१०८ रामेण रावणवधः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

On the advice of Matali the charioteer, Rama employs on Ravana, a mystic missile presided over by Brahma. That arrow penetrates Ravana’s heart and kills him. Ravana falls down dead from his chariot to the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

108. श्रीरामके द्वारा रावणका वध

अथ संस्मारयामास मातली राघवं तदा ।
अजानन्निव किं वीर त्वमेनमनुवर्तसे ॥ १ ॥

अथ सस्मारयामास मातली राघवं तदा । अजानन्निव किं वीर त्वमेनमनुवर्तसे ॥ ६-१०८-१

मातलिने श्रीरघुनाथजीको कुछ याद दिलाते हुए कहा—‘वीरवर! आप अनजानकी तरह क्यों इस राक्षसका अनुसरण कर रहे हैं? (यह जो अस्त्र चलाता है, उसके निवारण करनेवाले अस्त्रका प्रयोगमात्र करके रह जाते हैं) ॥

मातलियु श्रीरामनिगॆ हिन्दिनदन्नु ज्ञापिसुत्ता हेळिदनु - वीरवरने! एनु तिळियदवनन्तॆ नीनु ई राक्षसनन्नु एकॆ अनुसरिसुत्तरुवॆ? (अस्त्रक्कॆ प्रतिअस्त्रवन्नु मात्र बिडुत्तिरुवॆयल्ल.॥1॥

पदच्छेदः

1. atha = thereupon; tadaa = and then; maataliH = Matali; samsmaarayaamaasa = refreshed the memory; raaghavam = of Rama (as follows); viira = O the valiant one!; kim = why; tvam anuvartase = are you (still) carrying out (the battle); enam = with him; ajananniva = as though you are unaware (of how to dispose of him)?

अनुवादः

Thereupon, Matali refreshed the memory of Rama as follows: “O the valiant one! Why are you still carrying out the battle with Ravana as though you are unaware (of how to dispose of him)?

स्रोतः: valmikiramayan.net

विसृजास्मै वधाय त्वमस्त्रं पैतामहं प्रभो ।
विनाशकालः कथितो यः सुरैः सोऽद्य वर्तते ॥ २ ॥

‘प्रभो! आप इसके वधके लिये ब्रह्माजीके अस्त्रका प्रयोग कीजिये । देवताओंने इसके विनाशका जो समय बताया है, वह अब आ पहुँचा है’ ॥ २ ॥

प्रभो! नीनु इवनन्नु वधिसलु ब्रह्मदेवर अस्त्रवन्नु प्रयोगिसु. देवतॆगळु निर्धरिसिद इवन विनाशद समयवु ईग सन्निहितवागिदॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. prabho = O lord!; tvam = you; visR^ija = discharge; astram = a mystic missile; paitaamaham = presided over by Brahma the lord of creation; asmai = on him; vadhaaya = for his destruction; saH = that; vinaashakaalaH = time for his destruction; vartate = is; adya = now; yaH = which (was expressed); suraiH = by the celestials.

अनुवादः

“O lord! You can employ a mystic missile presided over by Brahma the lord of creation. The time for his destruction has come now, as expressed by the celestials.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः संस्मारितो रामस्तेन वाक्येन मातलेः ।
जग्राह स शरं दीप्तं निःश्वसन्तमिवोरगम् ॥ ३ ॥

मातलिके इस वाक्यसे श्रीरामचन्द्रजीको उस अस्त्रका स्मरण हो आया । फिर तो उन्होंने फुफकारते हुए सर्पके समान एक तेजस्वी बाण हाथमें लिया ॥ ३ ॥

मातलिय ई वाक्यदिन्द श्रीरामचन्द्रगॆ आ अस्त्रवु स्मरणॆगॆ बन्तु. मत्तॆ अवनु बुसुगुट्टुव सर्पदन्तह ऒन्दु तेजस्वी बाणवन्नु कैगॆत्तिकॊण्डनु.॥3॥

यं तस्मै प्रथमं प्रादादगस्त्यो भगवानृषिः ।
ब्रह्मदत्तं महद् बाणममोघं युधि वीर्यवान् ॥ ४ ॥

यह वही बाण था, जिसे पहले शक्तिशाली भगवान् अगस्त्य ऋषिने रघुनाथजीको दिया था । वह विशाल बाण ब्रह्माजीका दिया हुआ था और युद्धमें अमोघ था ॥

पूज्य अगस्त्यरु श्रीरघुनाथनिगॆ मॊदलु कॊट्ट शक्तिशालि बाणवे अदागित्तु. आ विशाल बाणवु ब्रह्म देवरु कॊट्टिद्दु, युद्धदल्लि अमोघवागित्तु.॥4॥

पदच्छेदः

3-4. tataH = then; viiryavaan = the valiant; raamaH = Rama; samsmaaritaH = who was reminded; tena vaakyena = by those words; maataleH = of Matali; jagraaha = took hold; diiptam sharam = of a blazing arrow; brahmadattam = which was given by Brahma; yam = and which; amogham = that unfailing mahaabaaNam = great arrow; praadaat = was given; tasmai = to him; bhagavaan = agastyaR^iShiH = by the glorious sage; Agastya; yudhi = in the battle-field; prathamam = earlier; niHshvasantam uragam iva = and which looked like a hissing serpent.

