११५ रामेण सीतातिरस्कारः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Rama informs Seetha that the dishonour meted out to him and the wrong done to her by Ravana have been wiped off, by his victory over the enemy with the assistance of Hanuma, Sugreeva and Vibhishana. However, regarding with suspicion the character of Seetha, Rama disowns her and asks her to seek shelter elsewhere.

स्रोतः: valmikiramayan.net

115. सीताके चरित्रपर संदेह करके श्रीरामका उन्हें ग्रहण करनेसे इनकार करना और अन्यत्र जानेके लिये कहना

तां तु पार्श्वे स्थितां प्रह्वां रामः सम्प्रेक्ष्य मैथिलीम् ।
हृदयान्तर्गतं भावं व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ १ ॥

तां तु पार्श्वे स्थितां प्रह्वां रामः संप्रेक्ष्ये मैथिलीम् । हृदयान्तर्गतं भावं व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ ६-११५-१

मिथिलेशकुमारी सीताको विनयपूर्वक अपने समीप खड़ी देख श्रीरामचन्द्रजीने अपना हार्दिक अभिप्राय बताना आरम्भ किया— ॥ १ ॥

मिथिलेशकुमारियु विनयपूर्वकवागि तन्न बळियल्लि निन्तिरुवुदन्नु नोडि श्रीरामचन्द्रनु तन्न हार्दिक अभिप्रायवन्नु तिळिसतॊडगिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. samprekShya = seeing; taam maithiliim = that Seetha; sthitaam = who stood; paarshve = at his vicinity; prahvaam = bowing low; raamaH = Rama; upachakrame = began; vyaahartum = to tell; bhaavam = his feeling; hR^idayaantargatam = hidden in his heart (as follows).

अनुवादः

Seeing that Seetha, who stood at his vicinity bowing low, Rama began to tell his feeling hidden in his heart (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

एषासि निर्जिता भद्रे शत्रुं जित्वा रणाजिरे ।
पौरुषाद् यदनुष्ठेयं मयैतदुपपादितम् ॥ २ ॥

‘भद्रे! समराङ्गणमें शत्रुको पराजित करके मैंने तुम्हें उसके चंगुलसे छुड़ा लिया । पुरुषार्थके द्वारा जो कुछ किया जा सकता था, वह सब मैंने किया ॥ २ ॥

मङ्गळ स्वरूपळे! समराङ्गणदल्लि शत्रुवन्नु पराजितगॊळिसि नानु निन्नन्नु अवन सॆरॆयिन्द बिडिसिदॆ. पुरुषार्थदिन्द एनॆल्ल माडबहुदो, अदॆल्लवन्नू नानु माडिरुवॆनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. bhadre = my dear lady!; eShaa = you; asi = are; nirjitaa = won back (by me); jitvaa = after conquering; shatrum = the enemy; raNaajire = in the battle-field; tat yat = that which; anuShTheyam = is to be done; pauruShaat = through human effort; upapaaditam = has been accomplished; mayaa = by me.

अनुवादः

“You are won back by me, after conquering the enemy in the battle-field, my dear lady! That which is to be done through human effort, has been accomplished by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गतोऽस्म्यन्तममर्षस्य धर्षणा सम्प्रमार्जिता ।
अवमानश्च शत्रुश्च युगपन्निहतौ मया ॥ ३ ॥

गतोऽस्म्यन्तममर्षस्य धर्षणा संप्रमार्जिता । अवमानश्च शत्रश्च युगपन्निहतौ मया ॥ ६-११५-३

‘अब मेरे अमर्षका अन्त हो गया । मुझपर जो कलङ्क लगा था, उसका मैंने मार्जन कर दिया । शत्रुजनित अपमान और शत्रु दोनोंको एक साथ ही नष्ट कर डाला ॥

ईग नन्न क्रोधद अन्त्यवायितु. नन्न मेलॆ बन्द कलङ्कवन्नु नानु निराकरिसिदॆ. शत्रुविनिन्दाद अपमान मत्तु शत्रुवन्नु ऒट्टिगॆ नाशमाडिबिट्टॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. gataH asmi = I have come to; antam = the end; amarShasya = of my indignation; dharShaNaa = and my outrage; sampramaarjitaa = has been completely requited; shatrushcha = and the enemy; anumaanashcha = as well as the contempt; nihatau = have been wiped out; yugavat = all at once; mayaa = by me.

