११० रावणसम्बधिभिः शोकः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

All the consorts of Ravana lament, recollecting the valour of Ravana and with a stunning surprise of how he has been killed by an ordinary mortal. They feel sorry that, had Seetha been restored by Ravana to Rama, this major disaster would not have befallen them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

110. रावणकी स्त्रियोंका विलाप

रावणं निहतं श्रुत्वा राघवेण महात्मना ।
अन्तःपुराद् विनिष्पेतू राक्षस्यः शोककर्शिताः ॥ १ ॥

रावणं निहतं श्रुत्वा राघवेण महात्मना ।
अन्तः पुराद्विनिष्पेतू राक्षस्यः शोककर्षिताः ॥

रावणम् निहतं दृष्ट्वा राघवेण महात्मना । अन्तःपुराद्विनिष्पेतू राक्षस्यः शोककर्शिताः ॥ ६-११०-१

महात्मा श्रीरघुनाथजीके द्वारा रावणके मारे जानेका समाचार सुनकर शोकसे व्याकुल हुई राक्षसियाँ अन्तःपुरसे निकल पड़ीं ॥ १ ॥

महात्मा श्रीरघुनाथनिन्द रावणनु हतनादनॆन्दु केळि शोकपीडितराद राक्षस स्त्रीयरु अन्तःपुरदिन्द हॊरगॆ बन्दरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. dR^iShTvaa = seeing; raavaNam = Ravana; nihatam = killed; mahaatmanaa raaghaveNa = by the great-souled Rama; raakShasyaH = the female-demons; shoka karshitaaH = were stricken with grief; viniShpetuH = and rushed out; antaH puraat = from their gynaecium.

अनुवादः

Seeing Ravana killed by the great-souled Rama, the female-demons were stricken with grief and rushed out from their gynaecium.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वार्यमाणाः सुबहुशो वेष्टन्त्यः क्षितिपांसुषु ।
विमुक्तकेश्यः शोकार्ता गावो वत्सहता इव ॥ २ ॥

वार्यमाणा सुबहुशो वेष्टन्त्यः क्षितिपांसुषु ।
विमुक्तकेश्यः शोकार्तागावो वत्सहता इव ॥

वार्यमाणः सुबहुशो वेष्टन्त्यः क्षितिपांसुषु । विमुक्तकेश्यः शोकार्ता गावो वत्सहता यथा ॥ ६-११०-२

लोगोंके बारम्बार मना करनेपर भी वे धरतीकी धूलमें लोटने लगती थीं । उनके केश खुले हुए थे और जिनके बछड़े मर गये हों, उन गौओंके समान वे शोकसे आतुर हो रही थीं ॥ २ ॥

सेवकियरु पदे पदे तडॆयुत्तिद्दरू आ स्त्रीयरु धूळिनल्लि हॊरळाडतॊडगिदरु. तलॆकॆदरिकॊण्डु अवरॆल्लरू करुवन्नु कळकॊण्ड गोवुगळन्तॆ शोकपीडितरागिद्दरु.॥2॥

उत्तरेण विनिष्क्रम्य द्वारेण सह राक्षसैः ।
प्रविश्यायोधनं घोरं विचिन्वन्त्यो हतं पतिम् ॥ ३ ॥

राक्षसोंके साथ लङ्काके उत्तर दरवाजेसे निकलकर भयंकर युद्धभूमिमें प्रवेश करके वे अपने मरे हुए पतिको खोजने लगीं ॥ ३ ॥

राक्षसरॊन्दिगॆ लङ्कॆय उत्तरद्वारदिन्द हॊरबन्दु भयङ्कर युद्धभूमियन्नु प्रवेशिसि मडिद तम्म पतियन्नु हुडुक तॊडगिदरु.॥3॥

आर्यपुत्रेति वादिन्यो हा नाथेति च सर्वशः ।
परिपेतुः कबन्धाङ्कां महीं शोणितकर्दमाम् ॥ ४ ॥

‘हा आर्यपुत्र! हा नाथ!’ की पुकार मचाती हुई वे सब-की-सब उस रणभूमिमें जहाँ बिना मस्तकके लाशें बिछी हुई थीं तथा रक्तकी कीच जम गयी थी, सब ओर गिरती-पड़ती भटकने लगीं ॥ ४ ॥

हा आर्यपुत्र! हा नाथने! ऎन्दु कूगुत्ता अवरॆल्लरू आ रणभूमियल्लि ऎल्लॆडॆ शवगळे तुम्बिद्दु, रक्तद कॆसरिनिन्दागि एळुत्ता-बीळुत्ता अलॆयतॊडगिदरु.॥4॥