अनुवादः

Then, the valiant Rama, who was reminded thus by Matali, took hold of a blazing arrow, which was given by Brahma and which in turn was given to him by the glorious sage, Agastya earlier in the battle-field and which looked like a hissing serpent.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्रह्मणा निर्मितं पूर्वमिन्द्रार्थममितौजसा ।
दत्तं सुरपतेः पूर्वं त्रिलोकजयकाङ्क्षिणः ॥ ५ ॥

अमित तेजस्वी ब्रह्माजीने पहले इन्द्रके लिये उस बाणका निर्माण किया था और तीनों लोकोंपर विजय पानेकी इच्छा रखनेवाले देवेन्द्रको ही पूर्वकालमें अर्पित किया था ॥ ५ ॥

अमित तेजस्वी ब्रह्मदेवरु मॊदलु इन्द्रनिगागि आ बाणवन्नु निर्मिसिद्दरु हागू मूरु लोकगळ मेलॆ विजयपडॆयुव इच्छॆयुळ्ळ देवेन्द्रनिगॆ हिन्दॆ अर्पिसिद्दरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. nirmitam = having been made; puurvam = formerly; indraartham = for Indra; the lord of celestials; brahmaNaa = by Brahma the lord of creation; amitaujasaa = of infinite strength; dattam = it was bestowed; puurvam = in the past; surapateH = on the ruler of gods; triloka jayakaaN^kShiNaH = who was desirous of conquering the three worlds.

अनुवादः

Having been made formerly for Indra, the lord of celestials by Brahma, the lord of creation of infinite strength, it was bestowed in the past on the ruler of gods, who was desirous of conquering the three worlds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्य वाजेषु पवनः फले पावकभास्करौ ।
शरीरमाकाशमयं गौरवे मेरुमन्दरौ ॥ ६ ॥

यस्य वाजेषु पवनः फले पावकबास्करौ । शरीरमाकाशमयं गौरवे मेरुमन्दरौ ॥ ६-१०८-६

उस बाणके वेगमें वायुकी, धारमें अग्नि और सूर्यकी, शरीरमें आकाशकी तथा भारीपनमें मेरु और मन्दराचलकी प्रतिष्ठा की गयी थी ॥ ६ ॥

आ बाणद वेगदल्लि वायुवन्नु, अलगिनल्लि सूर्याग्निगळन्नु, शरीरदल्लि आकाशवन्नु, भारदल्लि मेरु-मन्दराचलगळन्नु प्रतिष्ठापिसिद्दरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. yasya vaajeShu = in its feathers; pavanaH = was mind; phale = in its end-point; paavaka bhaskarau = were the fire and the sun; gaurave = in its heaviness; merumandarau = were Mounts Meru and Mandara; shariiram = and its shaft; aakaasha mayam = was made of ether.

अनुवादः

In its feathers, wind was established. In its end-point were the fire and the sun. In its heaviness were Mounts Meru and Mandara. Its shaft was made of ether.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जाज्वल्यमानं वपुषा सुपुङ्खं हेमभूषितम् ।
तेजसा सर्वभूतानां कृतं भास्करवर्चसम् ॥ ७ ॥
सधूममिव कालाग्निं दीप्तमाशीविषोपमम् ।
नरनागाश्ववृन्दानां भेदनं क्षिप्रकारिणम् ॥ ८ ॥

वह सम्पूर्ण भूतोंके तेजसे बनाया गया था । उससे सूर्यके समान ज्योति निकलती रहती थी । वह सुवर्णसे भूषित, सुन्दर पंखसे युक्त, स्वरूपसे जाज्वल्यमान, प्रलयकालकी धूमयुक्त अग्निके समान भयंकर, दीप्तिमान्, विषधर सर्पके समान विषैला, मनुष्य, हाथी और घोड़ोंको विदीर्ण कर डालनेवाला तथा शीघ्रतापूर्वक लक्ष्यका भेदन करनेवाला था ॥ ७-८ ॥

अदन्नु भूतमात्रर तेजदिन्द निर्मिसित्तु. अदरिन्द सूर्यनन्तह ज्योति हॊरडुत्तित्तु. अदु स्वर्णभूषित, सुन्दर रॆक्कॆगळिन्द कूडि, स्वरूपतः जाज्वल्यमान, प्रळयकालद धूमयुक्त अग्नियन्तॆ भयङ्कर, दीप्तिवन्त, विषधर सर्पदन्तॆ विषयुक्त, मनुष्य, आनॆ, कुदुरॆगळन्नु विवीर्णगॊळिसि, शीघ्रवागि गुरियन्नु भेदिसुवन्तहुदागित्तु.॥7-8॥

पदच्छेदः

7. supuNkham = provided with good shaft; hema bhuuShitam = decked with gold; jaajvalyamaanam vapuShaa = (the arrow) which had its body shining; kR^itam = had been made-up; tejasaa sarva bhuutaanaam = of the efficacy of all the elements; bhaaskara varchasam = and an illuminating power of the sun.

अनुवादः

Provided with good shaft decked with gold, the arrow which had its body shining, had been made up of the efficacy of all the elements and an illuminating power of the sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

8. diiptam = blazing; kaalaagnim iva = like a fire at the time of universal dissolution; sadhuumam = enveloped in smoke; aashiiviShopamam = and looking like a venomous snake; kShipra kaariNam = it was swift in action; bhedanam = and capable of bursting; nara naagaashvavR^inaanaam = hosts of men; elephants and horses.

अनुवादः

Blazing like a fire at the time of universal dissolution enveloped in smoke and looking like a venomous snake, it was swift in action and capable of bursting hosts of men, elephants and horses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्वाराणां परिघाणां च गिरीणां चापि भेदनम् ।
नानारुधिरदिग्धाङ्गं मेदोदिग्धं सुदारुणम् ॥ ९ ॥
वज्रसारं महानादं नानासमितिदारुणम् ।
सर्ववित्रासनं भीमं श्वसन्तमिव पन्नगम् ॥ १० ॥
कङ्कगृध्रबकानां च गोमायुगणरक्षसाम् ।
नित्यभक्षप्रदं युद्धे यमरूपं भयावहम् ॥ ११ ॥

द्वाराणां परिघाणां च गिरीणाञ्चापि भेदनम् ।
नानारुधिरदिग्धाङ्गं मेदोदिग्धं सुदारुणम् ॥ वज्रसारं महानादं नाना समिति दारुणम् ।
सर्ववित्रासनं भीमं श्वसन्तमिव पन्नगम् ॥ कङ्कगृध्रबकानां च गोमायु गण रक्षसाम्
नित्यं भक्षप्रदं युद्धे यमरूपं भयावहम् ॥