अनुवादः

“I have come to the end of my indignation and my outrage has been completely requited as also the contempt against the enemy have been wiped out, all at once, by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य मे पौरुषं दृष्टमद्य मे सफलः श्रमः ।
अद्य तीर्णप्रतिज्ञोऽहं प्रभवाम्यद्य चात्मनः ॥ ४ ॥

‘आज सबने मेरा पराक्रम देख लिया । अब मेरा परिश्रम सफल हो गया और इस समय प्रतिज्ञा पूर्ण करके मैं उसके भारसे मुक्त एवं स्वतन्त्र हो गया ॥ ४ ॥

इन्दु ऎल्लरू नन्न पराक्रम नोडिदरु. ईग नन्न परिश्रम सफलवायितु. ईग नानु प्रतिज्ञॆयन्नु पूर्णगॊळिसि, अदर भारमुक्तनागि स्वतन्त्रनादॆनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. adya = now; me = my; pauruSham = manly strength; dR^iShTam = has been seen (by all); adya = today; me = my; shramaH = toil; saphalaH = has borne fruit; adya = now; aham = I; tiirNa pratijJNaH = have fulfilled my promise; adya = today; prabhavaami = I am the master; aatmanaH = of myself.

अनुवादः

“Now, my manly strength has been seen by all. Today, my toil has borne fruit. Now, I have fulfilled my promise. Today, I am the master of myself.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

या त्वं विरहिता नीता चलचित्तेन रक्षसा ।
दैवसम्पादितो दोषो मानुषेण मया जितः ॥ ५ ॥

‘जब तुम आश्रममें अकेली थी, उस समय वह चञ्चल चित्तवाला राक्षस तुम्हें हर ले गया । यह दोष मेरे ऊपर दैववश प्राप्त हुआ था, जिसका मैंने मानवसाध्य पुरुषार्थके द्वारा मार्जन कर दिया ॥ ५ ॥

नीनु आश्रमदल्लि ऒब्बण्टिगळागिद्दाग आ चञ्चलचित्त राक्षसनु निन्नन्नु कद्दु तन्दिद्द ई दोष दैववशदिन्द नन्न मेलॆ बन्दित्तु. अदन्नु नानु मावनसाध्य पुरुषार्थदिन्द तॊळॆदु हाकिदॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. yaa tvam = you; who; virahitaa = became deserted from me; niitaa = was taken away; chalachittena rakShasaa = by a ficle-minded demon; doShaH = the wrong; daivasampaaditaH = brought about by the destiny jitaH = has been corrected; mayaa = by me; maanuSheNa = a human being.

अनुवादः

“The wrong done to you, when you were deserted from me, in that you were taken away by a fickle-minded demon, which was ordained by the destiny, has been corrected by me as a human being.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सम्प्राप्तमवमानं यस्तेजसा न प्रमार्जति ।
कस्तस्य पौरुषेणार्थो महताप्यल्पचेतसः ॥ ६ ॥

सम्प्राप्तमवमानं यस्तेजसा न प्रमार्जति ।
कस्तस्य पौरुषेणार्थो महताप्यल्पतेजसः ॥

‘जो पुरुष प्राप्त हुए अपमानका अपने तेज या बलसे मार्जन नहीं कर देता है, उस मन्दबुद्धि मानवके महान् पुरुषार्थसे भी क्या लाभ हुआ? ॥ ६ ॥

याव मनुष्यनु तनगाद अपमानवन्नु तन्न तेज-बलदिन्द तॊडॆदुहाकुवुदिल्लवो, आ मन्द बुद्धिय मानवन महापुरुषार्थदिन्दलादरू एनु लाभविदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. kaH arthaH = what is the use; pauruSheNa = of a prowess; tasya mahataapi alpachetasH = of a weak-minded man; even if it is mighty; yaH na pramaarjati = who does not wipe out; sampraaptam avamaanam = the insult fallen to his lot; tejasaa = by means of his energy?

अनुवादः

“What is the use of a prowess, however great, of that weak-minded man who does not wipe out, by his energy, the insult fallen to his lot?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लङ्घनं च समुद्रस्य लङ्कायाश्चापि मर्दनम् ।
सफलं तस्य च श्लाघ्यमद्य कर्म हनूमतः ॥ ७ ॥

लङ्घुनं समुद्रस्य लङ्कायाश्चापि मर्दनम् । सफलं तस्य च श्लाघ्यमद्य कर्म हनूमतः ॥ ६-११५-७

‘हनुमान् ने जो समुद्रको लाँघा और लङ्काकाविध्वंस किया, उनका वह प्रशंसनीय कर्म आज सफल हो गया ॥

हनुमन्तनु समुद्रवन्नु लङ्घिसि, लङ्कॆय विध्वंस माडिद अवन प्रशंसनीय कार्य इन्दु सफलवायितु.॥7॥

पदच्छेदः

7. shlaaghya = the praise-worthy; karma = act; tasya hanuumataH = of that Hanuma; laN^ghanam = (namely) the crossing; samudrasya = of the ocean; mardanam cha = and the destroying; laN^kaayaaH = of Lanka; the destroying; laNKaayaaH = of Lanka; adya = today; saphalam = has borne fruit.

