१०७ राम-रावणयोर्भीषणयुद्धम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Loosing arrows at each other, Rama and Ravana perform a fierce battle. Ravana’s flag-staff is thrown down by Rama’s arrows. When Rama begins to cut off Ravana’s head, another head starts to crop up in its place. The fierce encounter continues thus for seven days.

स्रोतः: valmikiramayan.net

107. श्रीराम और रावणका घोर युद्ध

ततः प्रवृत्तं सुक्रूरं रामरावणयोस्तदा ।
सुमहद् द्वैरथं युद्धं सर्वलोकभयावहम् ॥ १ ॥

तदनन्तर श्रीराम और रावणमें अत्यन्त क्रूरतापूर्वक महान् द्वैरथ युद्ध आरम्भ हुआ, जो समस्त लोकोंके लिये भयंकर था ॥ १ ॥

बळिक श्रीराम मत्तु रावणरल्लि समस्त लोकगळिगू भयङ्करवाद अत्यन्त क्रूरवाद द्वैरथ युद्ध प्रारम्भवायितु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = then; tadaa = and there; sukruuram = a very cruel; sumahat = and a very great; dvairatham = chariot-duel; yuddham = in battle; sarva loka bhayaavaham = which was frightful to all the worlds; pravR^ittam = occurred; raama raavaNayoH = between Rama and Ravana.

अनुवादः

Then ensued a fierce and a prolonged chariot-duel between Rama and Ravana, which was frightful to all the worlds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो राक्षससैन्यं च हरीणां च महद‍्बलम् ।
प्रगृहीतप्रहरणं निश्चेष्टं समवर्तत ॥ २ ॥

ततो राक्षससैन्यं च हरीणां च महद्भलम् ।
प्रगृहीत प्रहरणं निश्चेष्टं समवर्तत ॥

ततो राक्षससैन्यं च हरीणां च महद्बलम् । प्रगृहीतप्रहरणं निश्चेष्टं समतिष्ठत ॥६-१०७-२

उस समय राक्षसों और वानरोंकी विशाल सेनाएँ हाथमें हथियार लिये रहनेपर भी निश्चेष्ट खड़ी रहीं—कोई किसीपर प्रहार नहीं करता था ॥ २ ॥

आग राक्षसर मत्तु वानरर विशाल सैन्यगळु आयुधगळन्नु धरिसिदरू निश्चेष्टिवागि निन्तिद्दवु. यारू यारन्नु प्रहरिसुत्तिरलिल्ल.॥2॥

पदच्छेदः

2. tataH = then; raakShasa sainyam cha = the army of demons; mahatt balamcha = and the huge army; hariiNaam = of monkeys; pragR^ihiita praharaNam = having taken hold fast of their weapons; samavartata = stood; nishcheShTam = motionless.

अनुवादः

Then, the army of demons and the huge army of mokeys, stood motionless with their weapons held fast in their hands.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सम्प्रयुद्धौ तु तौ दृष्ट्वा बलवन्नरराक्षसौ ।
व्याक्षिप्तहृदयाः सर्वे परं विस्मयमागताः ॥ ३ ॥

सम्प्रयुद्धौ ततो दृष्ट्वा बलवन्नरराक्षसौ । व्याक्षिप्तहृदयाः सर्वे परं विस्मयमागताः ॥६-१०७-३

मनुष्य और निशाचर दोनों वीरोंको बलपूर्वक युद्ध करते देख सबके हृदय उन्हींकी ओर खिंच गये; अतः सभी बड़े आश्चर्यमें पड़ गये ॥ ३ ॥

महाबलिष्ठराद नर-राक्षस वीररिब्बरु युद्धमाडुवुदन्नु नोडि ऎल्लर मनस्सु अवर कडॆगॆ सॆळॆयल्पट्ट, आश्चर्यचकितरादरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. vyaakShipitahR^idayaH = having their hearts captivated; dR^iShTvaa = in seeing; tau = those two warriors; nara raakShasau = a human being and a demon; balavat = both in full strength; samprayuddhau = engaged in a fight; sarve = all for their part; aagataaH = experienced; param = a great; vismayam = wonder.

अनुवादः

Having their hearts captivated in seeing those two warriors, a human being and a demon, both in full strength engaged in a fight, all for their part experienced a great wonder.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नानाप्रहरणैर्व्यग्रैर्भुजैर्विस्मितबुद्धयः ।
तस्थुः प्रेक्ष्य च सङ्ग्रामं नाभिजग्मुः परस्परम् ॥ ४ ॥

नानाप्रहरणैर्व्यग्रैर्भुजैर्विस्मितबुद्धयः । तस्थुः प्रेक्ष्य च सङ्ग्रामं नाभिजघ्नुः परस्परम् ॥६-१०७-४

दोनों ओरके सैनिकोंके हाथोंमें नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र विद्यमान थे और उनके हाथ युद्धके लिये व्यग्र थे, तथापि उस अद्भुत संग्रामको देखकर उनकी बुद्धि आश्चर्यचकित हो उठी थी; इसलिये वे चुपचाप खड़े थे । एक-दूसरेपर प्रहार नहीं करते थे ॥ ४ ॥

ऎरडू कडॆय सैनिकर कैगळल्लि नाना विधद अस्त्र-शस्त्रगळिद्दरू, कैगळु युद्धक्कागि व्यग्रवागिद्दरू, आ अद्भुत सङ्ग्रामनोडि अवर बुद्धि आश्चर्यचकितनागि सुम्मने निन्तिद्दरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. naanaapraharaNaiH vyagraiH bhujaiH = having their hands occupied with various kinds of weapons; te sarve = all those warriors; tasthuH vismita buddhayaH = stood amazed in mind; prekShya = in beholding (the duel); na abhijagmuH = they did not go for war; parasparam = on each other.

अनुवादः

Having their hands occupied with various kinds of weapons, all those warriors stood amazed in mind in beholding that duel. They did not go for war on each other.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रक्षसां रावणं चापि वानराणां च राघवम् ।
पश्यतां विस्मिताक्षाणां सैन्यं चित्रमिवाबभौ ॥ ५ ॥

राक्षस रावणकी ओर देख रहे थे और वानर श्रीरघुनाथजीकी ओर । उन सबके नेत्र विस्मित थे; अतः निस्तब्ध खड़ी रहनेके कारण उभय पक्षकी सेनाएँ चित्रलिखित-सी जान पड़ती थीं ॥ ५ ॥

राक्षसरु रावणन कडॆगॆ नोडुत्तिद्दरॆ, वानररु श्रीरामन कडॆगॆ नोडुत्तिद्दरु. अवरॆल्लर कण्णुगळु विस्मितवाद्दरिन्द निस्तब्दरागि निन्तिद्दरिन्द ऎरडू सैन्यगळु चित्रदन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दवु.॥5॥

पदच्छेदः

5. rakShasaam = the demons; vismitaakShaaNaam = with their eyes in amazement; pashyataam = beholding; raavaNam = Ravana; sainyam vaanaraaNaam cha = and the army of demons; raaghavam = (seeing) Rama; aababhau = appeared; chitramiva = as though they were paintings.

अनुवादः

The demons beholding Ravana and the army of monkeys seeing Rama with their eyes in amazement appeared as though they were paintings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ तु तत्र निमित्तानि दृष्ट्वा राघवरावणौ ।
कृतबुद्धी स्थिरामर्षौ युयुधाते ह्यभीतवत् ॥ ६ ॥

तौ तु तत्र निमित्तानि दृष्ट्वा रावणराघवौ ।
कृतबुद्धी स्थिरामर्षौ युयुधाते ह्यभीतवत् ॥

ते तु तत्र निमित्तानि दृष्ट्वा राघवरावणौ । कृतबुद्धी स्थिरामर्षौ युयुधाते अभीतवत् ॥६-१०७-६

श्रीराम और रावण दोनोंने वहाँ प्रकट होनेवाले निमित्तोंको देखकर उनके भावी फलका विचार करके युद्धविषयक विचारको स्थिर कर लिया था । उन दोनोंमेंसे एक-दूसरेके प्रति अमर्षका भाव दृढ़ हो गया था; इसलिये वे निर्भय-से होकर युद्ध करने लगे ॥ ६ ॥

श्रीराम-रावणरु अल्लि प्रकटगॊण्ड शकुनगळन्नु नोडि, अवुगळ भावी लवन्नु योचिसि युद्ध विषयद विचार स्थिरगॊळिसिकॊण्डरु. अवरिब्बरू ऒब्बरु इन्नॊब्बर कुरितु असहनॆय भाव दृढवाद्दरिन्द निर्भयवागि युद्धमाडुत्तिद्दरु.॥6॥

जेतव्यमिति काकुत्स्थो मर्तव्यमिति रावणः ।
धृतौ स्ववीर्यसर्वस्वं युद्धेऽदर्शयतां तदा ॥ ७ ॥

श्रीरामचन्द्रजीको यह विश्वास था कि मेरी ही जीत होगी और रावणको भी यह निश्चय हो गया था कि मुझे अवश्य ही मरना होगा; अतः वे दोनों युद्धमें अपना सारा पराक्रम प्रकट करके दिखाने लगे ॥ ७ ॥

नाने गॆल्लुवॆ ऎम्ब विश्वास श्रीरामनल्लि इद्दरॆ, रावणनु नानु खण्डितवागि सायुवॆनु ऎन्दु निश्चयिसिद्द. आद्दरिन्द अवरिब्बरु युद्धदल्लि तम्म तम्म पूर्णपराक्रम प्रकटिसुत्तिद्दरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. kaakutsthaH = Rama; jetavyam iti = who was convinced that he was going to win; raavaNaH = and Ravana; dhR^itau martavyam iti = who was firmly persuaded that he would die; tadaa = then; adarshayataam = demonstrated svaviirya sarvasvam = the entire wealth of their prowess; yuddhe = in that battle.