पदच्छेदः

3-4. viniShkramya = issuing out; uttareNa dvaareNa = of the northern gate; raakShasaiH saha = along with demons; pravishya = and penetrating; ghoram aayodhanam = into the terrific battle-field; vichinvantyaH = searching; patim = for their husband; hatam = who had been killed; vaadinyaH = and crying out; aaryaputreti haa naatheti = “Ah my lord! Ah my husband!”; paripetuH = they all ran hither and thither; mahiim = on the ground; kabandhaaN^kaam = which was covered with headless trunks; shoNita kardamaam = and rendered muddy with blood.

अनुवादः

Issuing out of the northern gate along with demons and penetrating into the terrific battle-field, searching for their husband, who had been killed and crying out, “Ah my lord! Ah my husband!” they all ran hither and thither on the ground which was covered with headless trunks and rendered muddy with blood."

स्रोतः: valmikiramayan.net

ता बाष्पपरिपूर्णाक्ष्यो भर्तृशोकपराजिताः ।
करिण्य इव नर्दन्त्यः करेण्वो हतयूथपाः ॥ ५ ॥

ता भाष्प परिपूर्णाक्ष्यो भर्तृशोक पराजिताः ।
करिण्य इव नर्दन्त्यः करेण्वोहतयूथपाः ॥

ता बाष्पपरिपूर्णाक्ष्यो भर्तृशोकपराजिताः । करेण्व इव नर्दन्त्यो विनेदुर्हतयूथपाः ॥ ६-११०-५

उनके नेत्रोंसे आँसुओंकी धारा बह रही थी । वे पतिके शोकसे बेसुध हो यूथपतिके मारे जानेपर हथिनियोंकी तरह करुण-क्रन्दन कर रही थीं ॥ ५ ॥

अवर कण्णुगळिन्द अश्रुधारॆगळु हरियुत्तिद्दवु. पतिय शोकदिन्द मैमरॆद अवरु गुम्पिन मुख्य आनॆ मडिदाग हॆण्णानॆगळु गोळाडुवन्तॆ करुणाक्रन्दन माडुत्तिद्दरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. taaH = those women; bhartR^i shokaparaajitaaH = who were overcome with sorrow about the death of their husband; baaShpa paripuurNaakShyaH = having their eyes filled with tears; vineduH nardantyaH = loudly lamented; karveNvaH iva = like female-elephants; hatayuuthapaH = who had lost the leader of their herd.

अनुवादः

Those women, who were overcome with grief about the death of their husband, having their eyes filled with tears, loudly lamented like female-elephants who had lost the leader of their herd.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ददृशुस्ता महाकायं महावीर्यं महाद्युतिम् ।
रावणं निहतं भूमौ नीलाञ्जनचयोपमम् ॥ ६ ॥

ददृशुस्तां महाकायं महावीर्यं महाद्युतिम् ।
रावणं निहतं भूमौ नीलाञ्जन चयोपमम् ॥

ददृशुस्ता महाकायं महावीर्यं महद्युतिम् । रावणं निहतं भूमौ नीलाञ्जनचयोपमम् ॥ ६-११०-६

उन्होंने महाकाय, महापराक्रमी और महातेजस्वी रावणको देखा, जो काले कोयलेके ढेर-सा पृथ्वीपर मरा पड़ा था ॥ ६ ॥

कप्पाद इद्दलु राशियन्तॆ नॆलदल्लि सत्तुबिद्द महाकाय, महापराक्रमि मत्तु महातेजस्वी रावणनन्नु अवरु नोडिदरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. taaH = those women; dadR^ishuH = saw; raavaNam mahaakaayam = the gigantic Ravana; mahaaviiryam = who was endowed with a great strength; mahaadyutim = and invested with a great splendour; nihatam = lying killed; bhuumau = on the ground; niilaaN^janachayopamam = like a heap of black collyrium.