अनुवादः

“The praise-worthy act of Hanuma in the form of crossing of the ocean and the destroying of Lanka, has borne fruit today.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

युद्धे विक्रमतश्चैव हितं मन्त्रयतस्तथा ।
सुग्रीवस्य ससैन्यस्य सफलोऽद्य परिश्रमः ॥ ८ ॥

‘सेनासहित सुग्रीवने युद्धमें पराक्रम दिखाया तथा समय-समयपर ये मुझे हितकर सलाह देते रहे हैं, इनका परिश्रम भी अब सार्थक हो गया ॥ ८ ॥

सैन्यसहित सुग्रीवनु युद्धदल्लि पराक्रम तोरिसि, आगाग ननगॆ हितकर सलहॆ कॊडुत्ता इद्दनु. अवन परिश्रमवू ईग सार्थकवायितु.॥8॥

पदच्छेदः

8. parishramaH = the endeavour; sugriivasya = of Sugreeva; sa sainyashcha = together with his army; vikramataH = for his attack; yuddhe = in the battle; tathaa = and; mantrayataH = his counsel; hitam = of a good advice; saphalah = is fruitful; adya = today.

अनुवादः

“The endeavour of Sugreeva, who exhibited his prowess on the battle-field with his army and tendered a good advice, is fruitful today.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणस्य च तथा सफलोऽद्य परिश्रमः ।
विगुणं भ्रातरं त्यक्त्वा यो मां स्वयमुपस्थितः ॥ ९ ॥

विभीषणस्य च तथा सफलोऽद्य परिश्रमः । विगुणं भ्रातरं त्वक्त्वा यो मां स्वयमुपस्थितः ॥ ६-११५-९

‘ये विभीषण दुर्गुणोंसे भरे हुए अपने भाईका परित्याग करके स्वयं ही मेरे पास उपस्थित हुए थे । अबतकका किया हुआ इनका परिश्रम भी निष्फल नहीं हुआ’ ॥ ९ ॥

ई विभीषणनु दुर्गुणगळिन्द तुम्बि तन्न अण्णनन्नु त्यजिसि नन्न बळि उपस्थितनादनु. इष्टरवरॆगॆ इवनु माडिद परिश्रम निष्पलवागलिल्ल.॥9॥

पदच्छेदः

9. tathaa = furthermore; parishramashcha = the exertion; vibhiiShaNashcha = of Vibhishana; yaH = who; tyaktvaa = after abandoning; bhraataram = his brother; viguNam = who was void of good qualities; svayam = andpersonall; upasthitaH = reached; maam = me; saphalaH = is fruitful; adya = today.

अनुवादः

“Furthermore, the exertion of Vibhishana, who after deserting his brother who was void of good qualities, sought my presence, is fruitful today.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवं वदतः श्रुत्वा सीता रामस्य तद् वचः ।
मृगीवोत्फुल्लनयना बभूवाश्रुपरिप्लुता ॥ १० ॥

इस तरह कहते हुए श्रीरामजीकी बातें सुनकर मृगीके समान विकसित नेत्रोंवाली सीताकी आँखोंमें आँसू भर आया ॥ १० ॥

हीगॆ हेळुत्तिरुव श्रीरामन मातुगळन्नु केळि चिगरॆयन्तॆ विकसित कण्णुगळुळ्ळ सीतॆय कण्णुगळल्लि नीरु तुम्बि बन्तु.॥10॥

पदच्छेदः

10. shrutvaa = hearing; tat = those; vachaH = words; vadataH = spoken; tiyevam = thus; raamasya = by Rama; siitaa = Seetha; utphullanayanaa = her eyes wide open; mR^igiiva = like those of a female-deer; babhuuva was; ashrupariplutaa = filled with tears.