बड़े-बड़े दरवाजों, परिघों तथा पर्वतोंको भी तोड़-फोड़ देनेकी उसमें शक्ति थी । उसका सारा शरीर नाना प्रकारके रक्तमें नहाया और चर्बीसे परिपुष्ट हुआ था । देखनेमें भी वह बड़ा भयंकर था । वज्रके समान कठोर, महान् शब्दसे युक्त, अनेकानेक युद्धोंमें शत्रुसेनाको विदीर्ण करनेवाला, सबको त्रास देनेवाला तथा फुफकारते हुए सर्पके समान भयंकर था । युद्धमें वह यमराजका भयावह रूप धारण कर लेता था । समरभूमिमें कौए, गीध, बगुले, गीदड़ तथा पिशाचोंको वह सदा भक्ष्य प्रदान करता था ॥ ९—११ ॥

पदच्छेदः

9. bhedanam = (It) broke; dvaaraaNaam = gate-ways; parighaaNaam = iron bars; giriiNamch api = and even mountains; naanaarudhira digdhaaN^gam = smeared with the blood of various victims; medodigdham = and quoted with their marrow; sudaaruNam = (it presented) a very terrific appearance.

अनुवादः

It broke gate-ways, iron bars, and even mountains. Smeared witht he blood of various victims and quoted with their marrow, it presented a very terrific appearance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दॊड्ड दॊड्ड द्वारगळन्नु, परिघ, पर्वतगळन्नू कूड ऒडॆदु हाकुव शक्ति अदरल्लि इत्तु. अदर शरीर नाना रीतिय रक्तगळिन्दलू मॆदस्सिनिन्दलू परिपुष्टवागित्तु. नोडलू अदु भयङ्करवागित्तु. वज्रदन्तॆ कठोर, महाशब्ददिन्द कूडिद्दु, अनेकानेक युद्धगळल्लि शत्रुसैन्यवन्नु विवीर्णगॊळिसुव, ऎल्लरिगॆ नोवु कॊडुव हागू बुसुगुट्टुत्तिरुव सर्पदन्तॆ भयङ्कर वागित्तु. युद्धदल्लि अदु यमन भयावह रूप धरिसुत्तित्तु. रणरङ्गदल्लि कागॆगळु, हद्दु, कॊक्करॆ, गिडुग हागू पिशाचिगळिगॆ अदु सदाकाल आहार ऒदगिसुत्तित्तु.॥9-11॥

पदच्छेदः

10. vajrasaaram = (It) had an efficacy of a thunder-bolt; mahaanaadam it made a great sound; naanaa samiti daaraNam = It tore off various kinds of armies of adversaries (in many battles); sarvavitraasanam = creating fear to all; shvasantam pannagam iva = like a hissing serpent.

अनुवादः

That arrow had an efficacy of a thunder bolt, loud-sounding, tearing off armies of adversaries in many battles and creating fear to all, like a hissing serpent.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

11. nitya bhakShapradam = It forever was giving food; kaN^kagR^idhra bakaanaam cha = to vultures; eagles; cranes; gomaayu gaNa rakShasaam = troops of jackals and demons; yuddhe = in teh battle-field; yamaruupam = it was in the form of Yama the lord of death; bhayaavaham = and fearful.

अनुवादः

It was giving perennial feed to vultures, eagles, cranes, troops of jackals and demons in the battle-field, possessing a form of Yama the lord of Death and was fearful.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नन्दनं वानरेन्द्राणां रक्षसामवसादनम् ।
वाजितं विविधैर्वाजैश्चारुचित्रैर्गरुत्मतः ॥ १२ ॥

नन्दनं वानरेन्द्राणां रक्षसामवसादनम् । वाजितं विविधर्वाजैश्चारुचित्रैर्गरुत्मतः ॥ ६-१०८-१२

वह सायक वानर-यूथपतियोंको आनन्द देनेवाला तथा राक्षसोंको दुःखमें डालनेवाला था । गरुड़के सुन्दर विचित्र और नाना प्रकारके पंख लगाकर वह पंखयुक्त बना हुआ था ॥ १२ ॥

आ बाणवु वानर दळपति गळिगॆ आनन्द कॊडुवन्तह हागू राक्षसरिगॆ दुःखदल्लि कॆडहुवन्तहदागित्तु; गरुडन सुन्दर विचित्र मत्तु नाना प्रकारद रॆक्कॆगळिन्द निर्मिसलागित्तु.॥12॥

पदच्छेदः

12. nandanam = (that arrow) bestowed joy; vaanarendraaNaam = on the monkey-leaders; avasaadanam = and destroyed; rakShasaam = the demons; vaajitam = It was made speedy; vividhaiH chaaru chitraiH vaajaiH = by various kinds of beautiful coloured feathers; garutmataH = of Garuda; the king of eagles.

अनुवादः

That arrow bestowed joy on the monkey-leaders and destroyed the demons. It was made speedy, by tying various kinds of beautiful coloured feathers of Garuda, the king of eagles, to it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुत्तमेषुं लोकानामिक्ष्वाकुभयनाशनम् ।
द्विषतां कीर्तिहरणं प्रहर्षकरमात्मनः ॥ १३ ॥
अभिमन्त्र्य ततो रामस्तं महेषुं महाबलः ।
वेदप्रोक्तेन विधिना सन्दधे कार्मुके बली ॥ १४ ॥

तमुत्तमेषुं लोकानामिक्ष्वाकुभयनाशनम्।
द्विषतां कीर्तिहरणं प्रकर्षकरमात्मनः ॥ अभिमन्त्र्य ततो रामस्तं महेषुं महाबलः ।
वेदप्रोक्तेन विधिना सन्दधे कार्मुके बली ॥

वह उत्तम बाण समस्त लोकों तथा इक्ष्वाकुवंशियोंके भयका नाशक था, शत्रुओंकी कीर्तिका अपहरण तथा अपने हर्षकी वृद्धि करनेवाला था । उस महान् सायकको वेदोक्त विधिसे अभिमन्त्रित करके महाबली श्रीरामने अपने धनुषपर रखा ॥ १३-१४ ॥