अनुवादः

Those women saw the gigantic Ravana, who was endowed with a great strength and invested with a great splendour, lying killed on the ground, like a heap of black collyrium.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ताः पतिं सहसा दृष्ट्वा शयानं रणपांसुषु ।
निपेतुस्तस्य गात्रेषु च्छिन्ना वनलता इव ॥ ७ ॥

ताः पतिं सहसा दृष्ट्वा शयानं रणपांसुषु । निपेतुस्तस्य गात्रेषु छिन्ना वनलता इव ॥ ६-११०-७

रणभूमिकी धूलमें पड़े हुए अपने मृतक पतिपर सहसा दृष्टि पड़ते ही वे कटी हुई वनकी लताओंके समान उसके अङ्गोंपर गिर पड़ीं ॥ ७ ॥

रणरङ्गद धूळिनल्लि बिद्दिरुव तम्म मृतपतियन्नु नोडुत्तले अवरु तुण्डागि बीळुव काडिन बळ्ळियन्तॆ अवन शरीरद मेलॆ मुगिबिद्दरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. sahasaa = suddenly; dR^iShTvaa = seeing; patim = their husband; shayaanam = lying; raNa paamsuShu = in dust of the battle-field; taaH = those women; nipetuH = fell down; tasya gaatreShu = on his limbs; chhinnaaH vanalataa iva = like uprooted wild creepers.

अनुवादः

Suddenly seeing their husband lying in dust of the battle-field, those women fell down on his limbs, like uprooted wild creepers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बहुमानात् परिष्वज्य काचिदेनं रुरोद ह ।
चरणौ काचिदालम्ब्य काचित् कण्ठेऽवलम्ब्य च ॥ ८ ॥

बहुमानात्परिष्वज्व काचिदेवं रुरोद ह । चरणौ काचिदालम्ब्य काचित्कण्ठेऽवलम्ब्य च ॥ ६-११०-८

उनमेंसे कोई तो बड़े आदरके साथ उसका आलिङ्गन करके, कोई पैर पकड़कर और कोई गलेसे लगकर रोने लगीं ॥ ८ ॥

अवरल्लि कॆलवरु आदरदिन्द अवनन्नु आलिङ्गिसिकॊण्डरॆ, कॆलवरु कालुगळन्नु हिडिदु कॊण्डु कुत्तिगॆयन्नु बिगिदुकॊण्डु अळतॊडगिदरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. kaachit = a woman; ruroda ha = wept; pariShvajya = embracing; enam = him; bahumaanaat = out of great regard; kaachit = a woman; aalambya = clinging; charaNau = his feet; kaachit = a woman; avalambya cha = catching hold; kaNThe = of his neck.

अनुवादः

A woman wept, embracing him out of great regard, another woman clinging to his feet and another, catching hold of his neck.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्क्षिप्य च भुजौ काचिद् भूमौ सुपरिवर्तते ।
हतस्य वदनं दृष्ट्वा काचिन्मोहमुपागमत् ॥ ९ ॥

र्विक्षिप्यचभुजौ काचिद्भूमौ स्म सुपरिवर्तते ।
हतस्य वदनं दृष्ट्वा काचिन्मोहमुपागमत् ॥

कोई स्त्री अपनी दोनों भुजाएँ ऊपर उठा पछाड़ खाकर गिरी और धरतीपर लोटने लगी तथा कोई मरे हुए स्वामीका मुख देखकर मूर्च्छित हो गयी ॥ ९ ॥

कॆलवरु भुजगळन्नॆत्तिकॊण्डु नॆलक्कॆ बिद्दु हॊरळाडतॊडगिदरॆ, कॆलवरु मडिद पतिय स्वामिय मुखनोडि मूर्छितरादरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. kaachit = a woman; suparivartate = rolled; bhuumau = over the ground; utkShipya bhujau = with her arms thrown up; kaachit = a woman; dR^iShTvaa = on seeing; hatasya vadanam = the face of her deceased husband; upaagamat moham = fell into a swoon.

अनुवादः

A woman rolled over the ground, with her arms thrown up. On seeing the face of her deceased husband, another woman fell into a swoon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

काचिदङ्के शिरः कृत्वा रुरोद मुखमीक्षती ।
स्नापयन्ती मुखं बाष्पैस्तुषारैरिव पङ्कजम् ॥ १० ॥

काचिदङ्के शिरः कृत्वारुरोद मुखमीक्षती ।
स्नापयन्ती मुखं भाष्पैस्तुषारैरिव पङ्कजम् ॥

कोई पतिका मस्तक गोदमें लेकर उसका मुँह निहारती और ओसकणोंसे कमलकी भाँति अश्रु-बिन्दुओंसे पतिके मुखारविन्दको नहलाती हुई रोदन करने लगी ॥ १० ॥

कॆलवरु पतिय तलॆयन्नु तॊडॆयल्लिट्टुकॊण्डु मुखवन्ने नोडुत्तिद्दरॆ, मञ्जुबिद्द कमलदन्तॆ अश्रुबिन्दुगळिन्द पतिय मुखार विन्दवन्नु तॊळॆयुत्ता अळुत्तिद्दरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. kR^itvaa = keeping; shiraH = his head; aN^ke = in her lap; kaachit = a woman; iikShatii = looking at; mukham = his face; ruroda = wept; snaapayantii = moistening; mukham = that face; baaShpaiH = with her tears; paN^kajam iva = as (moistening) a lotus; tuShaaraiH = with dew-drops.