अनुवादः

Hearing those words spoken thus by Rama, Seetha with her eyes wide open like those of a female-deer, was bathed in tears.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पश्यतस्तां तु रामस्य समीपे हृदयप्रियाम् ।
जनवादभयाद् राज्ञो बभूव हृदयं द्विधा ॥ ११ ॥

वे अपने स्वामीकी हृदयवल्लभा थीं । उनके प्राणवल्लभ उन्हें अपने समीप देख रहे थे; परंतु लोकापवादके भयसे राजा श्रीरामका हृदय उस समय विदीर्ण हो रहा था ॥ ११ ॥

अवळु तन्न स्वामिय हृदयवल्लभॆयागिद्दळु. आकॆय प्राणवल्लभनु अवळन्नु समीपदल्ले नोडुत्तिद्दरू लोकापवादद भयदिन्द राजा श्रीरामन हृदय आग विदीर्णदन्तागित्तु.॥11॥

पदच्छेदः

11. hR^idayam = the heart; raajJNaH raamasya = of King Rama; pashyataH = as he saw; taam = Seetha (hR^idaya priyaam = the beloved of his heart); samiipe = near him; babhuuva dvidha = was torn; janavaada bhayaat = for fear of the talk of the public.

अनुवादः

The heart of King Rama, as he saw Seetha, (the beloved of his heart) near him, was torn for fear of public scandal.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीतामुत्पलपत्राक्षीं नीलकुञ्चितमूर्धजाम् ।
अवदद् वै वरारोहां मध्ये वानररक्षसाम् ॥ १२ ॥

वे काले-काले घुँघराले बालोंवाली कमललोचना सुन्दरी सीतासे वानर और राक्षसोंकी भरी सभामें पुनः इस प्रकार कहने लगे— ॥ १२ ॥

कप्पाद गुङ्गुरु कूदलुगळुळ्ळ कमललोचनॆयाद सुन्दरी सीतॆयल्लि वानररु मत्तु राक्षसरु तुम्बिद सभॆयल्लि पुनः हीगॆ हेळतॊडगिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. madhye = in the midst; vaanara raakShasaam = of monkeys and demons; avadat vai = Rama spoke; siitaam = to Seetha; utpala patraakShiim = whose eyes resembled the petals of a lotus; niila kuN^jitu muurdhajaam = hair; dark in hue as also curled; vanaarohaam = and hips; excellent.

अनुवादः

In the midst of monkeys and demons, Rama spoke (as follows) to Seetha, whose eyes resembled the petals of a lotus, who wore dark curly hair and was endowed with fine hips.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यत् कर्तव्यं मनुष्येण धर्षणां प्रतिमार्जता ।
तत् कृतं रावणं हत्वा मयेदं मानकाङ्क्षिणा ॥ १३ ॥

यत्कर्तव्यं मनुष्येण धर्षणां प्रतिमार्जता । तत्कृतं रावणं हत्वा मयेदं मानकाङ्क्क्षिणा ॥ ६-११५-१३

‘अपने तिरस्कारका बदला चुकानेके लिये मनुष्यका जो कर्तव्य है, वह सब मैंने अपनी मानरक्षाकी अभिलाषासे रावणका वध करके पूर्ण कया ॥ १३ ॥

तन्न तिरस्कारद प्रतिकार माडलु याव मनुष्यन कर्तव्यविदॆयो, अवॆल्लवन्नु नानु नन्न मानरक्षणॆगागि अभिलाषॆयिन्द रावणन वधॆमाडि पूर्णगॊळिसिदॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. mayaa = by me; maanakaaN^kShiNaa = wanting for an honour; tat idam = this particular act; yat = which; kartavyam = ought to be done; manuShyeNa = by a man; kR^itam = has been done; hatvaa = in killing; raavaNam = Ravana; pratimaarjitaa = and thus wiping away; dharShaNaam = the insult.

अनुवादः

“I, wanting for an honour, have done this particular act, which ought to be done by a man, in killing Ravana and thus wiping away the insult meted out to me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निर्जिता जीवलोकस्य तपसा भावितात्मना ।
अगस्त्येन दुराधर्षा मुनिना दक्षिणेव दिक् ॥ १४ ॥

‘जैसे तपस्यासे भावित अन्तःकरणवाले अथवा तपस्यापूर्वक परमात्मस्वरूपका चिन्तन करनेवाले महर्षि अगस्त्यने वातापि और इल्वलके भयसे जीवजगत् के लिये दुर्गम हुई दक्षिण दिशाको जीता था, उसी प्रकार मैंने रावणके वशमें पड़ी हुई तुमको जीता है ॥ १४ ॥

तपस्सिनिन्द सम्भावितवाद अन्तःकरणवुळ्ळ महर्षि अगस्त्यरु वातापि मत्तु इल्पलर भयगॊण्ड जीव जगत्तिगागि दुर्गमवाद दक्षिण दिक्कन्नु गॆद्दन्तॆये नानु रावणन वशदल्लि इद्द निन्नन्नु गॆद्दुकॊण्डिद्देनॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. nirjitaa = (you have been) won by me; bhaavitaatmanaa = whose mind stands purified; tapasaa = by asceticism; dakShiNaa dik iva = as the southern quarter; duraadharShaa = which was difficult to be approached; jiivalokasya = by the world of mortals; (was conquered by) agastyena = by the Sage Agastya.