अनुवादः

Rama, who was convinced that he was going to win and Ravana who was firmly persuaded that he would die, then demonstrated the entire wealth of their prowess in battle on that occasion.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः क्रोधाद् दशग्रीवः शरान् सन्धाय वीर्यवान् ।
मुमोच ध्वजमुद्दिश्य राघवस्य रथे स्थितम् ॥ ८ ॥

उस समय पराक्रमी दशाननने क्रोधपूर्वक बाणोंका संधान करके श्रीरघुनाथजीके रथपर फहराती हुई ध्वजाको निशाना बनाया और उन बाणोंको छोड़ दिया ॥ ८ ॥

आग पराक्रमि दशानननु क्रोधदिन्द बाणानुसन्धानमाडि श्रीरामन रथदल्लि हाराडुत्तिद्द ध्वजवन्नु गुरियिट्टु हॊडॆदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. tataH = thereupon; viiryavaan = the valiant; dashagriivaH = Ravana; samdhaaya = fitting; sharaan = his arrows; krodhaat = with anger; mumocha = released (them); uddishya = directing; dhvajam = towards the flag-staff; sthitam = fixed; rathe = on the chariot; raaghavasya = of Rama.

अनुवादः

Thereupon, the valiant Ravana, fitting his arrows with anger, released them, directing them towards the flag-staff fixed on Rama’s chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते शरास्तमनासाद्य पुरन्दररथध्वजम् ।
रथशक्तिं परामृश्य निपेतुर्धरणीतले ॥ ९ ॥

ते शरास्तमनासाद्य पुरन्दररथध्वजम् । रक्तशक्तिं परामृश्य निपेतुर्धरणीतले ॥६-१०७-९

परंतु उसके चलाये हुए वे बाण इन्द्रके रथकी ध्वजातक न पहुँच सके, केवल रथशक्तिको* छूते हुए धरतीपर गिर पड़े ॥ ९ ॥

\* रथकी कलशीपरका वह बाँस जिसमें लड़ाईके रथोंकी ध्वजाएँ लगायी जाती थीं । कुछ विद्वानोंने रथशक्तिका अर्थ—रथकी अद्भुत सामर्थ्य किया है । वैसा अर्थ माननेपर यह भाव निकलता है कि रथके अद्भुत प्रभावका अनुभव करके वे बाण ध्वजतक न पहुँचकर पृथ्वीपर ही गिर पड़े ।

आदरॆ अवनु बिट्ट बाणवु इन्द्रन रथद ध्वजदवरॆगॆ तलुपुव मॊदले केवल रथशक्तियन्नु स्पर्शिसुत्तले नॆलक्कॆ बिद्दु होयितु.॥9॥

पदच्छेदः

9. anaasaadya = without even reaching; tam = that; purandara rathadhvajam = standard of Indra’s chariot; te = those; sharaaH = arrows; paraamR^ishya = on touching; rathashaktim = the staff which supported the banner of the chariot; nipetuH = fell; dharaNiitale = on the ground.

अनुवादः

Without even reaching the ensign on Indra’s chariot and touching off the staff which supported the banner of the chariot, the arrows fell on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो रामोऽपि सङ्क्रुद्धश्चापमाकृष्य वीर्यवान् ।
कृतप्रतिकृतं कर्तुं मनसा सम्प्रचक्रमे ॥ १० ॥

ततो रामोऽभिसङ्क्रुद्धश्चापमायम्य वीर्यवान् । कृतप्रतिकृतं कर्तुं मनसा सम्प्रचक्रमे ॥६-१०७-१०

तब महाबली श्रीरामचन्द्रजीने भी कुपित होकर अपने धनुषको खींचा और मन-ही-मन रावणके कृत्यका बदला चुकाने—उसके ध्वजको काट गिरानेका विचार किया ॥ १० ॥

आग श्रीरामचन्द्रनु कुपितनागि धनुस्सन्नु सॆळॆदु, रावणन कार्यद प्रतिकारक्कागि अवन ध्वजवन्नु तुण्डरिसलु विचार माडिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. tataH = thereafter; viiryavaan = the valiant; ramo.api = Rama too; samkruddhaH = in great anger; aakR^iShya = stretching; chaapam = his bow; samprachakrame = proceeded; manasaa = with his mind; kartum kR^ita pratikR^itam = to return blow for blow.

अनुवादः

Thereafter, the valiant Rama too, in great anger, stretching his bow, proceeded with his mind, to return blow for blow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणध्वजमुद्दिश्य मुमोच निशितं शरम् ।
महासर्पमिवासह्यं ज्वलन्तं स्वेन तेजसा ॥ ११ ॥

रावणके ध्वजको लक्ष्य करके उन्होंने विशाल सर्पके समान असह्य और अपने तेजसे प्रज्वलित तीखा बाण छोड़ दिया ॥ ११ ॥

रावणन ध्वजवन्नु गुरियिट्टु अवनु दॊड्ड सर्पदन्तह असह्यवाद, तन्न तेजदिन्द प्रज्वलित तीक्ष्णवाद बाणवन्नु प्रयोगिसिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. mumocha = (Rama) released; nishitam = a sharp; sharam = arrow; mahaasarpamiva = looking like a huge serpent; asahyam = which was unbearable; jvalantam iva = as though blazing; svena tejasaa = with its own splendour; uddishya = directing towards; raavaNa dhvajam = Ravana’s flag-staff.

अनुवादः

Rama released a sharp arrow, looking like a huge serpent and which was unbearable, as though blazing with its own splendour, directing towards Ravana’s flag-staff.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामश्चिक्षेप तेजस्वी केतुमुद्दिश्य सायकम् ।
जगाम स महीं छित्त्वा दशग्रीवध्वजं शरः ॥ १२ ॥

रामश्चिक्षेप तेजस्वी केतुमुद्दिश्य सायकम् ।
जगाम स महीं छित्वा दशग्रीवध्वजं शरः ॥

रामश्चिक्षेप तेजस्वी केतुमुद्दिश्य सायकम् । जगाम स महीं भित्त्वा दशग्रीवध्वजं शरः ॥६-१०७-१२

तेजस्वी श्रीरामने उस ध्वजकी ओर निशाना साधकर अपना सायक चलाया और वह दशाननके उस ध्वजको काटकर पृथ्वीमें समा गया ॥ १२ ॥

तेजस्वी श्रीरामनु आ ध्वजद कडॆगॆ गुरियिट्टु तन्न सायकवन्नु प्रयोगिसिदाग रावणन रथद ध्वजवु तुण्डागि भूमिगॆ बिद्दुहोयितु.॥12॥

पदच्छेदः

12. tejasvii = the brilliant; raamaH = Rama; chikShepa = released; saayakam = the arrow; uddishya = directing towards; ketum = the flag-staff; saH sharaH = that arrow; chhittvaa = having torn asunder; dashagriiva dhvajam = Ravana’s flag-staff; jagaama = went; mahiim = towards the earth.

अनुवादः

As the brilliant Rama released the arrow towards the flag-staff, that arrow, tearing asunder Ravana’s flag-staf, entered the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स निकृत्तोऽपतद् भूमौ रावणस्यन्दनध्वजः ।
ध्वजस्योन्मथनं दृष्ट्वा रावणः स महाबलः ॥ १३ ॥
सम्प्रदीप्तोऽभवत् क्रोधादमर्षात् प्रदहन्निव ।
स रोषवशमापन्नः शरवर्षं ववर्ष ह ॥ १४ ॥

स निकृत्तोऽपतद्भूमौ रावणस्य रथध्वजः । ध्वजस्योन्मथनं दृष्ट्वा रावणः सुमहाबलः ॥६-१०७-१३ क्रोधजेनाग्निना सङ्ख्ये प्रदीप्त इव चाभवत् । स रोषवशमापन्नः शरवर्षं महद्वमन् ॥६-१०७-१४

रावणके रथका वह ध्वज कटकर धरतीपर गिर पड़ा । अपने ध्वजका विध्वंस हुआ देख महाबली रावण क्रोधसे जल उठा और अमर्षके कारण विपक्षीको जलाता हुआ-सा जान पड़ा । वह रोषके वशीभूत होकर बाणोंकी वर्षा करने लगा ॥ १३-१४ ॥

तन्न रथद ध्वज कडिदु बिद्दिरुवुदन्नु नोडिद महाबलि रावणनु क्रोधदिन्द उरिदॆद्दु असहनॆयिन्द उरियुत्तिरु वन्तॆ कण्डुबन्दनु. अवनु रोषगॊण्डु बाणगळ मळॆ सुरिसतॊडगिदनु.॥13-14॥

पदच्छेदः

13; 14. saH = that; raavaNasyandana dhwajaH = standard mounted on Ravana’s chariot; nikR^ittaH = having been torn off; apatat = fell; bhuumau = on the ground; dR^iShTvaa = seeing; unmathanam = the thrown-down piece; dhvajasya = of his flag-staff; saH mahaabalaH = that mighty; raavaNaH = Ravana; abhavat = appeared; prahasanniva = as though he was laughing; amarShaat = with intolerance; sampradiiptaH = flaming up; krodhaat = with anger; vavarSha ha = (he) showered; sharavarSham = a stream of arrows; aapannaH = afflicted as he was; roShavasham = with the power of wrath.

अनुवादः

That standard, mounted on Ravana’s chariot, having been torn off, fell on the ground. Seeing the thrown-down piece of his flag-staff, that mighty Ravana stood blazing as though he was laughing with intolerance. Flaming up with anger, he showered a stream of arrows afflicted as he was, with the power of wrath.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामस्य तुरगान् दीप्तैः शरैर्विव्याध रावणः ।
ते दिव्या हरयस्तत्र नास्खलन्नापि बभ्रमुः ॥ १५ ॥
बभूवुः स्वस्थहृदयाः पद्मनालैरिवाहताः ।

रामस्य तुरगान्दिव्याञ्शरैर्विव्याध रावणः । ते विद्धा हरयस्तस्य नास्खलन्नापि बभ्रमुः ॥६-१०७-१५ बभूवुः स्वस्थहृदयाः पद्मनालैरिवाहताः ।

रावणने अपने तेजस्वी बाणोंसे श्रीरामचन्द्रजीके घोड़ोंको घायल करना आरम्भ किया; परंतु वे घोड़े दिव्य थे, इसलिये न तो लड़खड़ाये और न अपने स्थानसे विचलित ही हुए । वे पूर्ववत् स्वस्थचित्त बने रहे, मानो उनपर कमलकी नालोंसे प्रहार किया गया हो ॥ १५ १/२ ॥

रावणनु तन्न तेजस्वी बाणगळिन्द श्रीरामन कुदुरॆगळन्नु गायगॊळिसलु प्रारम्भिसिदनु. आदरॆ दिव्यवागिद्द आ कुदुरॆगळु ऎडवदॆ, अलुगाडलिल्ल. कमलद नाळदिन्द हॊडॆदन्तॆ हिन्दिनन्तॆ स्वस्थचित्तरागिद्दवु.॥15॥

पदच्छेदः

15. raavaNaH = Ravana; vivyaadha = struck; raamasya turagaan = Rama’s horses; diiptaiH sharaiH = with blazing arrows; te = those; divyaaH = divine; turagaaH = horses; naaskhalan = were neither shaken; na babhramuH = nor stumbled; tatra = there; babhuuvuH = (They) were; svastha hR^idayaaH = healthy at heart; aahataaH iva = and felt as though they were struck; padmanaalaiH = with lotus-stalks.

