११६ सीता-रामसंवादः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Seetha gives a taunting reply to Rama, saying that why she was not abandoned by the latter, even at the time when Hanuma came to see her in Lanka. Then, Seetha requests Lakshmana to prepare a pile of fire for her to enter. When Lakshmana prepares a pyre, Seetha prays the fire-god and enters into it, in order toprove her conjugal fidelity.

स्रोतः: valmikiramayan.net

116. सीताका श्रीरामको उपालम्भपूर्ण उत्तर देकर अपने सतीत्वकी परीक्षा देनेके लिये अग्निमें प्रवेश करना

एवमुक्ता तु वैदेही परुषं रोमहर्षणम् ।
राघवेण सरोषेण श्रुत्वा प्रव्यथिताभवत् ॥ १ ॥

एवमुक्ता तु वैदेही परुषं लोमहर्षणम् । राघवेण सरोषेण भृशं प्रव्यथिताभवत् ॥ ६-११६-१

श्रीरघुनाथजीने रोषपूर्वक जब इस तरह रोंगटे खड़े कर देनेवाली कठोर बात कही, तब उसे सुनकर विदेहराजकुमारी सीताके मनमें बड़ी व्यथा हुई ॥ १ ॥

श्रीरामनु रोषगॊण्डु हेळिद अति कठोरवू, मैनविरेळिसुवन्तह मातुगळन्नु केळिदाग विदेह कुमारी सीतॆय मनस्सिनल्लि अत्यन्त दुःखवायितु.॥1॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = hearing; uktaa = (the words) spoken; evam = thus; saroSheNa = with indignation; paruSham = and harshness; raaghaveNa = by Rama; roma harShaNam = which caused her hair to stand on end; vaidehii = Seetha; abhavat = became; pravyathitaa = very much perturbed.

अनुवादः

Hearing the harsh words with indignation, spoken by Rama, which caused her hair to stand on end, Seetha became very much perturbed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा तदाश्रुतपूर्वं हि जने महति मैथिली ।
श्रुत्वा भर्तुर्वचो घोरं लज्जयावनताभवत् ॥ २ ॥

सा तदाश्रुतपूर्वं हि जने महति मैथिली ।
श्रुत्वा भर्तृवचो घोरं लज्जया वनताभवत् ॥

सा तदश्रुतपूर्वं हि जने महति मैथिली । श्रुत्वा भर्तृवचो रूक्षं लज्जया व्रीडिताभवत् ॥ ६-११६-२

इतने बड़े जनसमुदायमें अपने स्वामीके मुँहसे ऐसी भयंकर बात, जो पहले कभी कानोंमें नहीं पड़ी थी, सुनकर मिथिलेशकुमारी लाजसे गड़ गयीं ॥ २ ॥

इष्टु दॊड्ड जनसमुदायदल्लि हिन्दॆ ऎन्दू केळदिरुव तन्न स्वामियु हेळिद भयङ्कर मातन्नु केळि मिथिलेशकुमारि लज्जॆयिन्द तलॆ तग्गिसिदळु.॥2॥

पदच्छेदः

2. shrutvaa = hearing; ghoram = the terrific; vachaH = words; bhartuH = of her husband; ashruta puurvam = which were never heard by her before; mahati jane = amidst a large gathering of people; saa maithilii = that Seetha; tadaa = at that time; abhavat = became; avanataa = downcast; lajjayaa = with shame.

अनुवादः

Hearing the terrific words of her husband, which were never actually heard by her before, amidst a large gathering of people, Seetha stood bent low with shame.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रविशन्तीव गात्राणि स्वानि सा जनकात्मजा ।
वाक्शरैस्तैः सशल्येव भृशमश्रूण्यवर्तयत् ॥ ३ ॥

प्रविशन्तीव गात्राणि स्वान्येव जनकात्मजा । वाक्षल्यैस्तैः सशल्येव भृशमश्रूण्यवर्तयत् ॥ ६-११६-३

उन वाग्बाणोंसे पीड़ित होकर वे जनककिशोरी अपने ही अङ्गोंमें विलीन-सी होने लगीं । उनके नेत्रोंसे आँसुओंका अविरल प्रवाह जारी हो गया ॥ ३ ॥

आ वाग्बाणगळिन्द पीडितळाद जनककिशोरी तन्न अङ्गाङ्गळल्ले हुदुगिहोदळु. आकॆय कण्णुगळिन्द धाराकारवागि कम्बनि हरियितु.॥3॥

पदच्छेदः

3. svaani gaatraaNi iva = as though her own limbs; pravishanti = were pierced; taiH vaaksharaiH = by those arrow-like words; sashalyena = with pointed splinters; saa janakaatmaaa = that Seetha; aavartayat = shed; ashruuNi = tears; bhR^isham = profusely.

अनुवादः

As though her own limbs were pierced by those words, which were arrow-like with pointed splinters, Seetha shed profuse tears.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो बाष्पपरिक्लिन्नं प्रमार्जन्ती स्वमाननम् ।
शनैर्गद‍्गदया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ ४ ॥

ततो भाष्प परिक्लिन्नं प्रमार्जन्ती स्वमाननम् ।
शनैर्गद्गदया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत् ॥

ततो बाष्पपरिक्लिष्टं प्रमार्जन्ती स्वमाननम् । शनैर्गद्गदया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ ६-११६-४

नेत्रोंके जलसे भीगे हुए अपने मुखको अंचलसे पोंछती हुई वे धीरे-धीरे गद‍्गद वाणीमें पतिदेवसे इस प्रकार बोलीं— ॥ ४ ॥

कम्बनिगळिन्द नॆनॆद तन्न मुखवन्नु सॆरगिनिन्द ऒरॆसिकॊळ्ळुत्ता अवळु निधानवागि गद्गदित वाणियिन्द तन्न पतियल्लि हीगॆ हेळिदळु.॥4॥

पदच्छेदः

4. tataH = then; pramarjantii = wiping clean; swam aananam = her face; baaShpa pariklinnam = which was bathed in tears; abraviit = (she) spot; dam = the following words; sharaiH = slowly; bhartaaram = to her husband; gadgadayaa vaachaa = in a stammering voice.

अनुवादः

Then, wiping clean her face, which was bathed in tears, she spoke the following words slowly, in a stammering voice to her husband.