अनुवादः

“You have been won by me, whose mind stands purified by asceticism as the southern quarter, which was difficult to be approached by the world of mortals, was conquered by the Sage Agastya.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विदितश्चास्तु भद्रं ते योऽयं रणपरिश्रमः ।
सुतीर्णः सुहृदां वीर्यान्न त्वदर्थं मया कृतः ॥ १५ ॥

‘तुम्हारा कल्याण हो । तुम्हें मालूम होना चाहिये कि मैंने जो यह युद्धका परिश्रम उठाया है तथा इन मित्रोंके पराक्रमसे जो इसमें विजय पायी है, यह सब तुम्हें पानेके लिये नहीं किया गया है ॥ १५ ॥

निनगॆ मङ्गळवागलि. नानु माडिद युद्धद परिश्रम हागू ई मित्रर पराक्रमदिन्द पडॆद विजय, इदॆल्ल निन्नन्नु पडॆयलु अल्लवॆम्बुदन्नु नीनु तिळिदुकॊळ्ळबेकु.॥15॥

रक्षता तु मया वृत्तमपवादं च सर्वतः ।
प्रख्यातस्यात्मवंशस्य न्यङ्गं च परिमार्जता ॥ १६ ॥

सदाचारकी रक्षा, सब ओर फैले हुए अपवादका निवारण तथा अपने सुविख्यात वंशपर लगे हुए कलङ्कका परिमार्जन करनेके लिये ही यह सब मैंने किया है ॥

सदाचारद रक्षणॆ, ऎल्लॆडॆ हरडिद अपवादद निवारण मत्तु नम्म सुविख्यात वंशक्कॆ तगलिद कलङ्कवन्नु निवारिसलॆन्दे नानु इदॆल्ल माडिरुवॆनु.॥16॥

पदच्छेदः

15-16. viditaH astu = let it be known (to you); ayam yuddhaparishramaH = that this endeavour in the shape of war; sutiirNaH = which has been successfully carried through; viiryaat = due to the strength; suhR^idaam = of my friends; na kR^itaH = was not undertakne; tvadartham = for your sake; te bhadram astu = let there be happiness to you!; mayaa = (this was done) by me; rakShataa = in order to keep up; vR^itam = my good conduct; parimaarjitaa = and wipe off; apavaadam cha = the evil-speaking; sarvataH = from all sides; nyaNgam = as well as the insinuation; prakhyaatasya aatmavamshasya = on my own illustrious dynasty.

अनुवादः

“Let it be known to you that this endeavor in the shape of war, which has been successful carried through, due to the strength of my friends was not undertaken for your sake. Let there be prosperity to you! This was done by me in order to keep up my good conduct and to wipe off the evil-speaking from all sides as well as the insinuation on my own illustrious dynasty.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्राप्तचारित्रसन्देहा मम प्रतिमुखे स्थिता ।
दीपो नेत्रातुरस्येव प्रतिकूलासि मे दृढा ॥ १७ ॥

प्राप्तचारित्रसंदेह मम प्रतिमुखे स्थिता । दीपो नेत्रातुरस्येव प्रतिकूलासि मे दृढम् ॥ ६-११५-१७

‘तुम्हारे चरित्रमें संदेहका अवसर उपस्थित है; फिर भी तुम मेरे सामने खड़ी हो । जैसे आँखके रोगीको दीपककी ज्योति नहीं सुहाती, उसी प्रकार आज तुम मुझे अत्यन्त अप्रिय जान पड़ती हो ॥ १७ ॥

निन्न चारित्र्यदल्लि सन्देह उपस्थितवागिदॆ, हीगिरुवागलू नन्न ऎदुरिगॆ निन्तिरुवॆयल्ल! कण्णिन रोगिगॆ दीपवु सह्यवागदन्तॆ इन्दु नीनु ननगॆ अत्यन्त अप्रियवागि काणुत्तिरुवॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. praapta chaaritra sandehaa = (You) with a suspicion arisen on your character; sthitaa = standing; pratimukhe = in front of; mama = me; dR^iDham pratikuulaa api = are extremely disagreeable; me = to me; diipaH iva = even as a light; netraaturasya = to one; who is suffering from a poor eye-sight.