अनुवादः

Ravana struck Rama’s horses with blazing arrows. Those divine horses were neither shaken nor stumbled in the battle-field. They were indeed healthy at heart and felt as though they were just struck with lotus-stalks.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषामसम्भ्रमं दृष्ट्वा वाजिनां रावणस्तदा ॥ १६ ॥
भूय एव सुसङ्क्रुद्धः शरवर्षं मुमोच ह ।
गदाश्च परिघांश्चैव चक्राणि मुसलानि च ॥ १७ ॥
गिरिशृङ्गाणि वृक्षांश्च तथा शूलपरश्वधान् ।
मायाविहितमेतत् तु शस्त्रवर्षमपातयत् ।
सहस्रशस्तदा बाणानश्रान्तहृदयोद्यमः ॥ १८ ॥

उन घोड़ोंका घबराहटमें न पड़ना देख रावणका क्रोध और भी बढ़ गया । वह पुनः बाणोंकी वर्षा करने लगा । गदा, चक्र, परिघ, मूसल, पर्वत-शिखर, वृक्ष, शूल, फरसे तथा मायानिर्मित अन्यान्य शस्त्रोंकी वृष्टि करने लगा । उसने हृदयमें थकावटका अनुभव न करके सहस्रों बाण छोड़े ॥ १६—१८ ॥

पदच्छेदः

16. dR^iShTvaa = seeing; teShaam = those; vaajinaam = horses; asambhramam = unstumbled; raavaNaH = Ravana; tadaa = then; bhuuyaH = was very much; susamkruddhaH = enraged; muocha ha = and released; shara varSham = showers of arrows.

अनुवादः

Seeing those horses unstumbled, Ravana then was very much enraged and released showers of arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आ कुदुरॆगळु गाबरिगॊळ्ळदिद्दाग रावणन क्रोध इम्मडिसितु. अवनु पुनः बाणगळ वर्षॆयन्नु गरॆयुत्ता, गदॆ, चक्र, परिघ, ओनकॆ, पर्वत शिखर, वृक्ष, शूल, कॊडलि हागू मयनिर्मित इतर अस्त्रगळ मळॆगरॆदनु. अवनु मनस्सिनल्लि अळुकदॆ साविरारु बाणगळन्नु प्रयोगिसिदनु.॥16-18॥

पदच्छेदः

17. (He also hurled) gadaashcha = maces; parighaamshcha = iron bludgeous; chakraaNi = discs; musalaani = iron clubs; girishR^iNgaaNi = mountain-tops; vR^iskShaaNi = trees; tathaa = and; shuulaparishvadhaan = spikes and axes.

अनुवादः

He also hurled maces, iron bludgeons, discs, iron clubs, mountain-tops, trees, spikes and axes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

18. ashraanta hR^idayodyamaH = unwearied in heart and in effort; tadaa = (Ravana) then; apaayat = employed; shastra varSham = streams of missiles; etat maaya vihitam = created out of his magic; sahasrashaH = and thousands of; baaNaan = arrows.

अनुवादः

Unwearied as he was in his heart and in effort, Ravana then employed streams of missiles as a creation of magic and also thousands of arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तुमुलं त्रासजननं भीमं भीमप्रतिस्वनम् ।
तद् वर्षमभवद् युद्धे नैकशस्त्रमयं महत् ॥ १९ ॥

तुमुलं त्रासजननं भीमं भीमप्रतिस्वनम् ॥६-१०७-१९ दुर्धर्षमभवद्युद्धे नैकशस्त्रमयं महत् ।

युद्धस्थलमें अनेक शस्त्रोंकी वह विशाल वर्षा बड़ी भयानक, तुमुल, त्रासजनक और भयंकर कोलाहलसे पूर्ण थी ॥ १९ ॥

युद्धरङ्गदल्लि अनेक शस्त्रगळ आ दॊड्ड वर्षा भयानक, तुमुल, कष्टदायक मत्तु भयङ्कर कोलाहलदिन्द तुम्बित्तु.॥19॥

पदच्छेदः

19. yuddhe = in that battle; mahat = abundant; varSham = rain; tat naikashastramayam = of those many missiles; tumulam = which were tumultuous; traasajananam = generating fear; bhiimam = terrific; bhiima pratisvanam = attended with a terrible echo; abhavat = descended.

अनुवादः

In that battle, abundant rain of various missiles, which were tumultuous, generating fear, terrific and attended with a terrible echo, descended.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विमुच्य राघवरथं समन्ताद् वानरे बले ।
सायकैरन्तरिक्षं च चकार सुनिरन्तरम् ॥ २० ॥
मुमोच च दशग्रीवो निःसङ्गेनान्तरात्मना ।

विमुच्य राघवरथं समन्ताद्वानरे बले ॥६-१०७-२० सायकैरन्तरिक्षं च चकाराशु निरन्तरम् ।

वह शस्त्रवर्षा श्रीरामचन्द्रजीके रथको छोड़कर सब ओरसे वानर-सेनाके ऊपर पड़ने लगी । दशमुख रावणने प्राणोंका मोह छोड़कर बाणोंका प्रयोग किया और अपने सायकोंसे वहाँके आकाशको ठसाठस भर दिया ॥ २० १/२ ॥

आ शरवर्षा श्रीरामचन्द्रन रथवन्नु बिट्टु इतर ऎल्लॆडॆ वानर सैन्यद मेलॆ बीळतॊडगितु. दशग्रीवनु प्राणगळ हङ्गन्नु बिट्टु बाणगळन्नु प्रयोगिसुत्तिद्दनु हागू तन्न सायकगळिन्द आकाशवन्नु दट्टवागि तुम्बिबिट्टनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. vimuchya = leaving alone; raaghava ratham = Rama’s chariot; saayakaiH = (he released) arrows; vaanare bale = on the army of monkeys; samantaat = on all sides sunirantaram chakaara = wholly covering; antarikSham = the sky.

अनुवादः

Leaving alone Rama’s chariot, Ravana released arrows on the army of monkeys on all sides, thus wholly covering the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यायच्छमानं तं दृष्ट्वा तत्परं रावणं रणे ॥ २१ ॥
प्रहसन्निव काकुत्स्थः सन्दधे निशितान् शरान् ।
स मुमोच ततो बाणान् शतशोऽथ सहस्रशः ॥ २२ ॥

व्यायच्छमानं तं दृष्ट्वातत्परं रावणं रणे ॥ प्रहसन्निव काकुत्स्थः सन्दधे निशितान् शरान् ।
स मुमोच ततो बाणान् शथशोऽथ सहस्रशः ॥

६-१०७-२१ व्यायच्छमानं तं दृष्ट्वा तत्परं रावणं रणे । ६-१०७-२२ स मुमोच ततो बाणान्रणे शतसहस्रशः ।

तदनन्तर रणभूमिमें रावणको बाण चलानेमें अधिक परिश्रम करते देख श्रीरामचन्द्रजीने हँसते हुए-से तीखे बाणोंका संधान किया और उन्हें सैकड़ों तथा हजारोंकी संख्यामें छोड़ा ॥ २१-२२ ॥

अनन्तर युद्धदल्लि हॆच्चु परिश्रमदिन्द रावणनु बाणगळन्नु बिडुवुदन्नु नोडि श्रीरामनु नगुत्ता तीक्ष्णबाणगळन्नु अनुसन्धान माडि, नूरारु साविर सङ्ख्यॆयल्लि बिट्टनु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21; 22. dashagriivaH = Ravana; mumocha = released (arrows); antaraatmanaa = with a mind; niH saN^gena = which had given up all hope of survival; dR^iShTvaa = seeing; tam raavaNam = that Ravana; raNe tatparam = who was interested in battle; vyaayachachhamaanam = putting forth his great effort; kaakutsthaH = Rama; samdadhe = fitted; nishitaan sharaan = sharp arrows to his bow; prahasanniva = as though laughing; tataH = and thereupon; saH = he; mumocha = loosed; baaNaan = the arrows; shatashaH = in hundreds; sahasrashaH = and thousands.

अनुवादः

Ravana released arrows with a mind, which had given up all hope of survival. Seeing that Ravana, who was interested in the battle, putting forth his great effort, Rama fitted Sharp arrows to his bow, as though laughing and thereupon he loosed the arrows in hundreds and thousands.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान् दृष्ट्वा रावणश्चक्रे स्वशरैः खं निरन्तरम् ।
ताभ्यां नियुक्तेन तदा शरवर्षेण भास्वता ॥ २३ ॥
शरबद्धमिवाभाति द्वितीयं भास्वदम्बरम् ।

उन बाणोंको देखकर रावणने पुनः अपने बाण बरसाये और आकाशको इतना भर दिया कि उसमें तिल रखनेकी भी जगह नहीं रह गयी । उन दोनोंके द्वारा की गयी चमकीले बाणोंकी वर्षासे वहाँका प्रकाशमान आकाश बाणोंसे बद्ध होकर किसी और ही आकाश-सा प्रतीत होता था ॥ २३ १/२ ॥

आ बाणगळन्नु नोडि रावणनु पुनः बाणगळन्नु सुरिसि आकाशवन्नु ऎळ्ळुहाकलू जागविल्लदष्टु तुम्बिबिट्टनु. इब्बरू बिट्ट हॊळॆयुव बाणगळ मळॆयिन्द प्रकाशमान आकाशवु तुम्बि होगि यावुदो इन्नॊन्दु आकाशदन्तॆ कण्डु बरुत्तित्तु.॥23॥