अनुवादः

Keeping Ravana’s head in her lap, a woman, looking at his face, wept moistening that face with her tears, as dew drops moisten a lotus-flower.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमार्ताः पतिं दृष्ट्वा रावणं निहतं भुवि ।
चुक्रुशुर्बहुधा शोकाद् भूयस्ताः पर्यदेवयन् ॥ ११ ॥

इस प्रकार अपने पतिदेवता रावणको धरतीपर मरकर गिरा देख वे सब-की-सब आर्तभावसे उसे पुकारने लगीं और शोकके कारण नाना प्रकारसे विलाप करने लगीं ॥ ११ ॥

हीगॆ तम्म पति रावणनु नॆलदल्लि सत्तु बिद्दिरुवुदन्नु नोडि ऎल्लरू आर्तरागि अवनन्नु करॆयतॊडगिदरु हागू शोकदिन्दागि नाना प्रकारदिन्द विलापिस तॊडगिदरु.॥11॥

येन वित्रासितः शक्रो येन वित्रासितो यमः ।
येन वैश्रवणो राजा पुष्पकेण वियोजितः ॥ १२ ॥
गन्धर्वाणामृषीणां च सुराणां च महात्मनाम् ।
भयं येन रणे दत्तं सोऽयं शेते रणे हतः ॥ १३ ॥

वे बोलीं—‘हाय! जिन्होंने यमराज और इन्द्रको भी भयभीत कर रखा था, राजाधिराज कुबेरका पुष्पक विमान छीन लिया था तथा गन्धर्वों, ऋषियों और महामनस्वी देवताओंको भी रणभूमिमें भय प्रदान किया था, वे ही हमारे प्राणनाथ आज इस समराङ्गणमें मारे जाकर सदाके लिये सो गये हैं ॥ १२-१३ ॥

अवरु हेळुत्तारॆ - अय्यो! यारु यम मत्तु इन्द्रनन्नु भयपडिसिद्दनो, राजराज कुबेरन पुष्पकविमानवन्नु कसिदुकॊण्डिद्दनो, गन्धर्व, ऋषि मत्तु देवतॆगळन्नु रणभूमियल्लि भयभीतगॊळिसिद्दनो, आ नम्म प्राणनाथ इन्दु ई समराङ्गणदल्लि मडिदु मलगिरुवनु.॥12-13॥

पदच्छेदः

11-13. saH ayam = that Ravana; yena = by whom; shakraH = Indra; vitraasitaH = was thrown into fear; yena = by whom; yamaH = Yama; vitraasitaH = was frightened; yena = by whom; raajaa = the king; vaishravaNaH = Kubera; viyojitaH = was deprived of; puShpakena = Pushpaka; the aerial car; yena = by whom; bhayam = fear; dattam = was caused; raNe = in battle; ganaharvaaNaam to Gandharvas; R^iShiNaam = sages; mahaatmaanaam suraaNaam cha = to the great souled gods; hataH = was killed; raNe = in battle; shete = and lies down.

अनुवादः

“That Ravana, by whom Indra was thrown into fear, Yama was struck with terror, by whom Kubera the king was deprived of Pushpaka the aerial car, and by whom fear was caused on the battle-field in the Gandharva the celestial musicians, in the sages and the great-souled gods, lies killed in the battle-field.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

असुरेभ्यः सुरेभ्यो वा पन्नगेभ्योऽपि वा तथा ।
भयं यो न विजानाति तस्येदं मानुषाद् भयम् ॥ १४ ॥

असुरेभ्यः सुरेभ्यो वा पन्नगेभ्योऽपि वा तथा ।
न भयं यो विजानाति तस्येदं मानुषाद्भयम् ॥

‘हाय! जो असुरों, देवताओं तथा नागोंसे भी भयभीत होना नहीं जानते थे, उन्हींको आज मनुष्यसे यह भय प्राप्त हो गया ॥ १४ ॥

अय्यो! देवतॆगळिन्द, नागगळिन्दलू भयपडद अवनिगॆ इन्दु मनुष्यनिन्द भयप्राप्तवायितल्ल.॥14॥

पदच्छेदः

14. idam bhayam = this danger (has come); maanuShaat = from a mortal; tasya = to him; yaH bhayam na vijaanaati = who did not conceive any fear; asurebhyaH = from the demons; surebhyovaa = or the gods; tathaa = and; pannagebhyo.api = even the serpents for that matter!.