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं मामसदृशं वाक्यमीदृशं श्रोत्रदारुणम् ।
रूक्षं श्रावयसे वीर प्राकृतः प्राकृतामिव ॥ ५ ॥

किं मामसदृशं वाक्यमीदृशं श्रोत्रदारुणम् । रूक्षं श्रावयसे वीर प्राकृतः प्राकृताम् इव ॥ ६-११६-५

‘वीर! आप ऐसी कठोर, अनुचित, कर्णकटु और रूखी बात मुझे क्यों सुना रहे हैं । जैसे कोई निम्न श्रेणीका पुरुष निम्नकोटिकी ही स्त्रीसे न कहने योग्य बातें भी कह डालता है, उसी तरह आप भी मुझसे कह रहे हैं ॥

वीरने! इन्तह कठोर, अनुचित, कर्णकर्कश, ऒणमातुगळन्नु नीवु ननगॆ एकॆ हेळुत्तिरुविरि? यावनादरू कीळाद मनुष्यनु संस्कार हीनळाद स्त्रीयल्लियू हेळलु योग्यवल्लद मातुगळन्नु हेळुत्तिरुविरल्ल एकॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. viira = O valiant one!; kim = why; shraarayase = are you causing me to hear; iidR^isham = such; ruukSham vaakyam = harsh words; shrotra daaruNam = which are violent to hear; maam = for me; praakR^itaH iva = like a common man; praakR^itaam = (speaking) to a common woman?

अनुवादः

“O valiant Rama! Why are you speaking such harsh words, which are violent to hear for me, like a common man speaking to a common woman?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न तथास्मि महाबाहो यथा मामवगच्छसि ।
प्रत्ययं गच्छ मे स्वेन चारित्रेणैव ते शपे ॥ ६ ॥

न तथास्मि महाबाहो यथामामवगच्छसि ।
प्रत्ययं गच्च मे स्वेन चारित्रेणैव ते शपे ॥

न तथास्मि महाबाहो यथा त्वमवगच्छसि । प्रत्ययं गच्छ मे स्वेन चारित्रेणैव ते शपे ॥ ६-११६-६

‘महाबाहो! आप मुझे अब जैसी समझते हैं, वैसी मैं नहीं हूँ । मुझपर विश्वास कीजिये । मैं अपने सदाचारकी ही शपथ खाकर कहती हूँ कि मैं संदेहके योग्य नहीं हूँ ॥ ६ ॥

महाबाहो! नीवु नन्नन्नु ईग तिळियुवन्तॆ नानिल्ल. नन्न मेलॆ विश्वासविडिरि. नानु नन्न सदाचारद मेलॆ आणॆयिट्टु हेळुत्तेनॆ. नानु सन्देहपडलु योग्यळागिल्ल.॥6॥

पदच्छेदः

6. mahaabaaho = O the long-armed one!; na asmi = I am not; yathaa tathaa = the one in the way; avagachchhasi = you understand; maam = me; gachha = pick up; pratyayam = a trust; me = in me; shape = I swear; te = to you; svena chaaritreNa = by my own character.

अनुवादः

“O the long-armed one! I am not the one in the way you understand me. Have a faith in me. I swear to you by my own character.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पृथक्स्त्रीणां प्रचारेण जातिं त्वं परिशङ्कसे ।
परित्यजैनां शङ्कां तु यदि तेऽहं परीक्षिता ॥ ७ ॥

पृथक् स्त्रीणां प्रचारेण जातिं त्वं परिशङ्कसे ।
परित्यजेमां शङ्कां तु यदि तेऽहं परीक्षिता ॥

‘नीच श्रेणीकी स्त्रियोंका आचरण देखकर यदि आप समूची स्त्री-जातिपर ही संदेह करते हैं तो यह उचित नहीं है । यदि आपने मुझे अच्छी तरह परख लिया हो तो अपने इस संदेहको मनसे निकाल दीजिये ॥ ७ ॥

असभ्य स्त्रीयर आचरणॆयन्ने नोडि, नीनु सीजातियन्ने संशय दृष्टियिन्द नोडुवुदु उचितवल्ल. नीवु नन्नन्नु चॆन्नागि परीक्षिसिद्दरॆ, निम्म सन्देहवन्नु मनस्सिनिन्द तॆगॆदु हाकि.॥7॥

पदच्छेदः

7. prachaareNa = by the conduct; pR^ithak striiNaam = of vulgar women; tvam = you; parishaN^kase = distrust; jaatim = the entire race of women; parityaja = give up; enaam = this; shaN^kaam = doubt; yadi aham = if; I; pariikShitaa = have been actually tested (and found trustworthy); te = by you.

अनुवादः

“By the conduct of vulgar woman you distrust the entire race of women. Give up this doubt, if I have been actually tested (and found trustworthy) by you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदहं गात्रसंस्पर्शं गतास्मि विवशा प्रभो ।
कामकारो न मे तत्र दैवं तत्रापराध्यति ॥ ८ ॥

यद्यहं गात्रसंस्पर्शं गतास्मि विवशा प्रभो । कामकारो न मे तत्र दैवं तत्रापराध्यति ॥ ६-११६-८

‘प्रभो! रावणके शरीरसे जो मेरे इस शरीरका स्पर्श हो गया है, उसमें मेरी विवशता ही कारण है । मैंने स्वेच्छासे ऐसा नहीं किया था । इसमें मेरे दुर्भाग्यका ही दोष है ॥ ८ ॥

प्रभो! रावणन शरीरक्कॆ नन्न शरीरद स्पर्शवादुदु नन्न विवशतॆये कारणवागिदॆ. नानु स्वेच्छॆयिन्द हीगॆ माडिरलिल्ल. इदरल्लि नन्न दुर्भाग्यद्दे दोषवागिदॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. prabho = O lord!; na it was not; me kaamakaaraH = my willfulness; iti yat = that; gataa asmi = when I came; gaatra samsparsham = into contact; (with the person of Ravana); aham vivashaa = I was helpless; daivam = my (adverse) fate; aparaadhyati = was to blame; tatra = on that score.

अनुवादः

“O lord! It was not my willfulness, when I came into contact with the person of Ravana. I was helpless. My adverse fate was to blame on that score.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मदधीनं तु यत् तन्मे हृदयं त्वयि वर्तते ।
पराधीनेषु गात्रेषु किं करिष्याम्यनीश्वरी ॥ ९ ॥

मदधीनं तु यत्तन्मे हृदयं त्वयि वर्तते । पराधीनेषु गात्रेषु किं करिष्याम्यनीश्वरा ॥ ६-११६-९

‘जो मेरे अधीन है, वह मेरा हृदय सदा आपमें ही लगा रहता है (उसपर दूसरा कोई अधिकार नहीं कर सकता); परंतु मेरे अङ्ग तो पराधीन थे । उनका यदि दूसरेसे स्पर्श हो गया तो मैं विवश अबला क्या कर सकती थी ॥ ९ ॥

नन्न अधीनदल्लिरुव नन्न हृदय सदा निम्मल्ले नॆलॆगॊण्डित्तु. (अदरमेलॆ बेरॆ यारू अधिकार नडॆसलाररु) आदरू नन्न शरीर पराधीनवागित्तु. अदन्नु बेरॆयवरु स्पर्शिसिदरॆ विवशळाद अबलॆयाद नानु एनु माडबल्लॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. me hR^idayam tu = my heart on its part; yat tat = which was; madadhiinam = subservient to me; vartate = was abiding; tvayi = in you; kim = what; kariShyaami = could I do; aniishvarii = helpless as I was; gaatreShu = aniishvarii = helpless as I was; gaatreShu = with regard to my limbs; paraadhiineShu = with regard to my limbs; paraadhiineShu = which had fallen under the sway of another?