नानिमित्तोऽभवद् बाणो नानिर्भेत्ता न निष्फलः ॥ २४ ॥
अन्योन्यमभिसंहत्य निपेतुर्धरणीतले ।
तथा विसृजतोर्बाणान् रामरावणयोर्मृधे ॥ २५ ॥

नानिमित्तोऽभवद्बाणो नातिभेत्ता न निष्फलः ॥ अन्योन्यमभिसंहत्यनिपेतुर्धरणीतले ।
तथा विसृजतोर्बाणान् रामरावणयोर्मृधे ॥

उनका चलाया हुआ कोई भी बाण लक्ष्यतक पहुँचे बिना नहीं रहता था, लक्ष्यको बेधे या विदीर्ण किये बिना नहीं रुकता था तथा निष्फल भी नहीं होता था । इस तरह युद्धमें शस्त्रवर्षा करते हुए श्रीराम और रावणके बाण जब आपसमें टकराते थे, तब नष्ट होकर पृथ्वीपर गिर जाते थे ॥ २४-२५ ॥

अवरु बिट्ट यावुदे बाणवु गुरिमुट्टदॆ इरुत्तिरलिल्ल. गुरियन्नु भेदिसदॆ निल्लुत्तिरलिल्ल हागू निष्पलवागुत्तिरलिल्ल. हीगॆ युद्धदल्लि शरवर्षागैयुत्ता श्रीराम मत्तु रावणर बाणगळु परस्पर ढिक्किहॊडॆदाग नाशवागि भूमियल्लि बीळुत्तिद्दवु.॥24-25॥

पदच्छेदः

23-24.dR^iShTvaa = seeing; taan = those; taan = arrows; raavaNaH = Ravana; chakre nirantaram = completely covered; kham = the sky; svasharaiH = with his own arrows; bhaasvataa sharavarSheNa = due to that dazzling shower of arrows; niyuktena = employed; tadaa = then; taabhyaam = by the two warriors; bhaasvat = the shining; ambaram = sky; aabhaati dvitiiyam iva = looked like a second sky; sharabaddham = built with arrows.

अनुवादः

Seeing those arrows, Ravana completely covered the sky with his own arrows. Due to that dazzling shower of arrows then employed by the two warriors, the shining sky looked like a second sky built with arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

25. raama raavaNayoH = while Rama and Ravana; visR^ijatoH = were discharging; baaNaan = the arrows; tathaa = thus; mR^idhe = in the battle; na baaNaH abhavat = no arrow was; animittaH = without a target; na anirbhettaa = nor one which failed to pierce its target; na niShphalaH = nor gone in vain; abhisamhatya = colliding; anyonyam = with each other; nipetuH = (they) fell; dharaNiitale = on the earth’s surface.

अनुवादः

While Rama and Ravana were discharging the arrows thus in the battle0field, no arrow missed the target, no one failed to pierce the target and none had gone in vain. Colliding with each other, they fell on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रायुध्येतामविच्छिन्नमस्यन्तौ सव्यदक्षिणम् ।
चक्रतुश्च शरैर्घोरैर्निरुच्छ्वासमिवाम्बरम् ॥ २६ ॥

प्रायुध्येतामविच्छिन्नमस्यन्तौ सव्यदक्षिणम् ।
चक्रतुश्च शरैघोरैर्निरुच्छ्वासमिवाम्बरम् ॥

प्रायुध्येतामविच्छिन्नमस्यन्तौ सव्यदक्षिणम् ॥६-१०७-२६ चक्रतुस्तौ शरौघैस्तु निरुच्छ्वासमिवाम्बरम् ।

वे दोनों योद्धा दायें-बायें प्रहार करते हुए निरन्तर युद्धमें लगे रहे । उन्होंने अपने भयंकर बाणोंसे आकाशको इस तरह भर दिया कि मानो उसमें साँस लेनेकी भी जगह नहीं रह गयी ॥ २६ ॥

अवरिब्बरू योधरु ऎड-बलक्कॆ प्रहरिसुत्ता निरन्तर युद्ध दल्लि तॊडगिद्दरु. अवरु तम्म भयङ्कर बाणगळिन्द उसिरुबिडुवष्टु जागविल्लदष्टु आकाशवन्नु तुम्बिबिट्टरु.॥26॥

पदच्छेदः

26. asyantau = releasing the arrows; savya dakShiNam = left and right; avichchhinnam = continually; praayudhyaitaam = they fought (at each other); ghoraiH sharaiH = with their terrific arrows; chakratuH cha = they made; ambaram = the sky; niruchchhvaasamiva = bereft of even a breathing space.

अनुवादः

Releasing the arrows left and right continually, they fought at each other. With their terrific arrows, they made the sky, bereft of even a breathing space.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणस्य हयान् रामो हयान् रामस्य रावणः ।
जघ्नतुस्तौ तदान्योन्यं कृतानुकृतकारिणौ ॥ २७ ॥

रावणस्य हयान्रामो हयान्रामस्य रावणः ।
जघ्नतुस्तौ तथान्योन्यं कृतानुकृतकारिणौ ॥

श्रीरामने रावणके घोड़ोंको और रावणने श्रीरामके घोड़ोंको घायल कर दिया । वे दोनों एक-दूसरेके प्रहारका बदला चुकाते हुए परस्पर आघात करते रहे ॥ २७ ॥

श्रीरामनु रावणन कुदुरॆगळन्नु हागू रावणनु रामन अश्वगळन्नु गायगॊळिसिदरु. अवरिब्बरू ऒब्बरु मत्तॆ मत्तॊब्बरन्नु प्रहारमाडुत्ता प्रतिकार माडुत्ता परस्पर आघात माडुत्तिद्दरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. raamaH = Rama; raavaNasa hayaan = (struck) Ravana’s horses; raavaNaH = Ravana; raamasya hayaan = (struck) Rama’s horses; tau = both the warriors; tadaa = then; jaghnatuH = struck at; anyonyam = each other; kR^itaanukR^ita kaariNau = doing anything before and after.

अनुवादः

Rama struck Ravana’s horses. Ravana struck Rama’s horses. Both the warriors then struck at each other, doing anything before and after.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं तु तौ सुसङ्क्रुद्धौ चक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ।
मुहूर्तमभवद् युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ॥ २८ ॥

इस प्रकार वे दोनों अत्यन्त क्रोधसे भरे हुए उत्तम रीतिसे युद्ध करने लगे । दो घड़ीतक तो उन दोनोंमें ऐसा भयंकर संग्राम हुआ, जो रोंगटे खड़े कर देनेवाला था ॥ २८ ॥

हीगॆ अवरिब्बरू अत्यन्त क्रोधगॊण्डु उत्तम रीतियिन्द युद्ध माड तॊडगिदरु. ऎरडुगळिगॆ अवरिब्बरल्लि रोमाञ्चकर सङ्ग्राम नडॆयितु.॥28॥

पदच्छेदः

28. susamkruddhau tau = those two extremely enraged warriors; evam = in this way; chakratuH = carried out; uttamam = an excellent; yuddham = battle; tumulam = a tumultuous; yuddham = battle; abhavat = occured; muhuurtam = for an hour or so; romaharShaNam = causing the hair to stand erect.

अनुवादः

Those two extremely enraged warriors in this way, carried out are excellent combat. A tumultuous battle ensued for an hour or so, causing the hair to stand erect.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ तथा युध्यमानौ तु समरे रामरावणौ ।
ददृशुः सर्वभूतानि विस्मितेनान्तरात्मना ॥ २९ ॥

प्रयुध्यमानौ समरे महाबलौ । शितैः शरै रावणलक्ष्मणाग्रजौ । ध्वजावपातेन स राक्षसाधिपो । भृशं प्रचुक्रोध तदा रघूत्तमे ॥६-१०७-२९

इस प्रकार युद्धमें लगे हुए श्रीराम तथा रावणको सम्पूर्ण प्राणी चकितचित्तसे निहारने लगे ॥ २९ ॥

ई प्रकार युद्धदल्लि तॊडगिद्द श्रीराम-रावणरन्नु समस्त प्राणिगळु चकितचित्तरागि हॊगळतॊडगिदरु.॥29॥

पदच्छेदः

29. mahaa balau = the mighty; raavaNa lakShma Naagrajau = Ravana and Rama; prayudhyamaanau = carried out the fight well; shitaiH = with sharp; sharaiH = arrows; samare = in the battle-field; saH raakShasaadhipaH = that Ravana; tadaa = at that time; bhR^isham prachukrodha = was very much enraged; raghuuttame = with Rama; dhvajaa vapaatena = as his flag-staff was thrown down.

अनुवादः

The mighty Ravana and Rama carried out the fight well with sharp arrows in the battle-field. That Ravana at that time was very much enraged with Rama, as his flag-staff was thrown down.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अर्दयन्तौ तु समरे तयोस्तौ स्यन्दनोत्तमौ ।
परस्परमभिक्रुद्धौ परस्परमभिद्रुतौ ॥ ३० ॥

तौ तथा युध्यमानौ तु समरे रामरावणौ । ददृशुः सर्वभूतान्नि विस्मितेनान्तरात्मना ॥६-१०७-३०

उन दोनोंके वे श्रेष्ठ रथ (तथा उसमें बैठे हुए रथी) समरभूमिमें अत्यन्त क्रोधपूर्वक एक-दूसरेको पीड़ा देने और परस्पर धावा करने लगे ॥ ३० ॥

आ इब्बरू श्रेष्ठराद महारथिगळु समरदल्लि अत्यन्त क्रोधदिन्द ऒब्बरु मत्तॊब्बरन्नु नोयिसुत्ता आक्रमणमाडुत्तिद्दरु.॥30॥

पदच्छेदः

30. sarva bhuutaani = all the created beings; dadR^ishuH = gazed; vismitena antaraatmanaa = with an astonished mind; raama raavaNau = on Rama and Ravana; tathaa = who were thus; yudhyamaanau = fighting; samare = in the battle-field.

