४ ॥

लक्ष्मणसे ऐसा कहकर राजा दशरथने हाथ जोड़कर खड़ी हुई पुत्रवधू सीताको ‘बेटी’ कहकर पुकारा और धीरे-धीरे मधुर वाणीमें कहा— ॥ ३४ ॥

लक्ष्मणनल्लि हीगॆ हेळि राजादशरथनु कैमुगिदु निन्तिरुव सॊसॆ सीतॆयन्नु मगळे ऎन्दु करॆदु निधानवागि मधुरवागि हीगॆ हेळिदनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. iti uktvaa = thus speaking; lakShmaNane = to Lakshmana; raajaa = the king; aabhaaShya = addressing; snuShaam = his daughter-in-law; sthitaam = standing (before him); baddhaaN^jalim = with joined palms; putri iti = as “My daughter”; shanaiH = slowly; madhuram = and affectionately; uvaacha = advised; enaam = her; iti = as follows:

अनुवादः

Thus speaking to Lakshmana, the (former) king, addressing his daughter-in-law standing before him with joined palms as “My daughter”, slowly and affectionately advised her as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

कर्तव्यो न तु वैदेहि मन्युस्त्यागमिमं प्रति ।
रामेणेदं विशुद्ध्यर्थं कृतं वै त्वद्धितैषिणा ॥ ३५ ॥

कर्तव्यो न तु वैदेहि मन्युस्त्यागमिमं प्रति । रामेण त्वद्विशुद्ध्यर्थं कृतमेतद्धितैषिणा ॥ ६-११९-३५

‘विदेहनन्दिनि! तुम्हें इस त्यागको लेकर श्रीरामपर कुपित नहीं होना चाहिये; क्योंकि ये तुम्हारे हितैषी हैं और संसारमें तुम्हारी पवित्रता प्रकट करनेके लिये ही इन्होंने ऐसा व्यवहार किया है ॥ ३५ ॥

विदेहनन्दिनी! निन्न ई त्यागदिन्द श्रीरामन मेलॆ नीनु कुपितळागबारदु; एकॆन्दरॆ इवनु निन्न हितैषियागिद्दु, जगत्तिनल्लि निन्न पवित्रतॆयन्नु प्रकट पडिसलिक्कागि इन्तह व्यवहारगैदिरुवनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. na manyuH = no wrath; tu = indeed; kartavyaH = should be rendered; imam tyaagam prati = towards Rama; for having repudiated you; itam kR^itam = this has been done; raameNa = by Rama; tvaddhitaiShiNaa = desiring your welfare; vishuddhyartham = and for the purpose of showing you purification.

अनुवादः

“No wrath indeed should be rendered by you towards Rama, for having repudiated you. This has been done by him, wishing for your welfare and in order to demostrate your purity.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुदुष्करमिदं पुत्रि तव चारित्रलक्षणम् ।
कृतं यत् तेऽन्यनारीणां यशो ह्यभिभविष्यति ॥ ३६ ॥

सुदुष्करमिदं पुत्रि तव चारित्रलक्षणम् ।
कृतं यत् त्तेऽन्यनारीणां यशो ह्यभिभविष्यति ॥

‘बेटी! तुमने अपने विशुद्ध चरित्रको परिलक्षित करानेके लिये जो अग्निप्रवेशरूप कार्य किया है, यह दूसरी स्त्रियोंके लिये अत्यन्त दुष्कर है । तुम्हारा यह कर्म अन्य नारियोंके यशको ढक लेगा ॥ ३६ ॥

मगळे! नीनु निन्न विशुद्ध चरित्रवन्नु समर्थिसलु माडिद अग्निप्रवेशदन्तह कार्य अतिदुष्करवादुदु. निन्न ई कर्म इतर नारियर यशवन्नु मुच्चिबिडुत्तदॆ.॥36॥

पदच्छेदः

36. suduShkaram = this act (of entering into flames); yat = which; kR^itam = has been done; te = of you; tava chaaritra lakShaNam = and which reveals your true character; putri = my daughter; suduShkaram = is most difficult to perform; anyanaariiNaam = for other ladies; abhibhariShyati = and will overshadow; yashaH = their illustriousness.