अनुवादः

“My heart, which was subservient to me, was abiding in you. What could I do, helpless as I was, with regard to my limbs which had fallen under the sway of another?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सह संवृद्धभावेन संसर्गेण च मानद ।
यदि तेऽहं न विज्ञाता हता तेनास्मि शाश्वतम् ॥ १० ॥

सहसंवृद्धभावाच्च संसर्गेण च मानद । यद्यहं ते न विज्ञाता हता तेनास्मि शाश्वतम् ॥ ६-११६-१०

‘दूसरोंको मान देनेवाले प्राणनाथ! हम दोनोंका परस्पर अनुराग सदा साथ-साथ बढ़ा है । हम सदा एक साथ रहते आये हैं । इतनेपर भी यदि आपने मुझे अच्छी तरह नहीं समझा तो मैं सदाके लिये मारी गयी ॥ १० ॥

इतररिगॆ मानकॊडुव प्राणनाथने! नम्मिब्बर परस्पर अनुरागवु दिने दिने हॆच्चुत्तले इत्तु. नाविब्बरू जॊतॆ जॊतॆयल्ले इद्दॆवु. हीगिद्दरू नीवु नन्नन्नु चॆन्नागि तिळियदिद्दरॆ नानु शाश्वतवागि सत्तु होदन्तॆये सरि.॥10॥

पदच्छेदः

10. maanada = O bestower of honour; aham na vijJNataa yadi te = If I could not be fully known to you; sahasamvR^iddha bhaavena samsargeNa cha = in spite of our love having simultaneously grown and despite of our having lived together; hataa asmi = I am ruined; shaashvatam = permanently; tena = by such ignorance.

अनुवादः

“O bestower of honour! If I could not be fully known to you, in spite of our love having simultaneously grown and despite of our having lived together, I am ruined permanently by such ignorance.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रेषितस्ते महावीरो हनुमानवलोककः ।
लङ्कास्थाहं त्वया राजन् किं तदा न विसर्जिता ॥ ११ ॥

प्रेषितस्ते यदा वीरो हनूमानवलोककः । लङ्कास्थाहं त्वया वीर किं तदा न विसर्जिता ॥ ६-११६-११

‘महाराज! लङ्कामें मुझे देखनेके लिये जब आपने महावीर हनुमान् को भेजा था, उसी समय मुझे क्यों नहीं त्याग दिया? ॥ ११ ॥

महाराजरे! लङ्कॆगॆ नन्नन्नु नोडलु नीवु महावीर हनुमन्तनन्नु कळिसिकॊट्टागले नन्नन्नु एकॆ त्यजिसलिल्ल.॥11॥

पदच्छेदः

11. rajaa = O king!; mahaaviiraH = the great hero; hanumaan = Hanuma; preShitaH = was sent; te = by you; avalokakaH = as your search-agent; kim = why; aham = I; laN^kaasthaa = who was still in Lankaa; na visarjitaa = was not abandoned; tadaa = then itself?

अनुवादः

“O king! Hanuma, the great hero, was sent by you as your search-agent. Why I, who was still in Lanka, was not abandoned then itself?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रत्यक्षं वानरस्यास्य तद्वाक्यसमनन्तरम् ।
त्वया सन्त्यक्तया वीर त्यक्तं स्याज्जीवितं मया ॥ १२ ॥

प्रत्यक्षं वानरस्यास्य त्वद्वाक्यसमनन्तरम् ।
त्वया सन्त्यक्तया वीर त्यक्तं स्याज्जीवितं मया ॥

प्रत्यक्षं वानरेन्द्रस्य त्वद्वाक्यसमनन्तरम् । त्वया सन्त्यक्तया वीर त्यक्तं स्याज्जीवितं मया ॥ ६-११६-१२

‘उस समय वानरवीर हनुमान् के मुखसे आपके द्वारा अपने त्यागकी बात सुनकर तत्काल इनके सामने ही मैंने अपने प्राणोंका परित्याग कर दिया होता ॥ १२ ॥

आग वानरवीर हनुमन्तन मुखदिन्द नीवु त्यजिसिद मातन्नु केळि कूडले अवन मुन्दॆये नानु नन्न प्राणगळन्नु त्यजिसिबिडुत्तिदॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. viira = O hero! jiivitam = life; syaat tyaktam = would have been given up; mayaa = by me; samtyaktayaa = when deserted; tvayaa = by you; tadvaakya samanantaram = immediately on hearing the message (conveying your desertion); asya vaanarasya pratyakSham = before the eyes of this monkey.

अनुवादः

“O hero! Life would have been given up by me, when deserted by you; immediately on hearing the message (conveying your desertion) before the eyes of the monkey.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न वृथा ते श्रमोऽयं स्यात् संशये न्यस्य जीवितम् ।
सुहृज्जनपरिक्लेशो न चायं विफलस्तव ॥ १३ ॥

न वृथा ते श्रमोऽयं स्यात्संशये न्यस्य जीवितम् । सुहृज्जनपरिक्लेशो न चायं निष्फलस्तव ॥ ६-११६-१३

‘फिर इस प्रकार अपने जीवनको संकटमें डालकर आपको यह युद्ध आदिका व्यर्थ परिश्रम नहीं करना पड़ता तथा आपके ये मित्रलोग भी अकारण कष्ट नहीं उठाते ॥ १३ ॥

मत्तॆ हीगॆ तन्न जीवनवन्नु सङ्कटक्कॊड्डि निमगॆ युद्धादि व्यर्थ परिश्रम माडबेकागिरलिल्ल हागू निम्म ई मित्ररू कूड अकारणवागि कष्टपडुत्तिरलिल्ल.॥13॥

पदच्छेदः

13. ayam vR^ithaa shramaH = this wasteful endeavour; (in the form of crossing over to Lanka and waging war against the mighty Ravana); nyasya = keeping; jiivitam = your life; samshaye = in jeopardy; nasyaat = would not have been there; na cha = nor; ayam tava suhR^ijjana viphalaH parikleshaH = would have your friends have been put to such fruitless hardship.