अनुवादः

“This danger has come from a mortal to him, who did not conceive any fear from the demons or the gods or even the serpents for that matter!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवध्यो देवतानां यस्तथा दानवरक्षसाम् ।
हतः सोऽयं रणे शेते मानुषेण पदातिना ॥ १५ ॥

‘जिन्हें देवता, दानव और राक्षस भी नहीं मार सकते थे, वे ही आज एक पैदल मनुष्यके हाथसे मारे जाकर रणभूमिमें सो रहे हैं ॥ १५ ॥

यारन्नु देवतॆगळिन्द, दानवरिन्द, राक्षसरिन्द कॊल्ललागुत्तिरलिल्लवो अवनु इन्दु ओर्व मनुष्यन कैयिन्द हतनागि रणभूमियल्लि मलगिरुवनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. shete = here lies; raNe = in the battle field; saH ayam = that Ravana; yaH avadhyaH = who was incapable of being killed; devataanaam = by gods; tathaa = and; daanava raakShasaanaam = devils and demons; hataH = but who was killed; padaatinaa maanuSheNa = by a pedestrian man.

अनुवादः

“Here lies killed in battle, by a pedestrian man coming from Ayodhya, that Ravana, who was incapable of being killed by gods and even so by devils and demons too.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यो न शक्यः सुरैर्हन्तुं न यक्षैर्नासुरैस्तथा ।
सोऽयं कश्चिदिवासत्त्वो मृत्युं मर्त्येन लम्भितः ॥ १६ ॥

यो न शक्यः सुरैर्हन्तुं न यक्षैर्नासुरैस्तथा । सोऽयं कश्चिदिवासत्त्वो मृत्युं मर्येन लम्भितः ॥ ६-११०-१६

‘जो देवताओं, असुरों तथा यक्षोंके लिये भी अवध्य थे, वे ही किसी निर्बल प्राणीके समान एक मनुष्यके हाथसे मृत्युको प्राप्त हुए’ ॥ १६ ॥

देवतॆगळिगू, असुररिगू, यक्षरिगू अवध्यनादवनु यारो निर्बल प्राणियन्तिरुव ऒब्ब मनुष्यन कैयल्लि मृत्युवन्नु हॊन्दिदनल्ल.॥16॥

पदच्छेदः

16. yaH = He who; na shakyaH = could not be; hantum = killed; suraiH = by gods; yakShaiH = Yakshas; na tathaa asuraiH = and demons like; mR^ityum lambhitaH = could be killed; martyena = by a mortal; kashchit iva asattvaH = like one devoid of strength.

अनुवादः

“He who could not be killed by gods, Yakshas and demons alike, could be killed by a mortal like one devoid of strength.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं वदन्त्यो रुरुदुस्तस्य ता दुःखिताः स्त्रियः ।
भूय एव च दुःखार्ता विलेपुश्च पुनः पुनः ॥ १७ ॥

एवं वदन्त्यो रुरुदस्तस्य ता दुःखिताः स्त्रियः । भूय एव च दुःखार्ता विलेपुश्च पुनः पुनः ॥ ६-११०-१७

इस तरहकी बातें कहती हुई रावणकी वे दुःखिनी स्त्रियाँ वहाँ फूट-फूटकर रोने लगीं तथा दुःखसे आतुर होकर पुनः बारम्बार विलाप करने लगीं ॥ १७ ॥

हीगॆ मातुगळन्नाडुत्तिरुव रावणन आ दुःखितॆयराद स्त्रीयरु बिक्कि बिक्कि अळतॊडगिदरु. पुनः दुःखातुररागि पदे पदे विलापिसतॊडगिदरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. evam = thus; vadantyaH = uttering; tasy taaH striyaH = those women of Ravana; duH khitaaH = wailing (as aforesaid); ruruduH = burst into tears; bhuuyaH eva = once more; punaH punaH = (they) repeatedly; vilepuH = lamented; duHkhartaaH = stricken as they were with grief.