आ उत्तम बाणवु समस्तलोकगळ हागू इक्ष्वाकुवंशियर भयनाशकवागित्तु. शत्रुगळ कीर्तियन्नु अपहरिसुव हागू तन्नवर हर्षवन्नु वृद्धि माडुवुदागित्तु. आ महासायकवन्नु वेदोक्त विधियिन्द अभिमन्त्रिसि महाबलि श्रीरामनु तन्न धनुस्सिगॆ हूडिदनु.॥13-14॥

पदच्छेदः

13-14. mahaabalaH = the mighty; balii = and strong; raamaH = Rama; tataH = then; samdadhe tammaheShum = fixed that arrow; uttameShum = which was the foremost; lokaanaam = among the worlds; ikShvaaku bhayanaashanam = which removed the fear of Ikshwaku dynasty; kiirtiharaNam = took away the glory; dviShatam = of enemies; praharShaNam = bestowed joy; aatmanaH = to one’s own self; kaarmuke = on his bow; abhimantrya = making it sacred by a speacial formula; veda proktena; vidhinaa = as per the procedure specified in the Vedas the sacred scripts.

अनुवादः

Making it sacred by a special formula as per the procedure specified in scriptures, Rama who was endowed with an extraordinary strength then fixed that arrow which was the foremost among the three worlds, capable of removing the fear of Ikshwaku dynasty, taking away the glory of the enemies and bestowing joy to one’s own self on his bow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् सन्धीयमाने तु राघवेण शरोत्तमे ।
सर्वभूतानि सन्त्रेसुश्चचाल च वसुन्धरा ॥ १५ ॥

श्रीरघुनाथजी जब उस उत्तम बाणका संधान करने लगे, तब सम्पूर्ण प्राणी थर्रा उठे और धरती डोलने लगी ॥ १५ ॥

श्रीरघुनाथनु आ उत्तम बाणवन्नु अनुसन्धान माडिदाग समस्त प्राणिगळु नडुगिहोदुवु मत्तु धरणि कम्पिसितु.॥15॥

पदच्छेदः

15. tasmin sharottame = (while) that excellent arrow; samdhiiyamaane = was being fixed; raaghaveNa = by Rama; sarvabhutaani = all the beings; samtresuH = were frightened; vasumdharaa = the earth; chachaala = trembled.

अनुवादः

While that excellent arrow was being fixed by Rama, all the beings were frightened and the earth trembled.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स रावणाय सङ्क्रुद्धो भृशमायम्य कार्मुकम् ।
चिक्षेप परमायत्तः शरं मर्मविदारणम् ॥ १६ ॥

श्रीरामने अत्यन्त कुपित हो बड़े यत्नके साथ धनुषको पूर्णरूपसे खींचकर उस मर्मभेदी बाणको रावणपर चला दिया ॥ १६ ॥

श्रीरामनु अत्यन्त कुपितनागि परम यत्नदिन्द धनुष्यवन्नु सॆळॆदु मर्मभेदी आ बाणवन्नु रावणन मेलॆ प्रयोगिसिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. saH samkruddhaH = that enraged Rama; bhR^isham aayamya kaarmukam = stretching his bow well; paramaayattaH = and with an attentive mind; chikShepa = hurled; sharam = that arrow; marma vidaaranam = which can tear off the vitals; raavaNaaya = towards Ravana.

अनुवादः

That enraged Rama, stretching his bow well and with an attentive mind, hurled that arrow which can tear off the vitals, towards Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वज्र इव दुर्धर्षो वज्रिबाहुविसर्जितः ।
कृतान्त इव चावार्यो न्यपतद् रावणोरसि ॥ १७ ॥

वज्रधारी इन्द्रके हाथोंसे छूटे हुए वज्रके समान दुर्धर्ष और कालके समान अनिवार्य वह बाण रावणकी छातीपर जा लगा ॥ १७ ॥

वज्रधारी इन्द्रनु कैयिन्द बिट्टिरुव वज्रदन्तॆ दुर्धर्ष मत्तु कालदन्तॆ अनिवार्यवाद आ बाणवु रावणन वक्षःस्थळदल्लि नॆट्टितु.॥17॥

पदच्छेदः

17. saH = that arrow; durdharShaH = which was inviolable; vajraH iva = as a thunderbolt; vajribaahu visarjitaH = hurled by Indra’s arms; avaaryaH = irresistible; kR^itaantaH iva = as Yama the lord of Death; Ravana’s chest.

अनुवादः

That arrow, which was inviolable as a thunderbolt hurled by the arms of Indra and irresistible as Yama the lord of Death, fell upon Ravana’s chest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स विसृष्टो महावेगः शरीरान्तकरः परः ।
बिभेद हृदयं तस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥ १८ ॥

स विसृष्तो महावेगह् शरीरान्तकरः शरः । च्छेद हृदयं तस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥ ६-१०८-१८

शरीरका अन्त कर देनेवाले उस महान् वेगशाली श्रेष्ठ बाणने छूटते ही दुरात्मा रावणके हृदयको विदीर्ण कर डाला ॥ १८ ॥

शरीरवन्नु अन्त्यगॊळिसुव आ महावेगशाली श्रेष्ठ बाणवु दुरात्म रावणन हृदयवन्नु विवीर्णगॊळिसितु. ॥18॥

पदच्छेदः

18. saH sharaH = that arrow; visR^iShTaH = released; with great speed; shariiraantakaraH = and which was capable of destroying the body; bibheda = tore off; hR^idayam = the heart; duraatmanaH tasya raavaNasya = of that evil-minded Ravana.