अनुवादः

“This wasteful endeavour (in the form of crossing over to Lanka and waging war against the mighty Ravana, keeping your life in jeopardy), would not have been there, nor would have your friends been put to such fruitless hardship.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वया तु नृपशार्दूल रोषमेवानुवर्तता ।
लघुनेव मनुष्येण स्त्रीत्वमेव पुरस्कृतम् ॥ १४ ॥

त्वया तु नरशार्दूल क्रोधमेवानुवर्तता । लघुनेव मनुष्येण स्त्रीत्वमेव पुरस्कृतम् ॥ ६-११६-१४

‘नृपश्रेष्ठ! आपने ओछे मनुष्यकी भाँति केवल रोषका ही अनुसरण करके मेरे शील-स्वभावका विचार छोड़कर केवल निम्नकोटिकी स्त्रियोंके स्वभावको ही अपने सामने रखा है ॥ १४ ॥

नृपश्रेष्ठने! कोपवन्ने अनुसरिसुत्तिरुव नीवु पामरनाद मनुष्यनन्तॆ साधारण स्त्रीयॊब्बळ चापल्यवन्ने पुरस्करिसुत्तिरुविरल्ल.॥14॥

पदच्छेदः

14. nR^ipa shaarduula = O excellent king; tvayaa tu = you; however; puraskR^itam = gave priority; striitvameva = to woman liness; laghunaa manuShyeNa iva = like a feeble man; anuvartataa = conforming; roShameva = to just an emotion of anger.

अनुवादः

“O excellent king! You, however, like a feeble man, gave priority to womanliness, conforming yourself to just an emotion of anger.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपदेशेन जनकान्नोत्पत्तिर्वसुधातलात् ।
मम वृत्तं च वृत्तज्ञ बहु ते न पुरस्कृतम् ॥ १५ ॥

अपदेशोमे जनकान्नोत्पत्तिर्वसुधातलात् ।
मम वृत्तं च वृत्तज्ञ बहु ते न पुरस्कृतम् ॥

‘सदाचारके मर्मको जाननेवाले देवता! राजा जनककी यज्ञभूमिसे आविर्भूत होनेके कारण ही मुझे जानकी कहकर पुकारा जाता है । वास्तवमें मेरी उत्पत्ति जनकसे नहीं हुई है । मैं भूतलसे प्रकट हुई हूँ । (साधारण मानव-जातिसे विलक्षण हूँ—दिव्य हूँ । उसी तरह मेरा आचार-विचार भी अलौकिक एवं दिव्य है; मुझमें चारित्रिक बल विद्यमान है, परंतु) आपने मेरी इन विशेषताओंको अधिक महत्त्व नहीं दिया—इन सबको अपने सामने नहीं रखा ॥ १५ ॥

सदाचारवन्नु तिळिदिरुववने! यज्ञभूमियल्लि नानु जनकनिगॆ दॊरॆत कारण नानु जानकि ऎम्ब हॆसरन्नु पडॆदिद्देनॆ. वास्तववागि नानु भूमियिन्द हुट्टिदवळु. अयोनिजॆ. मानव जातिगिन्तलू विलक्षणवागि हुट्टिदवळु. अन्तॆये नन्न चारित्र्यवू विलक्षणवादुदु, दिव्यवादुदु. इद्यावुदन्नु नीनु पुरस्करिसुत्तिल्लवल्ल.॥15॥

पदच्छेदः

15. vR^ittajJNaH = O knower of virtuous conduct!; utpattiH = my birth; janakaat = was from Janaka; apadesheva = in disguise; vasudhaatalaat = but was actually from the earth; mama = my; vR^ittam cha = sacred birth; bahu = of a high degree; na puraskR^itam = was not honoured; te = by you.

अनुवादः

“O knower of virtuous conduct! My birth was from Janaka in disguise; but was actually from the earth. My sacred birth of such a high degree, was not honoured by you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न प्रमाणीकृतः पाणिर्बाल्ये मम निपीडितः ।
मम भक्तिश्च शीलं च सर्वं ते पृष्ठतः कृतम् ॥ १६ ॥

न प्रमाणीकृतः पाणिर्बाल्ये बालेन पीडितः । मम भक्तिश्च शीलं च सर्वं ते पृष्ठतः कृतम् ॥ ६-११६-१६

‘बाल्यावस्थामें आपने मेरा पाणिग्रहण किया है, इसकी ओर भी ध्यान नहीं दिया । आपके प्रति मेरे हृदयमें जो भक्ति है और मुझमें जो शील है, वह सब आपने पीछे ढकेल दिया—एक साथ ही भुला दिया’ ॥ १६ ॥

बाल्यदल्ले नीवु नन्न पाणिग्रहण माडिदिरि, इदर कडॆगू गमनकॊडलिल्ल. निम्म कुरितु नन्न हृदयदल्लि भक्ति, नन्नल्लिरुव शील इवॆल्लवन्नु हिन्दॆ तळ्ळि, ऒम्मॆले मरॆतुबिट्टिरि.॥16॥

पदच्छेदः

16. mama paaNiH = my hand; nipiiDitaH = taken (as a bride by you); baalye = in our childhood; na pramaaNiikR^itaH = was not recognized; mama = my; bhaktishcha = devotion; shiilam cha = my chastity; sarvam = all; pR^iShThataH kR^itam = have been ignored; te = by you.

अनुवादः

“My hand taken (by you as a bride) in our childhood was not duly recognized by you. My devotion, my chastity and all have been ignored by you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति ब्रुवन्ती रुदती बाष्पगद‍्गदभाषिणी ।
उवाच लक्ष्मणं सीता दीनं ध्यानपरायणम् ॥ १७ ॥

इति ब्रुवन्ती रुदती भाष्पगद्गदभाषिणी ।
उवाच लक्ष्मणं सीता दीनं ध्यानपरायणम् ॥

इतना कहते-कहते सीताका गला भर आया । वे रोती और आँसू बहाती हुई दुःखी एवं चिन्तामग्न होकर बैठे हुए लक्ष्मणसे गद‍्गद वाणीमें बोलीं— ॥ १७ ॥

इष्टु हेळुत्ता-हेळुत्ता सीतॆय गण्टलु कट्टिकॊण्डितु. अवळु अळुत्ता कण्णीरु सुरिसुत्ता, दुःखितनागि हागू चिन्तामग्ननागि कुळितिरुव लक्ष्मणनल्लि गद्गदितळागि नुडिदळु.॥17॥

पदच्छेदः

17. siitaa = Seetha; iti = thus; bruvantii = speaking; rudatii = weaping; baaShpa gadgadabhaaShiNii = and stammering with tears; uvaacha = said; lakShmaNam = to Lakshmana; diinam = who was sad; dhyaana paraayaNam = and engaged in thoughtfulness.