अनुवादः

“You, with a suspicion arisen on your character, standing in front of me, are extremely disagreeable to me, even as a light to one, who is suffering from a poor eye-sight.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् गच्छ त्वानुजानेऽद्य यथेष्टं जनकात्मजे ।
एता दश दिशो भद्रे कार्यमस्ति न मे त्वया ॥ १८ ॥

‘अतः जनककुमारी! तुम्हारी जहाँ इच्छा हो, चली जाओ । मैं अपनी ओरसे तुम्हें अनुमति देता हूँ । भद्रे! ये दसों दिशाएँ तुम्हारे लिये खुली हैं । अब तुमसे मेरा कोई प्रयोजन नहीं है ॥ १८ ॥

अद्दरिन्द जनककुमारी! नीनु बयसिद्दल्लिगॆ हॊरटु होगु. नानु निनगॆ अनुमतिकॊडुत्तिद्देनॆ. भद्रॆ! दशदिक्कुगळू निनगागि तॆरॆदुकॊण्डिवॆ. ईग निन्निन्द ननगॆ याव प्रयोजनवू इल्ल.॥18॥

पदच्छेदः

18. janakaatmaje = O Seetha!; tat = that is why; anujaane = I am permitting; tvaa = you; adya = now; gachchha = go; yatheShTam = wherever you like; tetaaH dasha dishaH = to any of these ten directions; naasti = there is no; kaaryam = work to be done; me = to me; tvayaa = by you; bhadre = my dear lady!

अनुवादः

“O Seetha! That is why, I am permitting you now. Go wherever you like. All these ten directions are open to you, my dear lady! There is no work to be done to me, by you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कः पुमांस्तु कुले जातः स्त्रियं परगृहोषिताम् ।
तेजस्वी पुनरादद्यात् सुहृल्लोभेन चेतसा ॥ १९ ॥

कः पुमांस्तु कुले जातह् स्त्रियं परगृहोषिताम् । तेजस्वी पुनरादद्यात् सुहृल्लेख्येन चेतसा ॥ ६-११५-१९

‘कौन ऐसा कुलीन पुरुष होगा, जो तेजस्वी होकर भी दूसरेके घरमें रही हुई स्त्रीको, केवल इस लोभसे कि यह मेरे साथ बहुत दिनोंतक रहकर सौहार्द स्थापित कर चुकी है, मनसे भी ग्रहण कर सकेगा ॥ १९ ॥

सत्कुल प्रसूतनाद मत्तु पराक्रमियाद याव मनुष्यनु ताने परपुरुषन मनॆयल्लि बहळ दिवसविद्द स्त्रीयन्नु इवळु नन्नॊडनॆ चिरकालविद्दवळु, ननगॆ अत्यन्त प्रियळागिद्दाळॆ ऎम्ब लोभदिन्द कूडिद मनस्सिनिन्द परिग्रहिसुवनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. kaH tejasvii pumaan = which noble man; jaataH = born; kule = in an illustrious race; aadadyaat = will take; punaH = back; striyam = a woman; paragR^ihoShitaam = who lived in another’s abode; suhR^illekhyena chetasaa = with an eager mind?

अनुवादः

“Which noble man, born in an illustrious race, will take back a woman who lived in another’s abode, with an eager mind?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणाङ्कपरिक्लिष्टां दृष्टां दुष्टेन चक्षुषा ।
कथं त्वां पुनरादद्यां कुलं व्यपदिशन्महत् ॥ २० ॥

‘रावण तुम्हें अपनी गोदमें उठाकर ले गया और तुमपर अपनी दूषित दृष्टि डाल चुका है, ऐसी दशामें अपने कुलको महान् बताता हुआ मैं फिर तुम्हें कैसे ग्रहण कर सकता हूँ ॥ २० ॥

रावणनु निन्नन्नु ऎत्तिकॊण्डु होदनु हागू निन्न मेलॆ दूषित दृष्टियन्नु बीरिरुवनु. इन्तह स्थितियल्लि नन्न कुलवन्नु महावॆन्दु हेळुव नानु निन्नन्नु हेगॆ पुनः परिग्रहिसलि.॥20॥

पदच्छेदः

20. vyapadishan = while mentioning about; mahat kulam = my great lineage; katham = how; aadadyaam = can I accept; punaH = again; tvaam = you; raavaNaaN^ka parikliShTaan = who were harassed in Ravana’s lap while being borne away by him) dR^iShTaam = and who were seen (by him) duShTena chakShuShaa = with evil looks?