अनुवादः

All the created beings for their part gazed with an astonished mind on Rama and Ravana, who thus were fighting at each other in the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

परस्परवधे युक्तौ घोररूपौ बभूवतुः ।
मण्डलानि च वीथीश्च गतप्रत्यागतानि च ॥ ३१ ॥
दर्शयन्तौ बहुविधां सूतौ सारथ्यजां गतिम् ।

एक-दूसरेके वधके प्रयत्नमें लगे हुए वे दोनों वीर बड़े भयानक जान पड़ते थे । उन दोनोंके सारथि कभी रथको चक्कर काटते हुए ले जाते, कभी सीधे मार्गसे दौड़ाते और कभी आगेकी ओर बढ़ाकर पीछेकी ओर लौटाते थे । इस तरह वे दोनों अपने रथको हाँकनेमें विविध प्रकारके ज्ञानका परिचय देने लगे ॥ ३१ १/२ ॥

ऒब्बरु मत्तॊब्बर वधॆय प्रयत्नदल्लि तॊडगिद आ वीररिब्बरू भारी भयानकवागि काणुत्तिद्दरु. अवरिब्बर सारथिगळु कॆलवॊम्मॆ रथवन्नु सुत्ताडुत्ता, कॆलवॊम्मॆ नेरवागि, हिन्दॆ मुन्दॆ ओडिसुत्तिद्दरु. हीगॆ अवरिब्बरू तम्म रथ चालनॆय चतुरतॆयन्नु परिचयिसिदरु.॥31½॥

पदच्छेदः

31. abhikruddhau = furiously; ardayantau = attacking; parasparam = each other; (in the battle-field); tayoH syandanottamau = those excellent chariots of the two warriors; abhidrutau = ran towards; parasparam = each other.

अनुवादः

Furiously attacking each other in the battle-field, those excellent chariots of the two warriors ran towards each other.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अर्दयन् रावणं रामो राघवं चापि रावणः ॥ ३२ ॥
गतिवेगं समापन्नौ प्रवर्तननिवर्तने ।

परस्परवधे युक्तौ घोररूपौ बभूवतुः । मण्डलानि च वीथीश्च गतप्रत्यागतानि च ॥६-१०७-३२ दर्शयन्तौ बहुविधां सूतसामर्थ्यजां गतिम् ।

श्रीराम रावणको पीड़ित करने लगे और रावण श्रीरामको पीड़ा देने लगा । इस प्रकार युद्धविषयक प्रवृत्ति और निवृत्तिमें वे दोनों तदनुरूप गतिवेगका आश्रय लेते थे ॥ ३२ १/२ ॥

श्रीरामनु रावणनन्नु पीडितगॊळिसिदरॆ, रावणनु रामनन्नु नोयिसिदनु. हीगॆ युद्धदल्लि प्रवृत्ति-निवृत्ति गनुसारवागि वेगवन्नु आश्रयिसिद्दरु.॥32½॥

पदच्छेदः

32. yuktau = intent on; paraspara vadhe = destroying each other; (those chariots);darshayantau = displaying; bahuvidhaam gatim = various types of movements; maN^Dalaani = (such as) moving in circles; viithiishcha = moving straight; gata pratyaagataani = and darting forward as also receding forthwith; suutasaamarthyajaam = created from the capabilities of the charioteers; babhuuvatuH- assumed; ghoraruupaa = a terrible aspect.

अनुवादः

Intent on destroying each other, those chariots, displaying various types of movements such as, moving in circles, moving straight and darting forward as also receding forthwith, originated from the capabilities of those charioteers, assumed a terrible aspect.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षिपतोः शरजालानि तयोस्तौ स्यन्दनोत्तमौ ॥ ३३ ॥
चेरतुः संयुगमहीं सासारौ जलदाविव ।

अर्दयन् रावणं रामो राघवं चापि रावणः ॥६-१०७-३३ गतिवेगं समापन्नौ प्रतिवेगप्रवर्तने ।

बाणसमूहोंकी वर्षा करते हुए उन दोनों वीरोंके वे श्रेष्ठ रथ जलकी धारा गिराते हुए दो जलधरोंके समान युद्धभूमिमें विचर रहे थे ॥ ३३ १/२ ॥

इब्बरू वीररु बाणगळ मळॆ सुरिसुत्तिरुवाग आ श्रेष्ठ रथगळु नीरन्नु सुरिसुव ऎरडु मेघगळन्तॆ युद्धभूमियल्लि सञ्चरिसुत्तिद्दवु.॥33½॥

पदच्छेदः

33. raamaH = Rama; ardayan = wounding; raavaNam = Ravana; raavaNaH chaapi = and Ravana too; raaghavam = (wounding) Rama; (both of them); samaapannau = had recourse to; gativegam = speed in movement; prativega pravartane = in their forward and backward motion.

अनुवादः

Rama wounding Ravana and Ravana too wounding Rama, both of them had recourse to speed in movement in their forward and backward motions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दर्शयित्वा तदा तौ तु गतिं बहुविधां रणे ॥ ३४ ॥
परस्परस्याभिमुखौ पुनरेव च तस्थतुः ।

दर्शयित्वा तथा तौ तु गतिं बहुविधां रणे ॥
परस्परस्याभिमुखौ पुनरेव च तस्थतुः ।

क्षिपतोः शरजालानि तयोस्तौ स्यन्दनोत्तमौ ॥६-१०७-३४ चेरतुह् संयुगमहीं सासारौ जलदाविव ।

वे दोनों रथ युद्धस्थलमें भाँति-भाँतिकी गतिका प्रदर्शन करनेके बाद फिर आमने-सामने आकर खड़े हो गये ॥ ३४ १/२ ॥

रणरङ्गदल्लि आ ऎरडू रथगळु बगॆ बगॆय गतिगळन्नु प्रदर्शिसि पुनः ऎदुरुबदुरागि बन्दु निन्तवु.॥34½॥

पदच्छेदः

34. syandanottamaiH = those excellent chariot; kShipatoH = casting; sharajaalaami = streams of arrows; cheratuH = strolled; samyugamahiim = in the battle-field; jalaan iva = like two clouds; saasaarau = pouring showers.

अनुवादः

Those excellent chariots, casting streams of arrows, strolled in the battle-field, like two clouds pouring showers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

धुरं धुरेण रथयोर्वक्त्रं वक्त्रेण वाजिनाम् ॥ ३५ ॥
पताकाश्च पताकाभिः समीयुः स्थितयोस्तदा ।

धुरं धुरेण रथयोर्वक्त्रं वक्त्रेण वाजिनाम् ॥
पताकाश्च पताकाभिः समेयुः स्थितयोस्तदा ।

उस समय वहाँ खड़े हुए उन दोनों रथोंके युगन्धर (हरसोंकी संधि) युगन्धरसे, घोड़ोंके मुख विपक्षी घोड़ोंके मुखसे तथा पताकाएँ पताकाओंसे मिल गयीं ॥

आग अल्लि निन्तिरुव आ ऎरडू रथगळ मूकिगळु, कुदुरॆगळ मुखगळु, पताकॆगळु परस्पर सेरिकॊण्डवु.॥35½॥

पदच्छेदः

35. darshayitvaa = showing; bahuvidhaam = various kinds; gatim = of movement; raNe = in the battle-field; tau = those chariots; tadaa = then; punareva = again; tasthatuH = stood; abhimukhau = facing; parasparasya = each other.

अनुवादः

Showing various kinds of movement in the battle-field, those chariots then again stood facing each other.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणस्य ततो रामो धनुर्मुक्तैः शितैः शरैः ॥ ३६ ॥
चतुर्भिश्चतुरो दीप्तान् हयान् प्रत्यपसर्पयत् ।

तत्पश्चात् श्रीरामने अपने धनुषसे छूटे हुए चार पैने बाणोंद्वारा रावणके चारों तेजस्वी घोड़ोंको पीछे हटनेके लिये विवश कर दिया ॥ ३६ १/२ ॥

अनन्तर श्रीरामनु तन्न धनुस्सिनिन्द हरितवाद नाल्कु बाणगळन्नु बिट्टु रावणन नाल्कु तेजस्वी कुदुरॆगळु हिन्दॆ सरियु वन्तॆ विवशगॊळिसिदनु.॥36½॥

पदच्छेदः

36. dhuram = the shafts; rathayoH = of the two chariots; sthitayoH = even as they stood; tadaa = at that moment; samiiyuH = met; dhureNa = (one) with the other shaft; vaktram = the muzzle; vaktreNa vaajinaam = of the horses (met) the one with the other; pataakaaH = and the flags; pataakaabhiH cha = met the one with the other flags.

अनुवादः

The shaft of the two chariots even as they stood at that moment, met one with the other shaft the muzzle of the horses met the one with the other and the flags met the one with the other flags.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स क्रोधवशमापन्नो हयानामपसर्पणे ॥ ३७ ॥
मुमोच निशितान् बाणान् राघवाय दशाननः ।

रावणस्य ततो रामो धनुर्मुकैः शितैः शरैः ॥६-१०७-३७ चतुर्भिश्चतुरो दीप्तान् हयान् प्रत्यपसर्पयत् ।

घोड़ोंके पीछे हटनेपर दशमुख रावण क्रोधके वशीभूत हो गया और श्रीरामपर तीखे बाणोंकी वर्षा करने लगा ॥ ३७ १/२ ॥

कुदुरॆगळु हिम्मॆट्टिदाग दशमुखनु क्रोधवशनागि श्रीरामन मेलॆ तीक्ष्णवाद बाणगळ मळॆगरॆयतॊडगिदनु.॥37½॥

पदच्छेदः

37. tataH = then; raamaH = Rama; chaturbhiH shitaiH sharaiH = with his four sharp arrows; dhanurmuktaiH = discharged from his bow; pratya pasarpayat = drove back; chaturaH = the four; diiptaan = splendid; hayaan = horses; raavaNasya = of Ravana.

अनुवादः

Then Rama, with his four sharp arrows discharged from his bow, drove back the four splendid horses of Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽतिविद्धो बलवता दशग्रीवेण राघवः ॥ ३८ ॥
जगाम न विकारं च न चापि व्यथितोऽभवत् ।

बलवान् दशाननके द्वारा अत्यन्त घायल किये जानेपर भी श्रीरघुनाथजीके चेहरेपर शिकनतक न आयी और न उनके मनमें व्यथा ही हुई ॥ ३८ १/२ ॥

बलिष्ठ दशानननु रामनन्नु अत्यन्त गायगॊळिसि दरू अवन मुखवु विकारगॊळ्ळलिल्ल. मनस्सिनल्लि व्यथॆयू उण्टागलल्ल.॥38½॥

पदच्छेदः

38. saH dashaananaH = that Ravana; aapannaH krodha vasham = falling a prey to anger; apasarpaNe = for retreating; hayaanaam = his horses; mumocha = discharged; nishitaan sharaan = sharp arrows; raaghavaaya = on Rama.