अनुवादः

Seetha, thus speaking, weeping and stammering with tears, said to Lakshmana, who was sad and engaged in thoughtfulness (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

चितां मे कुरु सौमित्रे व्यसनस्यास्य भेषजम् ।
मिथ्यापवादोपहता नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ १८ ॥

‘सुमित्रानन्दन! मेरे लिये चिता तैयार कर दो । मेरे इस दुःखकी यही दवा है । मिथ्या कलङ्कसे कलङ्कित होकर मैं जीवित नहीं रह सकती ॥ १८ ॥

सुमित्रानन्दन! ननगागि चितॆयन्नु रचिसु. नन्न दुःखक्कॆ इदे मद्दागिदॆ. मिथ्या कलङ्कदिन्द कळङ्कितळागि नानु बदुकिरलारॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. saumitre = O Lakshmana!; kuru = create; chitaam = a pile of fire; me = for me; bheShajam = which is a remedy; asya vyasanasya = for this trouble; aham mithyaapavaadopahataa = smitten as I am with false blames; na utsahe = (I) no longer wish; jiivitum = to survive.

अनुवादः

“O Lakshmana! Create a pile of fire, for me, which is a remedy for this disaster. I no longer wish to survive, smitten as am with false blames.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अप्रीतेन गुणैर्भर्त्रा त्यक्ताया जनसंसदि ।
या क्षमा मे गतिर्गन्तुं प्रवेक्ष्ये हव्यवाहनम् ॥ १९ ॥

‘मेरे स्वामी मेरे गुणोंसे प्रसन्न नहीं हैं । इन्होंने भरी सभामें मेरा परित्याग कर दिया है । ऐसी दशामें मेरे लिये जो उचित मार्ग है, उसपर जानेके लिये मैं अग्निमें प्रवेश करूँगी’ ॥ १९ ॥

नन्न स्वामि नन्न गुणगळिन्द प्रसन्ननागिल्ल. इवरु तुम्बिद सभॆयल्लि नन्नन्नु परित्यजिसिदरु. इन्तह स्थितियल्लि ननगॆ उचितवाद मार्गदल्लि नडॆयल्लि नानु अग्निप्रवेश माडुवॆनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. pravekShyaami = I will enter; havyavaahanam = a fire; gantum = to obtain; gatiH = a course; yaa kShamaa = which is appropriate; me = for me; tyaktaayaH = who has been jana samsadi = amidst an assembly of men; bhartraa = by me husband;apriitena = who was not satisfied; guNaiH = with my traits.

अनुवादः

“I will enter a fire, to obtain the only course appropriate for me, who has been abandoned amidst an assembly of men, by my husband who was not satisfied with my traits.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु वैदेह्या लक्ष्मणः परवीरहा ।
अमर्षवशमापन्नो राघवं समुदैक्षत ॥ २० ॥

एवं ब्रुवाणा रुदती बाष्पगद्गदभाषिणी । अब्रवील्लक्ष्मणं सीता दीनं ध्यानपरं स्थितम् ॥ ६-११६-२०

विदेहनन्दिनीके ऐसा कहनेपर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले लक्ष्मणने अमर्षके वशीभूत होकर श्रीरामचन्द्रजीकी ओर देखा (उनसे सीताजीका वह अपमान सहा नहीं जाता था) ॥ २० ॥

विदेहनन्दिनियु हीगॆ हेळिदाग शत्रुवीररन्नु संहरिसुव लक्ष्मणनु क्रोधा विष्टनागि श्रीरामचन्द्रन कडॆगॆ नोडिदनु. (सीतॆय आ अपमानवन्नु अवनिन्द सहिसलागलिल्ल..॥20॥

पदच्छेदः

20. evam = thus; uktaH = spoken; vaidehyaa = by Seetha; lakShmaNaH = Lakshmana; para viirahaa = the destroyer of enemy-warriors; aapannaH amarSvaa vasham = who gave way to wrath; samudaikShata = looked; raaghavam = towards Rama.

अनुवादः

Hearing the words of Seetha, Lakshmana, the destroyer of enemy warriors, giving way to wrath, looked towards Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स विज्ञाय मनश्छन्दं रामस्याकारसूचितम् ।
चितां चकार सौमित्रिर्मते रामस्य वीर्यवान् ॥ २१ ॥

परंतु श्रीरामके इशारेसे सूचित होनेवाले उनके हार्दिक अभिप्रायको जानकर पराक्रमी लक्ष्मणने उनकी सम्मतिसे ही चिता तैयार की ॥ २१ ॥

आदरॆ श्रीरामन मुखभावदिन्दले अवन हार्दिक अभिप्रायवन्नु तिळिद सौमित्रियु अवन सम्मतियिन्दले चितॆयन्नु सिद्धपडिसिदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. vijJNaaya = understanding; manashchandam = the inclination of the mind; raamasya = of Rama; aakaara suuchitam = hinted by the expression in his face; saH viiryavaan = that valiant; saumitriH = Lakshmana; chakaara = prepared; chitaam = a pyre; raamasya mte = in deference to the wishes of Rama’s.

अनुवादः

Understanding the inclination of the mind of Rama, hinted by the expression in his face, that valiant Lakshmana prepared a pyre, in deference to the wishes of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि रामं तदा कश्चित् कालान्तकयमोपमम् ।
अनुनेतुमथो वक्तुं द्रष्टुं वाप्यशकत् सुहृत् ॥ २२ ॥

उस समय श्रीरघुनाथजी प्रलयकालीन संहारकारी यमराजके समान लोगोंके मनमें भय उत्पन्न कर रहे थे । उनका कोई भी मित्र उन्हें समझाने, उनसे कुछ कहने अथवा उनकी ओर देखनेका साहस न कर सका ॥ २२ ॥

आग श्रीरामनु प्रळयकालद संहारकारी यम राजनन्तॆ जनर मनस्सिनल्लि भयवन्नुण्टुमाडुत्तिद्दनु. अवन याव मित्रनू कूड अवनन्नु समजायिसलु, एनादरू हेळलु, अथवा अवन कडॆगॆ नोडुवुदक्कू साहस माडदादरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. na kashchit suhR^it = no one near and dear; ashakat hi = was indeed able; anuvetum = to cajole; tadaa = on that occasion; atho = or; vaktum = to speak; draShTum va api = or even to look upon; raamam = Rama; kaalaantakayamopamam = who appeared like Yama the lord of death at the time of dissolution of the world.