अनुवादः

“While mentioning greatly about my lineage, how can I accept again, you who were harassed in Ravana’s lap (while being borne away by him) and who were seen (by him) with evil looks?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदर्थं निर्जिता मे त्वं सोऽयमासादितो मया ।
नास्ति मे त्वय्यभिष्वङ्गो यथेष्टं गम्यतामिति ॥ २१ ॥

तदर्थं निर्जिता मे त्वं यशः प्रत्याहृतं मया । नास्थ् मे त्वय्यभिष्वङ्गो यथेष्टं गम्यतामितः ॥ ६-११५-२१

‘अतः जिस उद्देश्यसे मैंने तुम्हें जीता था, वह सिद्ध हो गया—मेरे कुलके कलङ्कका मार्जन हो गया । अब मेरी तुम्हारे प्रति ममता या आसक्ति नहीं है; अतः तुम जहाँ जाना चाहो, जा सकती हो ॥ २१ ॥

याव उद्देशदिन्द नानु निन्नन्नु गॆद्दिद्दॆनो, अदु सिद्ध वायितु. नन्न कुलद कळङ्क तॊळॆदुहोयितु. ईग ननगॆ निन्न कुरितु ममतॆ, आसक्ति इल्ल, आद्दरिन्द नीनु बयसिदल्लिगॆ होगबल्लॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. tvam nirjitaa = you were won; me = by me; tadartham = for that end (viz. retrieval of my lost honour); yashaH = the honour; pratyaahR^itam = has been restored; mayaa = by me; me = for me; na asti = there is no; abhiShvaN^gaH = intense attachment; tvayi = in you; gamyataam = you may go; yatheShTam = wherever you like; itaH = from here.

अनुवादः

“You were won by me with that end in view (viz. the retrieval of my lost honour). The honour has been restored by me. For me, there is no intense attachment in you. You may go wherever you like from here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदद्य व्याहृतं भद्रे मयैतत् कृतबुद्धिना ।
लक्ष्मणे वाथ भरते कुरु बुद्धिं यथासुखम् ॥ २२ ॥

‘भद्रे! मेरा यह निश्चित विचार है । इसके अनुसार ही आज मैंने तुम्हारे सामने ये बातें कही हैं । तुम चाहो तो भरत या लक्ष्मणके संरक्षणमें सुखपूर्वक रहनेका विचार कर सकती हो ॥ २२ ॥

भद्रॆ! इदु नन्न निश्चित विचारवागिदॆ. इदक्कनुसारवे इन्दु नानु निन्न मुन्दॆ ई मातुगळन्नु हेळिरुवॆनु. नीनु बयसिदरॆ भरत अथवा लक्ष्मणन रक्षणॆयल्लि सुखवागि इरुव विचार माडबल्लॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. bhadre = O gracious lady!; tat = therefore; etat = this; vyaahR^itam = has been spoken; mayaa = by me; adya = today; kR^ita buddhinaa = with a resolved mind; kuru buddhim = set your mind; lakShmaNe = on Lakshmana; atha = or; bharate = on Bharata; yathaa sukham = as per your ease.

अनुवादः

“O gracious lady! Therefore, this has been spoken by me today, with a resolved mind. Set you mind on Lakshmana or Bharata, as per your ease.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शत्रुघ्ने वाथ सुग्रीवे राक्षसे वा विभीषणे ।
निवेशय मनः सीते यथा वा सुखमात्मना ॥ २३ ॥

शत्रुघ्ने वाथ सुग्रीवे राक्षसेन्द्रे विभीषणे ।
निवेशय मनः सीते यथा वा सुखमात्मना ॥

शत्रुघ्ने वाथ सुग्रीवे राक्षसे वा विभीषणे । निवेशय मनः सीते यथा वा सुखमात्मनः ॥ ६-११५-२३

‘सीते! तुम्हारी इच्छा हो तो तुम शत्रुघ्न, वानरराज सुग्रीव अथवा राक्षसराज विभीषणके पास भी रह सकती हो । जहाँ तुम्हें सुख मिले, वहीं अपना मन लगाओ ॥ २३ ॥

सीते! नीनु बयसुवॆयादरॆ शत्रुघ्न, वानरराज सुग्रीव अथवा राक्षसराजा विभीषणन बळियल्लियू इरबल्लॆ. निनगॆ सुखसिगुवल्लि निन्न मनस्सन्नु तॊडगिसु.॥23॥

पदच्छेदः

23. siite = O Seetha!; niveshaya = set; manaH = your mind; shatrughne vaa = either on Shatrughna; atha = or; sugriiva = on Sugreeva; vibhiiShaNe va = or on Vibhishana; raakShase = the demon; aatmanaH yathaa sukham = or according to your own comfort.