अनुवादः

That arrow, released with great speed and which was capable of destroying the body, tore off the heart of that evil-minded Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रुधिराक्तः स वेगेन शरीरान्तकरः शरः ।
रावणस्य हरन् प्राणान् विवेश धरणीतलम् ॥ १९ ॥

रुधिराक्तः स वेगेन शरीरान्तकरः परः ।
रावणस्य हरन्प्राणान्विवेश धरणीतलम् ॥

रुधिराक्तह् स वेगेन शरीरान्तकरः शरः । रावणस्य हरन् प्राणान् विवेश धरणीतलम् ॥ ६-१०८-१९

शरीरका अन्त करके रावणके प्राण हर लेनेवाला वह बाण उसके खूनसे रँगकर वेगपूर्वक धरतीमें समा गया ॥

शरीरद अन्त्यगॊळिसि रावणन प्राणगळन्नु हरिसुव आ बाणवु अवन रक्तदिन्द तॊय्दु वेगवागि भूमिगॆ बिद्दितु.॥19॥

पदच्छेदः

19. saH sharaH = that arrow; shariiraantakaraH = which was capable of causing death to the body; haran = taking away; praaNaan = the life; raavaNasya = of Ravana; rudhiraaktaH = and anointed with blood; vivesha = penetrated; dharaNiitalam = the earth.

अनुवादः

That arrow, which was capable of causing death to the body, after taking away the life of Ravana and having been anointed with blood, penetrated the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शरो रावणं हत्वा रुधिरार्द्रकृतच्छविः ।
कृतकर्मा निभृतवत् स तूणीं पुनराविशत् ॥ २० ॥

स शरो रावणं हत्वा रुधिरार्द्रीकृतच्छविः ।
कृतकर्मा निभृतवत् स तूणीं पुनराविशत् ॥

स शरो रावणं हत्वा रुधिरार्रीकृतच्छविः । कृतकर्मा निभृतवत्स्वतूणीं पुनराविशत् ॥ ६-१०८-२०

इस प्रकार रावणका वध करके खूनसे रँगा हुआ वह शोभाशाली बाण अपना काम पूरा करनेके पश्चात् पुनः विनीत सेवककी भाँति श्रीरामचन्द्रजीके तरकसमें लौट आया ॥ २० ॥

ई प्रकार रावणनन्नु वधिसि रक्तदिन्द तॊय्द आ शोभाशाली बाणवु तन्न कार्यवन्नु पूरैसि मत्तॆ विनीत सेवकनन्तॆ श्रीरामचन्द्रन बत्तळिकॆयन्नु सेरितु.॥20॥

पदच्छेदः

20. rudhiraardriikR^ita chchhaviH = smeared with blood; hatvaa = on having killed; raavaNam = Ravana; kR^itakarmaa = and the thereby accomplished its mission; saH sharaH = that arrow; punaH aavishat = re-entered; svatuuNiim = its own quiver (of Rama); nibhR^itavat = silently.

अनुवादः

Smeared with blood on having killed Ravana and thereby accomplishing its mission, that arrow re-entered its own quiver (of Rama) silently.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य हस्ताद्धतस्याशु कार्मुकं तत् ससायकम् ।
निपपात सह प्राणैर्भ्रश्यमानस्य जीवितात् ॥ २१ ॥

तस्य हस्तद्धतस्याशु कार्मुकं च ससायकम् । विपपात सह प्राणैर्भ्रुश्यमानस्य जीवितात् ॥ ६-१०८-२१

श्रीरामके बाणोंकी चोट खाकर रावण जीवनसे हाथ धो बैठा । उसके प्राण निकलनेके साथ ही हाथसे सायकसहित धनुष भी छूटकर गिर पड़ा ॥ २१ ॥

श्रीरामन बाणहतियिन्द रावणनु सत्तु होदनु. अवन प्राणगळु हॊरडुत्तले कैयिन्द बाण सहित धनुस्सु जारि कॆळक्कॆ बित्तु.॥21॥

पदच्छेदः

21. tasya hatasya hastaat = from the hands of the slain Ravana; jiivitaat bhrashyamaanasya = who was being separated from his life; nipapaata = fell; aashu = quickly kaarmukam = his bow; sasaayakam = with its arrow; praaNaiH saha = along with his life.

अनुवादः

From the hands of the slain Ravana, who was being separated from his life, fell his bow with its arrows (fitted to it), at the same time coinciding indeed with his life-breath.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गतासुर्भीमवेगस्तु नैर्ऋतेन्द्रो महाद्युतिः ।
पपात स्यन्दनाद् भूमौ वृत्रो वज्रहतो यथा ॥ २२ ॥

गतासुर्भीमवेगस्तु नैरृतेन्द्रो महाद्युतिः । पपात स्यन्दनाद्भूमौ वृत्रो वज्रहतो यथा ॥ ६-१०८-२२

वह भयानक वेगशाली महातेजस्वी राक्षसराज प्राणहीन हो वज्रके मारे हुए वृत्रासुरकी भाँति रथसे पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ २२ ॥

भयानक वेगशाली महातेजस्वी राक्षसेन्द्रनु प्राणहीननागि वज्रायुधदिन्द हतनाद वृत्रासुरनन्तॆ रथदिन्द नॆलक्कॆ कॆडहिबिद्दनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. naiR^tendraH = that king of demons; bhiimavegaH = who was endowed with terrific swiftness; mahaadyntiH = and invested with great splendour; gataasuH = having lost his life; papaata = fell down; bhuumau = on the ground; syandanaat = from his chariot; vR^itraH yathaa = as Vritra the demon; (fell); vajrahataH = when struck with a thunderbolt.

अनुवादः

Having lost his life, that king of demons for his part, who was endowed with terrible swiftness and invested with great splendour, fell down from the chariot to the ground , like Vritra the demon when the latter was struck down by the thunderbolt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ हतशेषा निशाचराः ।
हतनाथा भयत्रस्ताः सर्वतः सम्प्रदुद्रुवुः ॥ २३ ॥

रावणको पृथ्वीपर पड़ा देख मरनेसे बचे हुए सम्पूर्ण निशाचर स्वामीके मारे जानेसे भयभीत हो सब ओर भाग गये ॥ २३ ॥

रावणनु भूमिय मेलॆ बिद्दिरुवुदन्नु नोडि बदुकि उळिद समस्त राक्षसरु, ऒडॆयनु सत्तद्दरिन्द भयदिन्द ओडि होदरु.॥23॥

पदच्छेदः

23. dR^iShTvaa = seeing; tam = that Ravana; patitam = fallen down; bhuumau = on the earth; hatasheShaaH = the surviving; nishaacharaaH = demons; hatanaathaaH = whose king had been killed; bhayatrastaaH = were panic-stricken; sampradudruvuH = ran away; sarvataH = to all sides.