अनुवादः

No one near and dear was indeed able to cajole on that occasion or to speak or even to look upon Rama, who appeared like Yama the lord of death at the time of dissolution of the world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अधोमुखं स्थितं रामं ततः कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
उपावर्तत वैदेही दीप्यमानं हुताशनम् ॥ २३ ॥

अधोमुखं ततो रामं शनैः कृत्वा प्रदक्षिणम् । उपासर्पत वैदेही दीप्यमानं हुताशनम् ॥ ६-११६-२३

भगवान् श्रीराम सिर झुकाये खड़े थे । उसी अवस्थामें सीताजीने उनकी परिक्रमा की । इसके बाद वे प्रज्वलित अग्निके पास गयीं ॥ २३ ॥

भगवान् श्रीरामनु तलॆ तग्गिसि निन्तिद्दनु. अदे स्थितियल्लि सीतॆयु अवनिगॆ प्रदक्षिणॆ बन्दु, बळिक प्रज्वलित अग्निय बळिगॆ नडॆदळु.॥23॥

पदच्छेदः

23. tataH = thereupon; vaidehii = Seetha; pradakShiNam kR^itvaa = doing circumambulation; raamam = to Rama; sthitam athomukham = standing with his head bent low Rama; upaavartata = went towards; diiptamaanam = the blazing; hutaashanam = fire.

अनुवादः

Thereupon, Seetha, after doing circumambulation to Rama, who was standing with his head bent low, proceeded towards the blazing fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रणम्य दैवतेभ्यश्च ब्राह्मणेभ्यश्च मैथिली ।
बद्धाञ्जलिपुटा चेदमुवाचाग्निसमीपतः ॥ २४ ॥

प्रणम्य देवतेभ्यश्च ब्राह्मणेभ्यश्च मैथिली ।
बद्धाञ्जलिपुटा चेदमुवाचाग्नि समीपतः ॥

प्रणम्य देवताभ्यश्च ब्राह्मणेभ्यश्च मैथिली । बद्धाञ्जलिपुटा चेदमुवाचाग्निसमीपतः ॥ ६-११६-२४

वहाँ देवताओं तथा ब्राह्मणोंको प्रणाम करके मिथिलेशकुमारीने दोनों हाथ जोड़कर अग्निदेवके समीप इस प्रकार कहा— ॥ २४ ॥

अल्लि देवतॆगळिगॆ, ब्राह्मणरिगॆ नमस्कार माडि मिथिलेश कुमारियु कैमुगिदुकॊण्डु यज्ञनारायणरल्लि हीगॆ प्रार्थिसिदळु.॥24॥

पदच्छेदः

24. praNamya = having offered salutation; daivebhyashcha = to gods; braahmaNebhyashcha = and Brahmins; baddhaaN^jalipuTaa = as also having joined her palms; agni samiipataH = in the vicinity of the fire; maithilii = Seetha; uvaacha = spoke; idam = the following words:

अनुवादः

Having offered salutation to gods and brahmins as also having joined her palms in the vicinity of the fire, Seetha spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा मे हृदयं नित्यं नापसर्पति राघवात् ।
तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः ॥ २५ ॥

‘यदि मेरा हृदय कभी एक क्षणके लिये भी श्रीरघुनाथजीसे दूर न हुआ हो तो सम्पूर्ण जगत् के साक्षी अग्निदेव मेरी सब ओरसे रक्षा करें ॥ २५ ॥

नन्न हृदय ऎन्दू ऒन्दु क्षणवादरू श्रीरघुनाथनिन्द दूरवागदिद्दरॆ समस्त जगत्तिन साक्षि अग्निदेवने नन्नन्नु रक्षिसु.॥25॥

पदच्छेदः

25. yathaa = as; me = my; hR^idayam = heart; naapasarpati nityam = never moves off; raaghavaat = from Rama; tathaa = so; paavakaH = let the fire-god; lokasya saakShii = the witness of the world; paatu = protect; maam = me; sarvataH = from all sides.

अनुवादः

“As my heart never moves off from Rama, so let the fire-god, the witness of the world, protect me from all sides.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा मां शुद्धचारित्रां दुष्टां जानाति राघवः ।
तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः ॥ २६ ॥

यथा मां शुद्धचरितां दुष्टां जानाति राघवः । तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः ॥ ६-११६-२६

‘मेरा चरित्र शुद्ध है फिर भी श्रीरघुनाथजी मुझे दूषित समझ रहे हैं । यदि मैं सर्वथा निष्कलङ्क होऊँ तो सम्पूर्ण जगत् के साक्षी अग्निदेव मेरी सब ओरसे रक्षा करें ॥ २६ ॥

श्रीरामनु भाविसिरुवन्तॆ नानु दूषित ळागिरदॆ शुद्धचारित्र्यवुळ्ळवळागिद्दरॆ लोकसाक्षियाद अग्निदेवनु नन्नन्नु सर्वरीतिगळल्लि रक्षिसलि.॥26॥

पदच्छेदः

26. yathaa = as; raaghavaH; Rama; jaanaati = apprehends; maam = me; shuddha charitaam = though of unimpeachable conduct; duShTaam = to be spoilt; paavakaH = let the fire-god; lokasya saakShii = the witness of the world; paatu = protect; maam = me; sarvataH = from all sides.

अनुवादः

“As Rama apprehends me, though of unimpeachable conduct, to be spoilt, let the fire-god the witness of the world protect me from all sides.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कर्मणा मनसा वाचा यथा नातिचराम्यहम् ।
राघवं सर्वधर्मज्ञं तथा मां पातु पावकः ॥ २७ ॥

‘यदि मैंने मन, वाणी और क्रियाद्वारा कभी सम्पूर्ण धर्मोंके ज्ञाता श्रीरघुनाथजीका अतिक्रमण न किया हो तो अग्निदेव मेरी रक्षा करें’ ॥ २७ ॥

नानु मनस्सु, वाणि, क्रियॆयिन्द ऎन्दिगू धर्मज्ञ श्रीरघुनाथनन्नु अतिक्रमिसलिल्लवादरॆ अग्निदेवने नन्नन्नु रक्षिसु.॥27॥

पदच्छेदः

27. yathaa = as; aham = I; naaticharaami = have never been unfaithful; karmaNaa = in act; manasaa = thought; vaachaa = and speech; raaghavam = to Rama; sarvadharmajJNam = who knows all the virtues; tathaa = so; paavakaH = let the fire-god; paatu = protect; maam = me.