अनुवादः

“O Seetha! Otherwise, set your mind either on Shatrughna or on Sugreeva or on Vibhishana the demon; or according to your own comfort.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि त्वां रावणो दृष्ट्वा दिव्यरूपां मनोरमाम् ।
मर्षयेत चिरं सीते स्वगृहे पर्यवस्थिताम् ॥ २४ ॥

न हि त्वां रावणो दृष्ट्वो दिव्यरूपां मनोरमाम् । मर्षयेत चिरं सीते स्वगृहे पर्यवस्थिताम् ॥ ६-११५-२४

‘सीते! तुम-जैसी दिव्यरूप-सौन्दर्यसे सुशोभित मनोरम नारीको अपने घरमें स्थित देखकर रावण चिरकालतक तुमसे दूर रहनेका कष्ट नहीं सह सका होगा’ ॥ २४ ॥

सीते! निन्नन्तह दिव्यरूप सौन्दर्यदिन्द सुशोभित मनोरम नारियु तन्न मनॆयल्लिरुवुदन्नु नोडि रावणनु चिरकाल निन्निन्द दूरवुळियुव कष्टवन्नु सहिसुत्तिरलिल्लवेनो.॥24॥

पदच्छेदः

24. dR^iShTvaa = seeing; tvaam = you; divyaruupaam = who are endowed with a beautiful form; manoramaam = and attractive to the sense; paryavasthitaam = detained; chiram = for long; svagR^ihe = in his abode; raavaNaH = Ravana; na marShayetahi = could not have endured (your separation).

अनुवादः

“Seeing you, who are endowed with a beautiful form and attractive to the sense, detained for long in his abode, Ravana could not have endured your separation.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रियार्हश्रवणा तदप्रियं
प्रियादुपश्रुत्य चिरस्य मानिनी ।
मुमोच बाष्पं रुदती तदा भृशं
गजेन्द्रहस्ताभिहतेव वल्लरी ॥ २५ ॥

ततः प्रियार्हश्रवणा तदप्रियं
प्रियादुपश्रुत्यचिरस्यमानिनी ।
मुमोचभाष्पं रुदती तदा भृशं
गजेन्द्रहस्ताभिहतेव वल्लरी ॥

ततः प्रियार्हश्रवणा तदप्रियं । प्रियादुपश्रुत्य चिरस्य मैथिली । मुमोच बाष्पं सुभृशं प्रवेपिता । गजेन्द्रहस्ताभिहतेव वल्लरी ॥ ६-११५-२५

जो सदा प्रिय वचन सुननेके ही योग्य थीं, वे मानिनी सीता चिरकालके बाद मिले हुए प्रियतमके मुखसे ऐसी अप्रिय बात सुनकर उस समय हाथीकी सूँड़से आहत हुई लताके समान आँसू बहाने और रोने लगीं ॥

सदा प्रियवाद मातुगळन्नु केळलु योग्यनागिद्द मानिनी सीतॆयु बहळ कालानन्तर दॊरकिद तन्न प्रिय तमन बायियिन्द इन्तह अप्रिय मातन्नु केळि आग आनॆय सॊण्डिलिनिन्द हतवाद बळ्ळियन्तॆ सॊरगि सॊप्पागि कण्णीरु सुरिसिदळु.॥25॥

पदच्छेदः

25. upashrutya = hearing; tat = that; apriyam = unpalatable speech; priyaat = from her beloved husband; maithilii = Seetha; priyaarha shravaNaa = who used to hear pleasing words alone; subhR^isham pravepitaa = was very much trembled; chirasya = for long; vallariiva = like a creeper; gajendra abhihataa = attacked by the proboscis of an elephant; mumocha = and shed; baaShpam = tears.

अनुवादः

Hearing that unpalatable speech of her beloved husband, Seetha who used to hear pleasing words alone, was very much trembled for long, like a creeper attacked by the proboscis of an elephant and thereupon shed tears.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चदशाधिकशततमः सर्गः ॥ ११५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें एक सौ पंद्रहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ११५ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नूरहदिनैदनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥115॥