अनुवादः

That Ravana, falling a prey to anger for retreating his horses, discharged sharp arrows on Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चिक्षेप च पुनर्बाणान् वज्रसारसमस्वनान् ॥ ३९ ॥
सारथिं वज्रहस्तस्य समुद्दिश्य दशाननः ।

तत्पश्चात् रावणने इन्द्रके सारथि मातलिको लक्ष्य करके वज्रके समान शब्द करनेवाले बाण छोड़े ॥ ३९ १/२ ॥

अनन्तर रावणनु इन्द्रन सारथि मातलिगॆ गुरियिट्टु वज्रायुधदन्तॆ शब्दमाडुव बाणगळन्नु प्रयोगिसिदनु.॥39½॥

पदच्छेदः

39. raaghavaH = Rama; atividdhaH = severely struck; balavataa dashagriiveNa = by the mighty Ravana; na jagaama = did not get; vikaaram = upset; na abhavat = nor was vyathitaH cha api = even tottered.

अनुवादः

Rama, who was severely struck by the mighty Ravana, did not get upset nor was even tottered.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मातलेस्तु महावेगाः शरीरे पतिताः शराः ॥ ४० ॥
न सूक्ष्ममपि सम्मोहं व्यथां वा प्रददुर्युधि ।

मातलेस्तु महावेगाः शरीरे पातिताः शराः ॥
न सूक्ष्ममपि सम्मोहं व्यथां वा प्रददुर्युधि ।

चिक्षेप च पुनर्बाणान् वज्रपातसमस्वनान् ॥६-१०७-४० सारथिं वज्रहस्तस्य समुद्दिश्य दशाननः ।

वे महान् वेगशाली बाण युद्धस्थलमें मातलिके शरीरपर पड़कर उन्हें थोड़ा-सा भी मोह या व्यथा न दे सके ॥ ४० १/२ ॥

आ महावेगशालि बाणगळु मातलिय शरीरक्कॆ तगुलिदरू अवनिगॆ कॊञ्चवू मोह, व्यथॆ आगलिल्ल.॥40½॥

पदच्छेदः

40. uddishya = directing towards; saarathim = the charioteer; vajrahastasya = of Indra; dashagriivaH = Ravana; punaH = again; chikShepa = hurled; baaNaan = arrows; vajrapaata sama svanaan = with a sound similar to that of a thunder-bolt.

अनुवादः

Directing towards Matali, Indra’s charioteer, Ravana hurled arrows with a sound similar to that of a thunder-bolt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तया धर्षणया क्रुद्धो मातलेर्न तथाऽऽत्मनः ॥ ४१ ॥
चकार शरजालेन राघवो विमुखं रिपुम् ।

मातलेस्तु महावेगाः सरीरे पतिताः शराः ॥६-१०७-४१ न सूक्ष्ममपि संमोहं व्यथां वा प्रददुर्युधि ।

रावणद्वारा मातलिके प्रति आक्रमणसे श्रीरामचन्द्रजीको जैसा क्रोध हुआ, वैसा अपनेपर किये गये आक्रमणसे नहीं हुआ था । अतः उन्होंने बाणोंका जाल-सा बिछाकर अपने शत्रुको युद्धसे विमुख कर दिया ॥ ४१ १/२ ॥

रावणनु मातलिय मेलॆ माडिद आक्रममदिन्द श्रीरामनिगॆ तन्नन्नु आक्रमिसिदागलू बारदिद्द क्रोधवु उण्टागित्तु. अवनु तन्न शरजालदिन्द शत्रुवन्नु युद्धदिन्द विमुखनागिसिदनु.॥41½॥

पदच्छेदः

41. sharaaH = arrows; mahaavegaaH = of great speed; patitaaH = fallen; maataleH shariire = on Matali’s body; na pradaduH = did not cause; susuukShmam api = even a pretty little; sammoham = of bewilderment; vyathaam vaa = or hurt (on him); yudhi = in the battle.

अनुवादः

Arrows of great speed, fallen on Matali’s body, did not cause even a pretty little of bewilderment or hurt on him in that battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विंशतिं त्रिंशतिं षष्टिं शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ४२ ॥
मुमोच राघवो वीरः सायकान् स्यन्दने रिपोः ।

विंशतिं त्रिंशतं षष्टिं शतशोऽथ सहस्रशः ॥
मुमोच राघवो वीरः सायकान्स्यन्दने रिपोः ।

वीर रघुनाथजीने शत्रुके रथपर बीस, तीस, साठ, सौ और हजार-हजार बाणोंकी वृष्टि की ॥ ४२ १/२ ॥

वीर रघुनाथनु शत्रुविन रथद मेलॆ इप्पत्तु, मूवत्तु, अरवत्तु, नूरु, साविर, साविर बाणगळ मळॆगरॆदनु.॥42½॥

पदच्छेदः

42. raaghavaH = Rama; kruddhaH = was enraged; tayaa dharShaNayaa = at that daring; attack; maataleH = on Matali; na = not; tathaa = in the same way; aatmanaH = (at an attack) on himself; chakaare = (He) made; ripum = the enemy; vimukham = turn away; sharajaalena = by his net work of arrows (on him).

अनुवादः

Enraged at that daring attack on Matali, Rama who for his part did not feel provoked by the attack on himself, made his enemy turn away by hurling a net work of arrows on him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणोऽपि ततः क्रुद्धो रथस्थो राक्षसेश्वरः ॥ ४३ ॥
गदामुसलवर्षेण रामं प्रत्यर्दयद् रणे ।

विंशतिं त्रिंशतिं षष्टिं शतशोऽथ सहस्रशः ॥६-१०७-४३ मुमोच राघवो वीरः सायकान् स्यन्दने रपोः ।

तब रथपर बैठा हुआ राक्षसराज रावण भी कुपित हो उठा और गदा तथा मूसलोंकी वर्षासे रणभूमिमें श्रीरामको पीड़ा देने लगा ॥ ४३ १/२ ॥

आग रथदल्लि कुळित राक्षसेश्वरनू कुपितनागि गदॆ मत्तु ऒनकॆगळ मळॆयिन्द युद्धदल्लि श्रीरामनन्नु पीडिसतॊडगिदनु.॥43½॥

पदच्छेदः

43. viiraH = the valiant; raaghavaH = Rama; mumocha = discharged; vishatim = twenty; trimshatim = thirty; ShaSTim = sixty; atha = and; shatashaH = hundreds; sahasrashaH = and thousands; saayakaan = of arrows; ripoH syandane = on the enemy’s chariot.

अनुवादः

The valiant Rama discharged twenty, thirty, sixty and hundreds and thousands of arrows on the enemy’s chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत् प्रवृत्तं पुनर्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ॥ ४४ ॥
गदानां मुसलानां च परिघाणां च निःस्वनैः ।
शराणां पुङ्खवातैश्च क्षुभिताः सप्त सागराः ॥ ४५ ॥

तत्प्रवृत्तं पुनर्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ॥ गदानां मुसलानां च परिघाणां च निस्वनैः ।
शराणां पुङ्खवातैश्च क्षुभिताः सप्तसागराः ॥

इस प्रकार उन दोनोंमें पुनः बड़ा भयंकर और रोमाञ्चकारी युद्ध होने लगा । गदाओं, मूसलों और परिघोंकी आवाजसे तथा बाणोंके पंखोंकी सनसनाती हुई हवासे सातों समुद्र विक्षुब्ध हो उठे ॥ ४४-४५ ॥

हीगॆ अवरिब्बरल्लि पुनः भयङ्कर, रोमाञ्चकारि युद्धनडॆयितु. गदॆगळ, ऒनकॆगळ, परिघगळ शब्ददिन्द हागू बाणगळ रॆक्कॆगळिन्द उण्टाद गाळियिन्द एळु समुद्रगळू विक्षुब्धवादुवु.॥44-45॥

पदच्छेदः

44. tataH = thereupon; raavaNaH.api = even Ravana; kruddhaH raakShaseshvaraH = the enraged king of demons; rathasthaH = who was seated in the chariot; pratyardayat = tormented; raamam = Rama; gadaamusala varSheNa = by showering maces and mallets (on him); raNe = in the battle.

अनुवादः

Thereupon, even Ravana, the enraged king of demons, who was seated in the chariot, tormented Rama, by showering maces and mallets on him in the battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षुब्धानां सागराणां च पातालतलवासिनः ।
व्यथिता दानवाः सर्वे पन्नगाश्च सहस्रशः ॥ ४६ ॥

क्षुब्धानां सागराणां च पाताल तलवासिनः ।
व्यथिताः दानवाः सर्वे पन्नगाश्च सहस्रशः ॥

उन विक्षुब्ध समुद्रोंके पातालतलमें निवास करनेवाले समस्त दानव और सहस्रों नाग व्यथित हो गये ॥ ४६ ॥

आ विक्षुब्धवाद समुद्रगळ पाताळदल्लि वासिसुव समस्त दानव मत्तु साविरारु नागगळू व्यथितवादवु.॥46॥

पदच्छेदः

45-46. yuddham = the battle; punaH = again; tatprayuktam = started by them; tumulam = was tumultuous; roma harShaNam = causing one’s hair to stand erect; niH svanaiH = with the sounds; gadaanaam = of maces; musalaanaamcha = mallets; parishaaNaam cha = and iron rods; puNkhavaataishcha sharaaNaam = and with the gusts raised; sapta saagaraaH = the seven ocean; kShubhitaaH = became agitated.

अनुवादः

The battle thus started again by then, was tumultuous, causing one’s hair to stand erect. With the sounds of maces, mallets and iron rods and with the gusts raised by the plumes adorning the flying arrows, the seven agitated oceans felt disquieted.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चकम्पे मेदिनी कृत्स्ना सशैलवनकानना ।
भास्करो निष्प्रभश्चासीन्न ववौ चापि मारुतः ॥ ४७ ॥

पर्वतों, वनों और काननोंसहित सारी पृथ्वी काँप उठी, सूर्यकी प्रभा लुप्त हो गयी और वायुकी गति भी रुक गयी ॥ ४७ ॥

पर्वतगळु, वनगळु, काननगळ सहित इडी पृथिवि कम्पिसितु, सूर्यन प्रभॆयु लुप्तवायितु, गाळिय गति निन्तुहोयितु.॥47॥

पदच्छेदः

47. sahasrashaH = thousands of; sarve = all; daanavaaH = the demons; pannagaashcha = and serpents; paataala vaasinaH = inhabiting in the nethermost subterranean region; kShubdhaanaam saagaraaNaam = of the agitated oceans; vyathitaaH = felt disturbed.