अनुवादः

Thus uttering, those women of Ravana, wailing as aforesaid, burst into tears. They once more and repeatedly lamented, stricken, as they were, with grief (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

अशृण्वता तु सुहृदां सततं हितवादिनाम् ।
मरणायाहृता सीता राक्षसाश्च निपातिताः ।
एताः सममिदानीं ते वयमात्मा च पातितः ॥ १८ ॥

अशृण्वता च सुहृदां सततं हितवादिनाम् ।
मरणायाहृता सीता राक्षसाश्च निपातिताः ।
एताः सममिदानीं ते वयमात्मा च पातितः ॥

वे बोलीं—‘प्राणनाथ! आपने सदा हितकी बात बतानेवाले सुहृदोंकी बातें अनसुनी कर दीं और अपनी मृत्युके लिये सीताका अपहरण किया । इसका फल यह हुआ कि ये राक्षस मार गिराये गये तथा आपने इस समय अपनेको रणभूमिमें और हमलोगोंको महान् दुःखके समुद्रमें गिरा दिया ॥ १८ ॥

प्राणनाथा! सदा हितवन्ने हेळुव सुहृदर मातन्नु नीवु अलक्ष माडिदिरि हागू मृत्युविगागि सीतापहार माडिदिरि. इवर फळ ई राक्षसरु सत्तुहोदरु हागू ईग नीवू रणरङ्गदल्लि मडिदु नम्मन्नु महा दुःखसागरदल्लि कॆडहिदिरि.॥18॥

पदच्छेदः

18. maraNaaya = for your own death; siitaa = Seetha; aahR^itaa = was borne away (by you); ashR^iNvataa = who did not listen; satatam hita vaadinaam suhR^idaam = to your near and dear ones; who always offered friendly counsel to you; raakShasaashcha = the demons; nipaatitaaH = were struck down; te etaaH vayam = here stand we (your consorts); aatmaacha samam = as well as your own self; paatitaH = struck down; idaaniim = now.

अनुवादः

“For your own death, Seetha was borne away by you, who did not listen to your near and dear ones, who always offered friendly counsel to you. The demons were struck down. Here, stand we (your consorts) as well as your own self, struck down now.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्रुवाणोऽपि हितं वाक्यमिष्टो भ्राता विभीषणः ।
दृष्टं परुषितो मोहात् त्वयाऽऽत्मवधकाङ्क्षिणा ॥ १९ ॥

ब्रुवाणोऽपि हितं वाक्यमिष्टो भ्राता विभीषणः ।
धृष्टं परुषितो मोहात्त्वयाऽऽत्मवधकाङ्क्षिणा ॥

ब्रुवाणोऽपि हितं वाक्यमिष्टो भ्राता विभीषणः ॥ ६-११०-१९ धृष्टं परुषितो मोहात्त्वयात्मवधकाङिक्ष्णा ।

‘आपके प्रिय भाई विभीषण आपको हितकी बात बता रहे थे तो भी आपने अपने वधके लिये उन्हें मोहवश कटु वचन सुनाये । उसीका यह फल प्रत्यक्ष दिखायी दिया है ॥ १९ ॥

निम्म प्रिय तम्म विभीषणनु निमगॆ हितद मातन्नु हेळुत्तिद्दनु, आदरू नीवु तम्म वधॆगागिये अवनन्नु कटुवचनगळन्नाडिदिरि. अवरद्दे फलवु ईग प्रत्यक्षवागि कण्डुबन्दिदॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. bruvaano.api = though tendering; hitam = salutary; vaakyam = advice; (to you) vibhiiShaNaH = Vibhishana; iShTaH bhraataa = your beloved brother; dhR^iShTam = was harshly; paruShitaH = scolded; tvayaa = by you; mohaat = through ignorance; aatma vadha kaaN^kShiNaH = who sought your own destruction.

अनुवादः

“Though tendering salutary advice to you, Vibhishana your beloved brother, was harshly scolded through ignorance by you, who sought your own destruction.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि निर्यातिता ते स्यात् सीता रामाय मैथिली ।
न नः स्याद् व्यसनं घोरमिदं मूलहरं महत् ॥ २० ॥

यदि निर्यातिता ते स्वात्सीता रामाय मैथिली ॥ ६-११०-२० न नः स्याद्व्यसनं घोरमिदं मूलहरं महत् ।

‘यदि आपने मिथिलेशकुमारी सीताको श्रीरामके पास लौटा दिया होता तो जड़-मूलसहित हमारा विनाश करनेवाला यह महाघोर संकट हमपर न आता ॥ २० ॥

नीवु मिथिलेश कुमारि सीतॆयन्नु श्रीरामन बळिगॆ मरळिसिद्दरॆ, बेरुसहित नम्म विनाश माडुव ई महाघोर सङ्कट नम्म मेलॆ बीळुत्तिरलिल्ल.॥20॥

पदच्छेदः

20. yadi syaat te niryaatitaa = if you had restored; siitaa = Seetha; maithilii = a princess of Mithila; raamaaya = to Rama; idam = this; mahat ghoram = this appallingly terrific; vyasanam = disaster; na muula haram = which has robbed us of every root; nasyaat = would not have befallen us.