अनुवादः

Seeing Ravana fallen down on earth, the surviving demons whose king had been killed, were panic stricken and ran away to all sides.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नर्दन्तश्चाभिपेतुस्तान् वानरा द्रुमयोधिनः ।
दशग्रीववधं दृष्ट्वा वानरा जितकाशिनः ॥ २४ ॥

नर्दन्तश्चाभिपेतुस्तान् वानरा द्रुमयोधिनः ।
दशग्रीववधं दृष्ट्वा वानर जितकाशिनः ॥

सर्वतश्चाभिपेतुस्तान् वानरा द्रुमयोधिनः । दशग्रीववधं दृष्ट्वा वानरा जितकाशिनः ॥ ६-१०८-२४

दशमुख रावणका वध हुआ देख विजयसे सुशोभित होनेवाले वानर, जो वृक्षोंद्वारा युद्ध करनेवाले थे, गर्जना करते हुए उन राक्षसोंपर टूट पड़े ॥ २४ ॥

दशावनन वधॆयादुदन्नु नोडि वृक्षगळिन्द युद्ध माडुव वानररु विजयदिन्द सुशोभितरागि गर्जिसुत्ता आ राक्षसरन्नु आक्रमिसिदरु.॥24॥

पदच्छेदः

24. vaanaraaH = the monkeys; drumayodhinaH = who fought with trees; abhipetuH = fell upon; taan = them; sarvataH = from all sides; dR^iShTvaa = seeing; dashagriva vadham = Ravana’s killing; vaanaraaH = the monkeys; jitakaashinaH = assumed a triumphant appearance.

अनुवादः

The monkeys, who fought with trees, fell upon the demons from all sides. Seeing the killing of Rvana, the monkeys assumed a triumphant appearance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अर्दिता वानरैर्हृष्टैर्लङ्कामभ्यपतन् भयात् ।
हताश्रयत्वात् करुणैर्बाष्पप्रस्रवणैर्मुखैः ॥ २५ ॥

अत्दिता वानरैर्भ्रष्टा लङ्कामभ्यपतन् भयात् । हताश्रयत्वात्करुणैर्बाष्पप्रस्रवणैर्मुखैः ॥ ६-१०८-२५

उन हर्षोल्लासित वानरोंद्वारा पीड़ित किये जानेपर वे राक्षस भयके मारे लङ्कापुरीकी ओर भाग गये; क्योंकि उनका आश्रय नष्ट हो गया था । उनके मुखपर करुणायुक्त आँसुओंकी धारा बह रही थी ॥ २५ ॥

हर्षोल्लसित वानररिन्द पीडितराद आ राक्षसरु भयदिन्द लङ्कॆगॆ ओडिहोदरु; एकॆन्दरॆ अवर आश्रय नाशवागि होगित्तु. अवर मुखगळल्लि करुणायुक्त कण्णीरधारॆ हरियुत्तित्तु.॥25॥

पदच्छेदः

25. arditaaH = (Those demons) tormented; vaanaraiH = by the monkeys; bhraShTaaH = who had fled away; hataashrayatvaat = the one on whom they depended; having been killed; mukhaiH = with their faces; karunaiH = looking miserable; baaShpa sravaNaiH = with tears flowing down; abhyapatan = ran away; bhayaat = with fear.

अनुवादः

Tormented by the monkeys, the demons rushed back with panic towards Lanka, with faces looking miserable and tears flowing down, their supporter having been killed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो विनेदुः संहृष्टा वानरा जितकाशिनः ।
वदन्तो राघवजयं रावणस्य च तद्वधम् ॥ २६ ॥

उस समय वानर विजय-लक्ष्मीसे सुशोभित हो अत्यन्त हर्ष और उत्साहसे भर गये तथा श्रीरघुनाथजीकी विजय और रावणके वधकी घोषणा करते हुए जोर-जोरसे गर्जना करने लगे ॥ २६ ॥

आग वानररु विजयलक्ष्मियिन्द सुशोभितरागि अत्यन्त हर्षोत्साहदिन्द श्रीरामन विजयवन्नु मत्तु रावणन वधॆयन्नु घोषिसुत्ता जोरु जोरागि गर्जिसतॊडगिदरु.॥26॥

पदच्छेदः

26. tataH = thereupon; vaanaraaH = the monkeys; jitakaashinaH = behaving like conquerors; samhR^ishTaaH = were quite rejoiced; vineduH = and roared shouts of joy; vadantaH = proclaiming; raaghavajayam = Rama’s victory; tadvadham cha raavaNasya = and that killing of Ravana.

अनुवादः

Roaring shouts of joy, quite rejoiced as they were, and proclaiming Rama’s victory and the killing of Ravana in his hands, the monkeys behaved like conquerors.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथान्तरिक्षे व्यनदत् सौम्यस्त्रिदशदुन्दुभिः ।
दिव्यगन्धवहस्तत्र मारुतः सुसुखो ववौ ॥ २७ ॥

अथान्तरिक्षे व्यनदत्सौम्य्स्त्रिदशदुन्दुभिः । दिव्यगन्धवहस्तत्र मारुतः सुसुखो ववौ ॥ ६-१०८-२७

इसी समय आकाशमें मधुर स्वरसे देवताओंकी दुन्दुभियाँ बजने लगीं । वायु दिव्य सुगन्ध बिखेरती हुई मन्द-मन्द गतिसे प्रवाहित होने लगी ॥ २७ ॥

आगले आकाशदल्लि देवदुन्दुभिगळु मधुरवागि मॊळगिदवु. वायुवु दिव्य सुगन्धवन्नु हरडुत्ता मन्द मन्दवाग बीसतॊडगितु.॥27॥

पदच्छेदः

27. atha = then; saumyaH = the cheerful; tridasha dundibhiH = kettle-from of the gods; vyanadat = reverberated antarikShe = in the sky; susukhaH maarutaH = very pleasant wind; vavau = blew; tatra = there; divyagandhavahaH = carrying divine adour.