अनुवादः

Thousands of all the demons and serpents, inhabiting in the nethermost subterranean region of the agitated oceans, felt disturbed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
चिन्तामापेदिरे सर्वे सकिन्नरमहोरगाः ॥ ४८ ॥

देवता, गन्धर्व, सिद्ध, महर्षि, किन्नर और बड़े-बड़े नाग सभी चिन्तामें पड़ गये ॥ ४८ ॥

पदच्छेदः

48. kR^isnaa = the entire; medinii = earth; sa shailavanakaananaa = including mountains; groves and forests; chakampe = trembled; bhaaskarashcha = the sun too; aasiit = became; niShprabha = gloomy; maarutashchaapi = even the wind too; na vavau = did not blow.

अनुवादः

The entire earth, including mountains, groves and forests trembled. The sun too became gloomy even the wind did not blow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्यस्तु लोकास्तिष्ठन्तु शाश्वताः ।
जयतां राघवः सङ्ख्ये रावणं राक्षसेश्वरम् ॥ ४९ ॥

सबके मुँहसे यही बात निकलने लगी—‘गौ और ब्राह्मणोंका कल्याण हो, प्रवाहरूपसे सदा रहनेवाले इन लोकोंकी रक्षा हो और श्रीरघुनाथजी युद्धमें राक्षसराज रावणपर विजय पावें, ॥ ४९ ॥

‘गो ब्राह्मणर कल्याणवागली, प्रवाहरूपदिन्द नडॆदु बरुत्तिरुव लोकगळ रक्षणॆयागली, श्रीरघुनाथनु युद्धदल्लि रावणन मेलॆ विजयपडॆयलि’ ऎन्दु ऎल्लरू हारैसुत्तिद्दरु.॥49॥

पदच्छेदः

49. tataH = then; devaaH = the gods; sagandharvaaH = along with Gandharvas the celestial musicians; siddhaascha = Siddhas the semi-divine beings; paramarShayaH = great sages; sarve = and all; sakimnaramahoragaaH = including kinnaras the mythical beings and great serpents aapedire = obtained; chintaam = anxiety.

अनुवादः

Then, the gods along with Gandharvas the celestial musicians, Siddhas the semi-divine beings, great sages and all including Kinnaras the mythical beings and great serpents became disquieted.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं जपन्तोऽपश्यंस्ते देवाः सर्षिगणास्तदा ।
रामरावणयोर्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् ॥ ५० ॥

इस प्रकार कहते हुए ऋषियोंसहित वे देवगण श्रीराम और रावणके अत्यन्त भयंकर तथा रोमाञ्चकारी युद्धको देखने लगे ॥ ५० ॥

हीगॆ हेळुत्तिरुव ऋषिगळ सहित आ देवतॆगळु श्रीराम मत्तु रावणर अत्यन्त भयङ्कर, रोमाञ्चकर युद्धवन्नु नोडतॊडगिदरु.॥50॥

गन्धर्वाप्सरसां सङ्घा दृष्ट्वा युद्धमनूपमम् ।
गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः ॥ ५१ ॥
रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव ।
एवं ब्रुवन्तो ददृशुस्तद् युद्धं रामरावणम् ॥ ५२ ॥

गन्धर्वों और अप्सराओंके समुदाय उस अनुपम युद्धको देखकर कहने लगे—‘आकाश आकाशके ही तुल्य है, समुद्र समुद्रके ही समान है तथा राम और रावणका युद्ध राम और रावणके युद्धके ही सदृश है’* ऐसा कहते हुए वे सब लोग राम-रावणका युद्ध देखने लगे ॥

\* ‘गगनं गगनाकारं’ से ‘रामरावणयोरिव’ तकके श्लोकमें अनन्वयालङ्कार है । जहाँ एक ही वस्तु उपमान और उपमेयरूपसे कही जाय, दूसरी कोई उपमा न मिल सके, वहाँ अनन्वयालङ्कार होता है ।

गन्धर्वाप्सरॆयर समुदाय आ अनुपम युद्धवन्नु नोडि हेळतॊडगिदरु. आकाशदन्तॆये आकाश, समुद्रदन्तॆये समुद्रविरुवन्तॆ राम मत्तु रावणर युद्धवु राम-रावणर युद्धदन्तॆ इत्तु.* हीगॆ हेळुत्ता अवरॆल्लरू राम-रावणर युद्ध नोडतॊडगिदरु.॥51-52॥

पदच्छेदः

50-51. tadaa = at that time; te devaaH = those gods; sarShigaNaaH = along with troops of sages; japantaH = saying; evam = thus; svasti astu = “May all be well; gobraahmaNebhyaH = with the cows and Brahmanas; lokaaH = May all the worlds; tiShThantu = endure; shaashvataaH = forever; raaghavaH = May Rama; jayataam = conquer; raavaNam = Ravana!” apashyan = saw; ghoram = a terrific; yuddham = battle; raamaraavaNayoH = between Rama and Ravana; romaharShaNam = which caused one’s hair to stand on end.

अनुवादः

At that time, those gods along with troops of sages, saying “May all be well with the cows and Brahmanas, May all the worlds endure forever, May Rama conquer Ravana!”, saw a terrific battle between Rama and Ravana, which caused one’s hair to stand on end.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः क्रोधान्महाबाहू रघूणां कीर्तिवर्धनः ।
सन्धाय धनुषा रामः शरमाशीविषोपमम् ॥ ५३ ॥
रावणस्य शिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।
तच्छिरः पतितं भूमौ दृष्टं लोकैस्त्रिभिस्तदा ॥ ५४ ॥

ततः क्रोधान् महाबाहू रघूणां कीर्तिवर्धनः ।
सन्धाय धनुषा रामः क्षुरमाशीविषोपमम् ॥ रावणस्य शिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।
तच्छिरः पतितं भूमौ दृष्टं लोकैस्त्रिभिस्तदा ॥

तदनन्तर रघुकुलकी कीर्ति बढ़ानेवाले महाबाहु श्रीरामचन्द्रजीने कुपित होकर अपने धनुषपर एक विषधर सर्पके समान बाणका संधान किया और उसके द्वारा जगमगाते हुए कुण्डलोंसे युक्त रावणका एक सुन्दर मस्तक काट डाला । उसका वह कटा हुआ सिर उस समय पृथ्वीपर गिर पड़ा, जिसे तीनों लोकोंके प्राणियोंने देखा ॥

अनन्तर रघुकुलद कीर्ति हॆच्चिसुव महाबाहु श्रीरामचन्द्रनु कुपितनागि तन्न धनुस्सिगॆ ऒन्दु विषधर सर्पदन्तह बाणवन्नु अनुसन्धान माडि अदरिन्द हॊळॆयुव कुण्डलगळिन्द युक्तवाद रावणन ऒन्दु सुन्दर मस्तक वन्नु कत्तरिसिदनु. अवन आ तुण्डाद तलॆ पृथिवियल्लि बिद्दुहोयितु ऎम्बुदन्नु मूरुलोकगळ प्राणिगळु नोडिदवु.॥53-54॥

पदच्छेदः

52-53. dR^iShTvaa = seeing; anuupamam = that matchless; yuddham = struggle; gaganaakaaram = (and observing) that the sky is its own compeer; saagaraH = and the ocena; saagaropamaH = is its own analogue; raama raavaNayoH yuddham = the battle between Rama and Ravana; raama raavaNayoH iva = can be likened only to the battle between Rama and Ravana; gandharva apsarasaam = the hosts of Gandharvas the celestial musicians and Apsaras; the heavenly nymphs; dadR^ishuH = looked on; tat yuddham = that battle; raama raavaNaam = between Rama and Ravana.

अनुवादः

Seeing that matchless struggle and observing that the sky is its own compeer and the ocean is its own analogue, the battle between Rama and Ravana can be likened only to the battle between Rama and Ravana, the hosts of Gandharvas the celestial musicians and Apsaras, the heavenly lymphs, looked on that battle between Rama and Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यैव सदृशं चान्यद् रावणस्योत्थितं शिरः ।
तत् क्षिप्तं क्षिप्रहस्तेन रामेण क्षिप्रकारिणा ॥ ५५ ॥
द्वितीयं रावणशिरश्छिन्नं संयति सायकैः ।

उसकी जगह रावणके वैसा ही दूसरा नया सिर उत्पन्न हो गया । शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले शीघ्रकारी श्रीरामने युद्धस्थलमें अपने सायकोंद्वारा रावणका वह दूसरा सिर भी शीघ्र ही काट डाला ॥ ५५ १/२ ॥

अदे जागदल्लि रावणन अन्तहुदे हॊस शिरस्सु उत्पन्नवायितु. शीघ्रहरि श्रीरामनु तन्न कैचळकदिन्द तन्न बाणगळिन्द रावणन आ इन्नॊन्दु तलॆयन्नु कडिदु हाकिदनु.॥55॥

पदच्छेदः

54-55. tataH = thereupon; raamaH = Rama; mahaabaahuH = the great-armed; kiirtivardhanaH = and who augmented the fame; raaghuuNaam = of the kings born in Raghu dynasty; krodhaat = with anger; samdhaaya = stretching; aashiiviShopamam = the serpent-like; sharam = arrow; dhanuShaa = with his bow; achchhindat = chopped off; raavaNasya = shiraH = the head of Ravana; jvalita kuN^Dalam = which was graced with blazing ear-rings; tadaa = then; tat = that; shriimat = glorious; shiraH = head; dR^iShTam = was seen; patitam = fallen; bhuumau = on the ground; tribhiH lokaiH = by the three worlds.