अनुवादः

“If you had restored Seetha a princess of Mithila to Rama, this appallingly terrific disaster, which has robbed us of every root, would not have befallen us.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृत्तकामो भवेद् भ्राता रामो मित्रकुलं भवेत् ।
वयं चाविधवाः सर्वाः सकामा न च शत्रवः ॥ २१ ॥

‘सीताको लौटा देनेपर आपके भाई विभीषणका भी मनोरथ सफल हो जाता, श्रीराम हमारे मित्र-पक्षमें आ जाते, हम सबको विधवा नहीं होना पड़ता और हमारे शत्रुओंकी कामनाएँ पूरी नहीं होतीं ॥ २१ ॥

सीतॆयन्नु मरळिसिद्दरॆ निम्म तम्म विभीषणन मनोरथ सफलवागुत्तित्तु. श्रीरामनु नम्म मित्रपक्षदल्लि बरुत्तिद्दनु. नावॆल्लरू विधवॆयरागुत्तिरलिल्ल. नम्म शत्रुगळ कामनॆ पूर्णवागुत्तिरलिल्ल.॥21॥

पदच्छेदः

21. (If you had restored Seetha) bhraataa = Vibhishana; your brother; bhavet = would have; vR^ittakaamaH = had his desire fulfilled; raamaH = Rama; bhavet = would have been; mitrakulam = in the company of our allies; sarvaaH vayam = all of us (would have been) avidhavaaH = spared the curse of widowhood; shatravaH cha = and our enemies na would not have; sakaamaaH = realised their ambition.

अनुवादः

“If you had restored Seetha to Rama, Vibhishana your brother would have had his desire fulfilled. Rama would have been in the company of our allies. All of us would have been spared the curse of widowhood and our enemies would not have realized their ambition.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वया पुनर्नृशंसेन सीतां संरुन्धता बलात् ।
राक्षसा वयमात्मा च त्रयं तुल्यं निपातितम् ॥ २२ ॥

‘परंतु आप ऐसे निष्ठुर निकले कि सीताको बलपूर्वक कैद कर लिया तथा राक्षसोंको, हम स्त्रियोंको और अपने-आपको—तीनोंको भी एक साथ नीचे गिरा दिया—विपत्तिमें डाल दिया ॥ २२ ॥

आदरॆ सीतॆयन्नु बलवन्तवागि बन्धिसिट्टु, राक्षसरन्नु, स्त्रीयराद नम्मन्नु हागू तन्नन्नु हीगॆ मूवरन्नु ऒट्टिगॆ विपत्तिनल्लि कॆडुवन्तह निष्ठुररादिरल्ल.॥22॥

पदच्छेदः

22. tvayaa punaH = by you; more over; balaat = who forcefully; samruudhataa = captivated; siitaam = Seetha; nR^ishamsena = cruelly; tulyam nipaatitam = destroyed all at once; raakShasaaH = the demons; vayamcha = we (your consorts); aatmaacha = and your youself too; trayam = all the three.

अनुवादः

“By you, however, who forcefully captivated Seetha cruelly, the demons, we (your consorts) and your own self all the three have been destroyed all at once.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न कामकारः कामं वा तव राक्षसपुङ्गव ।
दैवं चेष्टयते सर्वं हतं दैवेन हन्यते ॥ २३ ॥

‘राक्षसशिरोमणे! आपका स्वेच्छाचार ही हमारे विनाशमें कारण हुआ हो, ऐसी बात नहीं है । दैव ही सब कुछ कराता है । दैवका मारा हुआ ही मारा जाता या मरता है ॥

राक्षसश्रेष्ठने! निम्म स्वेच्छाचारवे नम्म विनाशक्कॆ कारणवायितु ऎम्ब मातल्ल. विधिये ऎल्लवन्नु माडुत्तदॆ. दैवदिन्दले ऎल्लरू हतरागुत्तित्तारॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. raakShasa pungava = O the excellent demon!; kaamam = really; tava = your; kaamakaaraH = act of following your own free will; na vaa = may not be the reason either; sarvam = all; cheShTayate = is being done; daivam = by a divine power; hatam = struck; hanyate = and ruined; devena = by the divine power.