अनुवादः

Then the cheerful kettle-drum of the gods reverberated in the sky. Very pleasant winds, carrying divine odour, blew there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निपपातान्तरिक्षाच्च पुष्पवृष्टिस्तदा भुवि ।
किरन्ती राघवरथं दुरावापा मनोहरा ॥ २८ ॥

निपपातान्तरिक्षाच्च पुष्पवृष्टिस्तदा भुवि ।
किरन्ती राघवरथं दुरवापा मनोहरा ॥

निपपातान्तरिक्षाच्च पुष्पवृष्टिस्तदा भुवि । किरन्ती रघवरथं दुरवापा मनोहरा ॥ ६-१०८-२८

अन्तरिक्षसे भूतलपर श्रीरघुनाथजीके रथके ऊपर फूलोंकी वर्षा होने लगी, जो दुर्लभ तथा मनोहर थी ॥

अन्तरिक्षदिन्द श्रीरघुवीरन रथद मेलॆ दुर्लभवाद मनोहर हूमळॆ सुरियितु.॥28॥

पदच्छेदः

28. kirantii = pouring over; raaghavaratham = the chariot of Rama; manoharaa = quite faseinating; puShpavR^iShTiH = shower of flowers; duravaapaa = which was difficult to be accomplished; nipapaata = fell; antarikSjaat = from the heavens; bhuvi = to the earth; tadaa = on that occasion.

अनुवादः

Pouring over the chariot of Rama quite fascinating shower of flowers, which was difficult to be accomplished (elsewhere), fell from the heavens to the earth on that occasion.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवस्तवसंयुक्ता गगने च विशुश्रुवे ।
साधुसाध्विति वागग्र्या देवतानां महात्मनाम् ॥ २९ ॥

राघवस्तवसंयुक्ता गगने च विशुश्रुवे । साधु साध्विति वागग्य्रा देवतानां महात्मनाम् ॥ ६-१०८-२९

आकाशमें महामना देवताओंके मुखसे निकली हुई श्रीरामचन्द्रजीकी स्तुतिसे युक्त साधुवादकी श्रेष्ठ वाणी सुनायी देने लगी ॥ २९ ॥

श्रीरामन स्तुतियुक्तवाद साधु! राघव! साधु! ऎम्ब महात्मराद देवतॆगळ श्रेष्ठवाद मातुगळु अन्तरिक्षदिन्द केळिबन्दवु.॥29॥

पदच्छेदः

29. agraH = excellent; vaak = pronouncements; mahaatmaanaam devataanaam = of the great-souled gods; saadhu saadhu iti = saying “well done! Bravo!”; raaghava stavasamyuktaa = combined with a panegyric in praise of Rama; vishruve = was distinctly heard; gagane = in the sky.

अनुवादः

Excellent pronouncements of the great-souled gods saying “well done! Bravo!”, combined with a panegyric in praise of Rama, was distinctly heard in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आविवेश महान् हर्षो देवानां चारणैः सह ।
रावणे निहते रौद्रे सर्वलोकभयङ्करे ॥ ३० ॥

आविवेश महान् हर्षो देवानां चारणैः सह । रावने निहते रौद्रे सर्वलोकभयंकरे ॥ ६-१०८-३०

सम्पूर्ण लोकोंको भय देनेवाले रौद्र राक्षस रावणके मारे जानेपर देवताओं और चारणोंको महान् हर्ष हुआ ॥

समस्त लोकगळिगॆ भयपडिसिद्द रौद्र राक्षस रावणनु हतनादाग देवतॆगळिगॆ, चारणरिगॆ महा हर्षवुण्टायितु.॥30॥

पदच्छेदः

30. raavane = (When) Ravana; raudre = the cruel demon; sarvaloka bhayakare = the terror of all the world; nihate = was killed; mahaan = a great; harShaH = rejoice; aavivesha = took possession of; devaanaan = gods; chaaraNaiH = and charanas the celestial bards.

अनुवादः

When Ravana, the cruel demon and the terror of all the worlds, was killed, a great rejoice filled the hearts of gods and charanas the celestial bards.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सकामं सुग्रीवमङ्गदं च विभीषणम् ।
चकार राघवः प्रीतो हत्वा राक्षसपुङ्गवम् ॥ ३१ ॥

श्रीरघुनाथजीने राक्षसराजको मारकर सुग्रीव, अङ्गद तथा विभीषणको सफलमनोरथ किया और स्वयं भी उन्हें बड़ी प्रसन्नता हुई ॥ ३१ ॥

श्रीरघुनाथनु रावणनन्नु कॊन्दु सुग्रीव, अङ्गद, विभीषणगळिगॆ सल मनोरथगैदु अवनिगू बहळ सन्तोषवायितु.॥31॥

पदच्छेदः

31. priitaH = having been pleased; hatvaa = with the killing; raakShasa pungavam = Ravana; raaghavaH = Rama; tataH = then; chakaara sakaamam = fulfilled the desire; sugriivam = of Sugreeva; aN^gadam = Angada; vibhiiShaNam cha = and Vibhishana.