अनुवादः

“As I have never been unfaithful in act, thought and speech to Rama, who knows all the virtues, so let the fire-god protect me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आदित्यो भगवान् वायुर्दिशश्चन्द्रस्तथैव च ।
अहश्चापि तथा सन्ध्ये रात्रिश्च पृथिवी तथा ।
यथान्येऽपि विजानन्ति तथा चारित्रसंयुताम् ॥ २८ ॥

आदित्योभवान् वायुर्दिशश्चन्द्रस्तथैव च । अहश्चापि तथा सन्ध्ये रात्रिश्च पृथिवी तथा ॥ ६-११६-२८ यथान्येऽपि विजानन्ति तथा चारित्रसंयुताम् ।

‘यदि भगवान् सूर्य, वायु, दिशाएँ, चन्द्रमा, दिन, रात, दोनों संध्याएँ, पृथ्वी देवी तथा अन्य देवता भी मुझे शुद्ध चरित्रसे युक्त जानते हों तो अग्निदेव मेरी सब ओरसे रक्षा करें’ ॥ २८ ॥

भगवान् सूर्य, वायु, दिक्कुगळु, चन्द्र, हगलु, रात्रॆ, ऎरडू सन्ध्यॆगळु, पृथिविदेवि हागू इतर देवतॆगळू कूड नानु शुद्धचारित्र्यवुळ्ळवळॆन्दु तिळिदिद्दरॆ अग्निदेवनु नन्नन्नु ऎल्ल रीतियिन्द रक्षिसलि.॥28॥

पदच्छेदः

28. yathaa = since; bhagavaan = the adorable; aadityaH = sun-god; vaayuH = wind-god; dishaH = the four quarters; tathaiva cha = and even so; chandraH = the moon-god; aashchaapi = as also the deity presiding over the day-time; tathaa = and; samdhye = the twilights; raatrishcha = and the night; tathaa = and; pR^ithivii = the earth; anyo.api = and even others; vijaananti = know (me); chaaritra samyutaam = to be endowed with good conduct; tathaa = so; (let the fire-god protect me).

अनुवादः

“Since the adorable sun-god, wind-god, the four quarters and even so the moon-god, as also the deity presiding over the day-time and the twilights and the night and the earth and even others know me to be endowed with good conduct, so let the fire-god protect me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा तु वैदेही परिक्रम्य हुताशनम् ।
विवेश ज्वलनं दीप्तं निःशङ्केनान्तरात्मना ॥ २९ ॥

एवमुक्त्वा तु वैदेही परिक्रम्य हुताशनम् ॥ ६-११६-२९ विवेश ज्वलनं दीप्तं निःसङ्गेनान्तरात्मना ।

ऐसा कहकर विदेहराजकुमारीने अग्निदेवकी परिक्रमा की और निःशङ्क चित्तसे वे उस प्रज्वलित अग्निमें समा गयीं ॥ २९ ॥

हीगॆ हेळि वैदेहियु अग्निदेवनिगॆ प्रदक्षणॆ माडि, निःशङ्कवाद मनस्सिनिन्द आ प्रज्वलित अग्नियल्लि प्रवेशिसिदळु.॥29॥

पदच्छेदः

29. evam = thus; uktvaa = speaking; vaidehii = Seetha; parikramya = walking around; hutaashanam = the fire-god; antaraatmanaa = mind; niH shaN^kena = free from hesitation; vivesha = entered; diiptam jvalanam = the blazing fire.

अनुवादः

Thus speaking, Seetha walking around the fire-god, with her mind free from hesitation, entered the blazing fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जनश्च सुमहांस्तत्र बालवृद्धसमाकुलः ।
ददर्श मैथिलीं दीप्तां प्रविशन्तीं हुताशनम् ॥ ३० ॥

जनः स सुमहांस्तत्र बालवृद्धसमाकुलः ॥ ६-११६-३० ददर्श मैथिलीं तत्र प्रविशन्तीं हुताशनम् ।

बालकों और वृद्धोंसे भरे हुए वहाँके महान् जनसमुदायने उन दीप्तिमती मिथिलेशकुमारीको जलती आगमें प्रवेश करते देखा ॥ ३० ॥

बालकरु, वृद्धरू तुम्बिद अल्लिय महा जनसमुदायवु आ दीप्तिमति सीतॆयु उरियुव अग्नियन्नु प्रवेशिसिदुदन्नु नोडिदरु.॥30॥

पदच्छेदः

30. sumahaan janashcha = a large gathering of men; baala vR^iddha samaakulaH = including children and elders; dadarsha = saw; diiptaam = the shining; maithiliim = Seetha; pravishantiim = having entered; hutaashanam = the fire; tatra = there.

अनुवादः

A large gathering of men including children and elders, saw the shining Seetha having entered the fire there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा तप्तनवहेमाभा तप्तकाञ्चनभूषणा ।
पपात ज्वलनं दीप्तं सर्वलोकस्य सन्निधौ ॥ ३१ ॥

तपाये हुए नूतन सुवर्णकी-सी कान्तिवाली सीता आगमें तपाकर शुद्ध किये गये सुवर्णके आभूषणोंसे विभूषित थीं । वे सब लोगोंके निकट उनके देखते-देखते उस जलती आगमें कूद पड़ीं ॥ ३१ ॥

पुटक्कॆ हाकिद चिन्नदन्तॆ कान्तियुळ्ळ सीतॆयु, शुद्धगॊळिसिद चिन्नद आभरणगळन्नु धरिसिद्द आकॆयु ऎल्ल जनरु हत्तिरदिन्द नोडुनोडुत्ता आ उरियुव अग्नियल्लि हारिदळु.॥31॥

पदच्छेदः

31. saa = that Seetha; taptanava hemaabhaa = having a shining of fresh refined gold; tapta kaaN^chana bhuuShaNaa = and decked with ornaments of refined gold; papaata = plunged; diiptam jvalnnam = into the blazing fire; sarvalopasya samnidhau = in the presence of all people.

अनुवादः

That Seetha, with the shining of fresh refined gold and decked with ornaments of refined gold, plunged into the blazing fire, in the presence of all people.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ददृशुस्तां विशालाक्षीं पतन्तीं हव्यवाहनम् ।
सीतां सर्वाणि रूपाणि रुक्मवेदिनिभां तदा ॥ ३२ ॥

सोनेकी बनी हुई वेदीके समान कान्तिमती विशाल-लोचना सीतादेवीको उस समय सम्पूर्ण भूतोंने आगमें गिरते देखा ॥ ३२ ॥

स्वर्णनिर्मित वेदियन्तॆ कान्तियुळ्ळ विशाललोचनॆ सीतादेवियु अग्नियल्लि बीळुत्तिरुवुदन्नु आग समस्त प्राणिगळु नोडिदरु.॥32॥

पदच्छेदः

32. sarvaaNi = all; ruupaaNi = the living beings; dadR^ishuH = saw; tadaa = then; taam vishaalaakShiim siitaam = that wide-eyed Seetha; rukavedi nibhaam = and looking like a sacrificial altar made of gold; patantiim = who was plunging; havya vaahanam = into the fire.