अनुवादः

“This act (of entering into fire) which has been done by you and which reveals your true character, my daughter, is the most difficult task to perform for other ladies and will overshadow their illustriousness.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न त्वं कामं समाधेया भर्तृशुश्रूषणं प्रति ।
अवश्यं तु मया वाच्यमेष ते दैवतं परम् ॥ ३७ ॥

न त्वं सुभ्रु समाधेया पतिशुश्रूवणं प्रति । अवश्यं तु मया वाच्यमेष ते दैवतं परम् ॥ ६-११९-३७

‘पति-सेवाके सम्बन्धमें भले ही तुम्हें कोई उपदेश देनेकी आवश्यकता न हो; किंतु इतना तो मुझे अवश्य बता देना चाहिये कि ये श्रीराम ही तुम्हारे सबसे बड़े देवता हैं’ ॥

पतिसेवॆय सम्बन्धदल्लि निनगॆ यावुदे उपदेशद आवश्यकतॆ इल्ल; आदरू श्रीरामने निनगागि ऎल्लक्किन्त दॊड्ड देवतॆयागिद्दानॆ. इष्टन्नादरू नानु अवश्यवागि तिळिसुत्तेनॆ.॥37॥

पदच्छेदः

37. tvam = you; na samaadhyuaa kaamam = need not be instructed; bhartR^i shushruuShaNam prati = about the matter of rendering service to your husband; tu = but; vaachyam = it is to be told; avashyam = certainly; mayaa = by me; eShaH = he; te param = is your supreme; daivatam = deity.

अनुवादः

“You need not be instructed about the matter of rendering service to your husband. But, it is to be told certainly by me. He is your supreme deity.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति प्रतिसमादिश्य पुत्रौ सीतां च राघवः ।
इन्द्रलोकं विमानेन ययौ दशरथो नृपः ॥ ३८ ॥

इति प्रतिसमादिश्य पुत्रौ सीतां च राघवः ।
इन्द्र्रलोकं विमानेन ययौ दशरथो नृपः ॥

इति प्रतिसमादिश्य पुत्रौ सीतां तथा स्नुषाम् । इन्द्रलोकं विमानेन ययौ दशरथो ज्वलन् ॥ ६-११९-३८

इस प्रकार दोनों पुत्रों और सीताको आदेश एवं उपदेश देकर रघुवंशी राजा दशरथ विमानके द्वारा इन्द्रलोकको चले गये ॥ ३८ ॥

ई प्रकार इब्बरू पुत्ररिगॆ मत्तु सीतॆगॆ आदेश हागू उपदेश कॊट्टु रघुवंशि राजा दशरतनु विमानद मूलक इन्द्रलोकक्कॆ तॆरळिदनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. iti prati samaadishya = having instructed thus; putrau = to his sons; siitaam cha = and Seetha; dasharathaH nR^ipaH = the king; Dasaratha; raaghavaH = who was born in Raghu dynasty; yayau = went; indralokam = to the abode of Indra the lord of celestials; vimaanena = by an aerial car.

अनुवादः

Having instructed thus to his sons and Seetha, the King Dasaratha who was born in Raghu dynasty went to the abode of Indra, the lord of celestials, by an aerial car.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विमानमास्थाय महानुभावः
श्रिया च संहृष्टतनुर्नृपोत्तमः ।
आमन्त्र्य पुत्रौ सह सीतया च
जगाम देवप्रवरस्य लोकम् ॥ ३९ ॥

विमानमास्थाय महानुभावः । श्रिया च संहृष्टतनुर्नृपोत्तमः । आमन्त्य्र पुत्रौ सह सीतया च । जगाम देवप्रवरस्य लोकम्। ६-११९-३९

नृपश्रेष्ठ महानुभाव दशरथ अद्भुत शोभासे सम्पन्न थे । उनका शरीर हर्षसे पुलकित हो रहा था । वे विमानपर बैठकर सीतासहित दोनों पुत्रोंसे विदा ले देवराज इन्द्रके लोकमें चले गये ॥ ३९ ॥

नृपश्रेष्ठ महानुभाव दशरथनु अद्भुत शोभॆयिन्द सम्पन्ननागिद्दनु. अवन शरीर हर्षदिन्द पुळकितवागित्तु. अवनु विमानदल्लि कुळितु सीतासहित इब्बरू पुत्ररिन्द बीळ्कॊण्डु देवेन्द्रन लोकक्कॆ हॊरटुहोदनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. samtuShTa tanuh = with a satisfied self; nR^ipottama = Dasaratha; the excellent king; mahaanubhaavaH = of noble- mindedness; shriyaa = endowed with splendour; aamantrya = taking leave; putrau = of his sons; siitayaa saha = and Seetha; aasthaaya = and ascending; vimaanam = the aerial car; jagaama = went; devapravarasya lokam = to the abode of Indra; the chief of gods.

अनुवादः

With a satisfied self, Dasaratha the excellent king of noble-mindedness endowed with splendour, taking leave of his sons and Seetha and mounting the aerial car, went to the abode of Indra, the chief of gods.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनविंशत्यधिकशततमः सर्गः ॥ ११९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें एक सौ उन्नीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ११९ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नूर हत्तॊम्भत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥119॥