अनुवादः

Having been pleased with the killing of Ravana, Rama then fulfilled the desire of Sugreeva, Angada and Vibhishana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रजग्मुः प्रशमं मरुद‍्गणा
दिशः प्रसेदुर्विमलं नभोऽभवत् ।
मही चकम्पे न च मारुतो ववौ
स्थिरप्रभश्चाप्यभवद् दिवाकरः ॥ ३२ ॥

तत्पश्चात् देवताओंको बड़ी शान्ति मिली, सम्पूर्ण दिशाएँ प्रसन्न हो गयीं—उनमें प्रकाश छा गया, आकाश निर्मल हो गया, पृथ्वीका काँपना बंद हुआ, हवा स्वाभाविक गतिसे चलने लगी तथा सूर्यकी प्रभा भी स्थिर हो गयी ॥ ३२ ॥

बळिक देवतॆगळिगॆ बहळ शान्ति दॊरॆयितु, ऎल्ल दिक्कुगळु प्रसन्नवादुवु, ऎल्लॆडॆ प्रकाश हरडितु, आकाश निर्मलवायितु. पृथिवियु स्थिरवायितु. गाळियु स्वाभाविक गतियिन्द बीसतॊडगितु. हागू सूर्यन प्रभॆ स्थिरवायितु.॥32॥

पदच्छेदः

32. tataH = then; marudgaNaaH = troops of celestials; prajagmuH = got; prashamam = mental peace; dishaH = all the quarters; praseduH = were brightened up; aakaasham = and the sky; abhavat = became; vimalam = clear; mahii = the earth; na chakame = did not tremble; maarutaH = the wind; vavau = blew; divaakaraH chapi = the sun too; abhavat = shed; sthiraprabhaH = a steady light.

अनुवादः

Then, troops of celestials got their mental peace. All the quarters were brightened up and the sky became clear. The earth did not tremble. The wind blew gently. The sun too shed a steady light.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु सुग्रीवविभीषणाङ्गदाः
सुहृद्विशिष्टाः सहलक्ष्मणस्तदा ।
समेत्य हृष्टा विजयेन राघवं
रणेऽभिरामं विधिनाभ्यपूजयन् ॥ ३३ ॥

ततस्तु सुग्रीव विभीषणाङ्गदाः
सुहृद्विशिष्टा सह लक्ष्मणस्तदा ।
समेत्य हृष्टा विजयेन राघवं
रणेऽभिरामं विधिनाभ्यपूजयन् ॥

ततस्तु सुग्रीवविभीषणाङ्गदाः । सुहृद्विशिष्टाः सहलक्ष्मणास्तदा । समेत्य हृष्टा विजयेन राघवं । रणेऽभिरामं विधिनाभ्यपूजयन् ॥ ६-१०८-३३

सुग्रीव, विभीषण, अङ्गद तथा लक्ष्मण अपने सुहृदोंके साथ युद्धमें श्रीरामचन्द्रजीकी विजयसे बहुत प्रसन्न हुए । इसके बाद उन सबने मिलकर नयनाभिराम श्रीरामकी विधिवत् पूजा की ॥ ३३ ॥

सुग्रीव, विभीषण, अङ्गद हागू लक्ष्मणनु तम्म सुहृदरॊन्दिगॆ श्रीरामन विजयदिन्द परमप्रसन्नरादरु. बळिक अवरॆल्लरू सेरि नयनाभिराम श्रीरामनन्नु विधिवत्तागि पूजिसिदरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. hR^iShTaaH = rejoiced; vijayena = with the victory; raNe = in battle; sugriiva vibhiiShaNaangadaaH = Sugreeva; Vibhishana and Angada; saha lakShmaNaaH = together with Lakshmana; suhR^idvishiShTaaH = along with their friends; tataH = thereupon; sametya = approaching; raamam = Rama; abhiraamam = who looked charming; tadaa = then; abhyapuujayan = paid their respects; vidhinaa = with due ceremony.

अनुवादः

Rejoiced with the victory in battle, Sugreeva, Vibhishana and Angada together with Lakshmana along with their friends paid their respects with due ceremony to Rama, who looked charming.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु निहतरिपुः स्थिरप्रतिज्ञः
स्वजनबलाभिवृतो रणे बभूव ।
रघुकुलनृपनन्दनो महौजा-
स्त्रिदशगणैरभिसंवृतो महेन्द्रः ॥ ३४ ॥

स तु निहतरिपुः स्थिरप्रतिज्ञः
स्वजनबलाभिवृतोरणे बभूव ।
रघुकुलनृपनन्दनो महौजा-
स्त्रिदशगणैरभिसंवृतो मथेन्द्रः ॥

स तु निहररिपुह् स्थिरप्रतिज्ञः । स्वजनबलाभिवृतो रणे रराज । रघुकुलनृपनन्दनो महुजा । स्त्रिदशगणैरभिसंवृतो यथेन्द्रः ॥ ६-१०८-३४

शत्रुको मारकर अपनी प्रतिज्ञा पूर्ण करनेके पश्चात् स्वजनोंसहित सेनासे घिरे हुए महातेजस्वी रघुकुलराजकुमार श्रीराम रणभूमिमें देवताओंसे घिरे हुए इन्द्रकी भाँति शोभा पाने लगे ॥ ३४ ॥

शत्रुवन्नु वधिसि तन्न प्रतिज्ञॆयन्नु पूर्णगॊळिसिद बळिक स्वजनरॊन्दिगॆ सैन्यदिन्द सुत्तुवरॆद रघुकुल राजकुमार श्रीरामनु रणरङ्गदल्लि देवतॆगळिन्द परिवृतनाद इन्द्रनन्तॆ शोभिसिदनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. saH = that Rama; raghukulanR^ipanandanaH = the delight of Dasaratha; (for his part) nihataripuH = who had just killed his enemy; sthirapratijJNaH = ad thus; who was steadfast in his vows. mahaatejaaH = and who was endowed with a great splendour; raNe svajana baalaabhivR^itaH = who stood surrounded on the battle-field by his own people and the army; raraaja = shone; mahendraH iva = like Indra the lord of celestials.

अनुवादः

That Rama, the delight of Dasaratha, for his part, who had just killed his enemy and thus who was steadfast in his vows and who was endowed with a great splendour, who stood surrounded on the battle-field by his own people and the army shone like Indra the lord of celestials.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टाधिकशततमः सर्गः ॥ १०८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें एक सौ आठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०८ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नूर ऎण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥108॥