अनुवादः

All the living beings saw then that wide-eyed Seetha, who looked like a golden altar, plunging into the fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ददृशुस्तां महाभागां प्रविशन्तीं हुताशनम् ।
ऋषयो देवगन्धर्वा यज्ञे पूर्णाहुतीमिव ॥ ३३ ॥

ददृशुस्तां महाभागां प्रविशन्तीं हुताशनम् ॥ ६-११६-३३ सीतां कृत्स्नास्त्रयो लोकाः पुण्यामाज्याहुतीमिव ।

ऋषियों, देवताओं और गन्धर्वोंने देखा, जैसे यज्ञमें पूर्णाहुतिका होम होता है, उसी प्रकार महाभागा सीता जलती आगमें प्रवेश कर रही हैं ॥ ३३ ॥

यज्ञदल्लि पूर्णाहुतियु अग्नियल्लि बीळुवन्तॆ महाभागा सीतॆयु प्रज्वलित अग्नियन्नु प्रवेशिसुवुदन्नु ऋषिगळु, देवतॆगळु, गन्धर्वरू नोडिदरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. kR^itsnaaH = the entire; trayaH = three; lokaaH = kinds of people (viz. Sages; gods and Gandharvas); dadR^ishuH = saw; taam mahaabhaagaam siitaam = that illustrious Seetha; pravishantiim = entering; hutaashanam = the fire; puNyaam aajyaahutiimiva = as a sacred oblation of clarified butter.

अनुवादः

The sages, gods, and the Gandharvas saw that illustrious Seetha entering deep into the fire as a sacred oblation of clarified butter.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रचुक्रुशुः स्त्रियः सर्वास्तां दृष्ट्वा हव्यवाहने ।
पतन्तीं संस्कृतां मन्त्रैर्वसोर्धारामिवाध्वरे ॥ ३४ ॥

प्रचुक्रुशुः स्त्रियः सर्वास्तां दृष्ट्वा हव्यवाहने ॥ ६-११६-३४ पतन्तीं संस्कृतां मन्रैर्वसोर्धारामिवाध्वरे ।

जैसे यज्ञमें मन्त्रोंद्वारा संस्कार की हुई वसुधाराकी* आहुति दी जाती है, उसी प्रकार दिव्य आभूषणोंसे विभूषित सीताको आगमें गिरते देख वहाँ आयी हुई सभी स्त्रियाँ चीख उठीं ॥ ३४ ॥

\* घीकी अनवच्छिन्न धारा ।

यज्ञदल्लि मन्त्रगळिन्द संस्कृतवाद वसोर्धारॆयु यज्ञनारायणनल्लि बीळुवन्तॆ दिव्यआभूषणगळिन्द अलङ्कृत सीतॆयु बॆङ्किगॆ बीळुवुदन्नु नोडि अल्लिगॆ बन्दिरुव ऎल्ल स्त्रीयरु कूगिकॊण्डरु.॥34॥

पदच्छेदः

34. sarvaaH = all; striyaH = the women; prachukrushuH = screamed; dR^iShTvaa = on seeing; taam = her; patantiim = rushing; havyavaahane = into the fire; dharaamiva = like a gush; samskR^itaam vasoH = of clarified butter; adhvare = plunging into sacrificial fire; mantraiH = duly consecrated with Vedic hymns.

अनुवादः

All the women (who were present there) screamed on seeing her, rushing into the fire, like a gush of clarified butter plunging into the sacrificial fire, duly consecrated by Vedic hymns.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ददृशुस्तां त्रयो लोका देवगन्धर्वदानवाः ।
शप्तां पतन्तीं निरये त्रिदिवाद् देवतामिव ॥ ३५ ॥

ददृशुस्तां त्रयो लोका देवगन्धर्वदाननाः ॥ ६-११६-३५ शप्तां पतन्तीं निरये त्रिदिवाद्देवतामिव ।

तीनों लोकोंके दिव्य प्राणी, ऋषि, देवता, गन्धर्व तथा दानवोंने भी भगवती सीताको आगमें गिरते देखा, मानो स्वर्गसे कोई देवी शापग्रस्त होकर नरकमें गिरी हो ॥ ३५ ॥

शापग्रस्तळाद देवतॆयॊब्बळु नरकक्कॆ बीळुवन्तॆ भगवति सीतॆयु अग्नियल्लि बीळुवुदन्नु मूरु लोकगळ दिव्यप्राणिगळु, ऋषिगळु, देवतॆगळु, गन्धर्वरु, दानवरु नोडिदरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. trayaH = the three; lokaaH = worlds; devagandharva daanavaaH = the gods; Gandharvas and demons; dadR^ishuH = beheld; taam = her; devataami va = as a goddess; patantiim = rushing; shaptaam niraye = into a cursed hell; tridivaat = from heaven.

अनुवादः

The denizens of the entire three worlds including the gods, Gandharvas and demons, beheld her falling into the fire, like a goddess, subjected to a curse, falling from heaven to hell.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यामग्निं विशन्त्यां तु हाहेति विपुलः स्वनः ।
रक्षसां वानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः ॥ ३६ ॥

उनके अग्निमें प्रवेश करते समय राक्षस और वानर जोर-जोरसे हाहाकार करने लगे । उनका वह अद्भुत आर्तनाद चारों ओर गूँज उठा ॥ ३६ ॥

सीतॆयु अग्नियल्लि प्रवेशिसुवाग राक्षसरु मत्तु वानररु जोरागि हाहाकार माडतॊडगिदरु. अवर आ अर्तनाद ऎल्लॆडॆ प्रतिध्वनिसितु.॥36॥

पदच्छेदः

36. tasyaam = while she; vishantyaam = was entering deeply; agnim = into the fire; vipulaH svanaH = a loud sound; adbhutopamaH = which appeared strange; haa haa iti = uttering ‘Alas; Alas’; sambabhuuva = rose; rakShasaam vaanaraaNaam cha = from both the demons and the monkeys alike.

अनुवादः

While she was entering deeply into the fire, a loud sound, which appeared strange, uttering ‘Alas, Alas’ rose both from the demons and the monkeys alike.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षोडशाधिकशततमः सर्गः ॥ ११६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें एक सौ सोलहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ११६ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नूरहदिनारनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥116॥