अनुवादः

“O the excellent demon! Your act of following your own free will, may not be the reason for your destruction, either for, all is being run by a divine power, struck and ruined by the divine power.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानराणां विनाशोऽयं राक्षसानां च ते रणे ।
तव चैव महाबाहो दैवयोगादुपागतः ॥ २४ ॥

वानराणाम् विनाशोऽयं राक्षसानां च ते रणे । तव चैव महाबाहो दैवयोगादुपाग्तः ॥ ६-११०-२४

‘महाबाहो! इस युद्धमें वानरोंका, राक्षसोंका और आपका भी विनाश दैवयोगसे ही हुआ है ॥ २४ ॥

महाबाहो! ई युद्धदल्लि वानरर, राक्षसर मत्तु निम्म विनाशवु दैवयोगदिन्दले आगिदॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. mahaabaaho = O the great armed!; ayam = this; vinashaH = destruction; vaanaraaNaam = of the monkeys; te raakShasaanaamcha = your demons; tava cha = and yourself; raNe = in the battle; upaagataH = happened; daivayogaat = at the juncture of the providence (alone).

अनुवादः

“This destruction of the monkeys, your demons as also yourself, in the battle, has happened at the juncture of the Providence (alone), O the great armed!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैवार्थेन च कामेन विक्रमेण न चाज्ञया ।
शक्या दैवगतिर्लोके निवर्तयितुमुद्यता ॥ २५ ॥

नै वार्थेन न कामेन विक्रमेण न चाज्ञया । शक्या दैवगतिर्लोके निवर्तयितुमुद्यता ॥ ६-११०-२५

‘संसारमें फल देनेके लिये उन्मुख हुए दैवके विधानको कोई धनसे, कामनासे, पराक्रमसे, आज्ञासे अथवा शक्तिसे भी नहीं पलट सकता’ ॥ २५ ॥

जगत्तिनल्लि फल कॊडलु उद्युक्तवाद विधिय विधानवन्नु यारू धनदिन्द, कामनॆयिन्द, पराक्रमदिन्द अथवा शक्तियिन्द बदलिसलारनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. daivagatiH = the course of destiny; udyataa = when ready to bear fruit; na shakyaa = cannot be; nivartayitum = diverted; arthena = by money; na kaamena = nor by wish; na vikrameNa = nor by valour; na aajJNayaacha = nor even by command; loke = in this world.

अनुवादः

“The course of destiny, when ready to bear fruit, cannot be diverted either by money, or by wish, or by valour or even by command in this world.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विलेपुरेवं दीनास्ता राक्षसाधिपयोषितः ।
कुरर्य इव दुःखार्ता बाष्पपर्याकुलेक्षणाः ॥ २६ ॥

विलेपुरेवं दीनास्ता राक्षसाधिपयोषितः ।
कुरर्य इव दुःखार्ता भाष्प पर्याकुलेक्षणाः ॥

इस प्रकार राक्षसराजकी सभी स्त्रियाँ दुःखसे पीड़ित हो आँखोंमें आँसू भरकर दीनभावसे कुररीकी भाँति विलाप करने लगीं ॥ २६ ॥

पदच्छेदः

taaH = those; raakShasaadhipa yoShitaH = consorts of Ravana; diinaaH = depressed as they were; duHkhaartaaH = and afflicted with grief; baaShpa paryaakulekShaNaaH = with their eyes full of tears; vilepuH = lamented; evam = thus; kuravyaH iva = like female ospreys.

अनुवादः

Those consorts of Ravana, depressed as they were and afflicted with grief, with their eyes full of tears, thus lamented like female ospreys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हीगॆ राक्षसराजन ऎल्ल पत्नियरु दुःखदिन्द पीडितरागि कण्णीरु तुम्बि दीनभावदिन्द हॆण्णु कुकरियन्तॆ विलापिसतॊडगिदरु.॥2.॥

पदच्छेदः

2. vaaryamaaNaaH = even though impeded; subahushaH = now and then; veShTantyaH = (They) were rolling; kShiti paamsuShu = in the dust on the floor; vimuktya keshyaH = with their dishevelled hair; shokaartaaH = and tormented with grief; gaavaH yathaa = like cows; vatsahataaH = that had lost their calf.

अनुवादः

Even though impeded now and then by their maid servants, they were rolling in the dust of the streets, with their hair dishevelled, tormented as they were with grief like cows that had lost their calf.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे दशाधिकशततमः सर्गः ॥ ११० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें एक सौ दसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ११० ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नूरहत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥110॥