अनुवादः

Thereupon, the great-armed Rama who augmented the fame of the kings born in Raghu dynasty, stretching with anger, the serpent-like arrow with his bow, chopped off the glorious head of Ravana, which was graced with blazing ear-rings. Then, all the three worlds saw that head, fallen on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

छिन्नमात्रं च तच्छीर्षं पुनरेव प्रदृश्यते ॥ ५६ ॥
तदप्यशनिसङ्काशैश्छिन्नं रामस्य सायकैः ।

छिन्नमात्रं च तच्छीर्षं पुनरेव प्रदृश्यते ॥
तदप्यशनिसङ्काशैश्चिन्नं रामस्य सायकैः ।

उसके कटते ही पुनः नया सिर उत्पन्न दिखायी देने लगा, किंतु उसे भी श्रीरामके वज्रतुल्य सायकोंने काट डाला ॥ ५६ १/२ ॥

अदु तुण्डागुत्तले हॊस तलॆ उत्पन्नवायितु; आदरॆ अदन्नु श्रीरामनु वज्रतुल्य बाणगळिन्द कत्तरिसिबिट्टनु.॥56॥

पदच्छेदः

56. anyat = another; shiraH = head; sadR^isham = similar; tasyaiva = exactl to that head; utthitam = cropped up; raavaNasya = (on the shoulders) of Ravana; tat = that (second head); kShiptam = was chopped off; raameNa = by Rama kShiprahatena = having swift hand; kShiprakaariNaa = and who performs his act swiftly.

अनुवादः

Another head, exactly similar to that head, cropped up on the shoulders of Ravana. That second head was again chopped off by Rama, possessing a swift hand and who was swift in his act.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमेव शतं छिन्नं शिरसां तुल्यवर्चसाम् ॥ ५७ ॥
न चैव रावणस्यान्तो दृश्यते जीवितक्षये ।

द्वितीयं रावणशिरश्चिन्नं संयति सायकैः । चिन्नमात्रं च तच्छीर्षं पुनरेव प्रद्श्यते ॥६-१०७-५७

इस प्रकार एक-से तेजवाले उसके सौ सिर काट डाले गये, तथापि उसके जीवनका नाश होनेके लिये उसके मस्तकोंका अन्त होता नहीं दिखायी देता था ॥

हीगॆ ऒन्दरिन्द ऒन्दु तेजस्सुळ्ळ नूरु शिरगळन्नु कत्तरिसलायितु. आदरॆ अदरिन्द रावणन आयुस्सु मुगियलिल्ल. अवु ऒन्दाद मेलॊन्दु चिगुरुत्तले इद्दवु.॥57॥

पदच्छेदः

57. dvitiiyam = that second; raavaNaH shiraH = head of Ravana; chhinnam = was cut off; saayakaiH = by arrows; samyati = in the battle; tat shiirSham chhinnamaatram = soon after that head was chopped off; punareva = (it) again; dR^ishyate = rose into view.

अनुवादः

The second head of Ravana was cut off by arrows in that battle. Soon after that head was chopped off, it again rose into view.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सर्वास्त्रविद् वीरः कौसल्यानन्दवर्धनः ॥ ५८ ॥
मार्गणैर्बहुभिर्युक्तश्चिन्तयामास राघवः ।

ततः सर्वासविद्वीरः कौसल्यानन्दवर्धनः ॥
मार्गणैर्बहुभिर्युक्तश्चिन्तयामास राघवः ।

तदप्यशनिसंकाशैश्छिन्नं रामस्य सायकैः । एवमेव शतं चिन्नं शिरसां तुल्यवर्चसाम् ॥६-१०७-५८

तदनन्तर कौसल्याका आनन्द बढ़ानेवाले, सम्पूर्ण अस्त्रोंके ज्ञाता वीर श्रीरामचन्द्रजी अनेक प्रकारके बाणोंसे युक्त होनेपर भी इस प्रकार चिन्ता करने लगे— ॥

कौसल्यानन्द वर्धननाद, समस्त अस्त्रगळन्नु बल्ल श्रीरामनु अनेक प्रकारद बाणगळिन्द कूडिद्दरू हीगॆ चिन्तिसिदनु.॥58॥

पदच्छेदः

58. tadapi = that head too; chhinnam = was chopped off; raama saayakaiH = by Rama’s arrows; ashanisamkaashaiH = which were looking like thunder-bolt; evemeva = in the same way; shatam = a hundred; shirasaam = of heads; tulyavarchasaam = of equal splendour; chhinnam = were chopped off.

अनुवादः

Rama chopped off that head too with his arrows looking like thunderbolts. In the same manner, a hundred of Ravana’s heads of equal splendour were chopped off by Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मारीचो निहतो यैस्तु खरो यैस्तु सदूषणः ॥ ५९ ॥
क्रौञ्चावटे विराधस्तु कबन्धो दण्डकावने ।
यैः साला गिरयो भग्ना वाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ॥ ६० ॥
त इमे सायकाः सर्वे युद्धे प्रात्ययिका मम ।
किं नु तत् कारणं येन रावणे मन्दतेजसः ॥ ६१ ॥

मारीचो निहतो यैस्तु खरो यैस्तु सदूषणः ॥ क्रौञ्चावटे विराधस्तु कबन्धो दण्डकावने ।
यैः साला गिरयो भग्ना वाली च क्षुभितोऽम्बधिः ॥ त इमे सायकाः सर्वे युद्धे प्रात्ययिका मम ।
किं नु तत्कारणं येनरावणे मन्दतेजसः ॥

न चैव रावणस्यान्तो दृश्यते जीवितक्षये । ततः सर्वास्त्रविद्वीरः करुसल्यानन्दवर्धनः ॥६-१०७-५९ मार्गणैर्बहुभिर्युक्तश्चिन्तयामास राघवः । मारीचो निहतो यैस्तु खरो यैस्तु सदूषणः । क्रौञ्चावने विराधस्तु कबन्दो दण्डके वने । यैः साला गिरयो भग्ना वाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ॥६-१०७-६० त इमे सायकाः सर्वे युद्धे प्रात्ययिका मम । किं नु तत्कारणं येन रावणे मन्दतेजसः ॥६-१०७-६१

‘अहो! मैंने जिन बाणोंसे मारीच, खर और दूषणको मारा, क्रौञ्चवनके गड्ढेमें विराधका वध किया, दण्डकारण्यमें कबन्धको मौतके घाट उतारा, सालवृक्ष और पर्वतोंको विदीर्ण किया, वालीके प्राण लिये और समुद्रको भी क्षुब्ध कर दिया, अनेक बारके संग्राममें परीक्षा करके जिनकी अमोघताका विश्वास कर लिया गया है, वे ही ये मेरे सब सायक आज रावणके ऊपर निस्तेज—कुण्ठित हो गये हैं; इसका क्या कारण हो सकता है?’ ॥

नन्न बाणगळु मारीच-खर-दूषणरन्नु जन्मस्थानदल्लि संहरिसिदवु. क्रौञ्च वनदल्लि विराधनन्नु संहरिसिदवु. दण्डकारण्यदल्लि कम्बन्धनन्नु कॊन्दिद्दवु, ताळवृक्षगळन्नु, पर्वतगळन्नु विवीर्णगॊळिसि, वालिय प्राणकॊन्दवु, समुद्रवु इवुगळिन्द क्षुब्धवायितु, अनेक बारि सङ्ग्रामदल्लि इवुगळ अमोघतॆयन्नु परीक्षिसि विश्वास उण्टागित्तु. आ नन्न ऎल्ल बाणगळे इन्दु रावणन मेलॆ निस्तेजवादुवल्ल! कुण्ठितवागलु कारणवादरू एनिरबहुदु.॥59-61॥

पदच्छेदः

59. na antaH chaiva = yet no certainty; jiivita kShaye = about the death raavaNasya = of Ravana; dR^ishgate = could be seen; tataH = then; viiraH = the valiant; raamaH = Rama; kausalyaanandavardhanaH = the augmentor of the joy of Kausalya yuktaH = and endowed with; bahubhiH baaNaiH = many arrows; sarva astravit = and the knower of all missiles; chintayaamaasa = became thoughtful (said to himself as follows:)

अनुवादः

Yet, no certainty about Ravana’s death could be seen. Thought equipped with many arrows and well-versed with all kinds of missiles, the valiant Rama, the augmentor of Kausalya’s joy, then became thoughtful (said to himself as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

60-61. kim = what; tat kaaraNam = is that reason te ime saayakaaH = these arrows; yaiH = by which maariichaH = Mareecha; nihataH = was killed; yaiH = by which; kharaH = Khara; saduuShaNaH = along with Dushana; kabandhaH = kabandha; krounchavane = in Krouncha forest; viraadhuH tu = Viradha; daN^Dakaavane = in the forest of Dandaka (were killed); yaiH = by which; saalaaH = Sala trees; girayaH = and mountains; bhagnaaH = were broken; vaaliicha = Vali too was killed; ambudhiH = the ocean; kShubhitaH = was skaken up; sarve = all these arrows; praatyayikaaH = kShubhitaH = was shaken up; sarve = all these arrows; praatyayikaaH = which provided immediate help; mama = to me; yuddhe = in battle; manda tejasaH = have proved of little efficacy; raavane = in the case of Ravana.

अनुवादः

“What is the reason, these arrows by which Mareecha, Khara, Dushana, Kabandha in Kroucha-forest, and Viradha in Dandaka-forest were killed, by which seven Sala trees and the mountains were burst, by which Vali was killed and the ocean shaken up all these arrows which provided immediate succour to me in battle, have proved of little efficacy in the case of Ravana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति चिन्तापरश्चासीदप्रमत्तश्च संयुगे ।
ववर्ष शरवर्षाणि राघवो रावणोरसि ॥ ६२ ॥

इस तरह चिन्तामें पड़े होनेपर भी श्रीरघुनाथजी युद्धस्थलमें सतत सावधान रहे । उन्होंने रावणकी छातीपर बाणोंकी झड़ी लगा दी ॥ ६२ ॥

हीगॆ चिन्तिसुत्तले श्रीरामनु अप्रमत्तनागि रावणन वक्षःस्थळदल्लि बाणगळ मळॆयन्ने सुरिसिदनु.॥62॥

पदच्छेदः

62. iti = thus; chintaaparaH = absorbed in thought; raaghavaH = Rama; aasiit = remained; apramattashcha = vigilant; samyuge = in the battle-filed; vavarSha = (He) showered; sharavarShaaNi = streams of arrows; raavaNorasi = in Ravana’s chest.

अनुवादः

Thus absorbed in thought, Rama remained vigilant in the battle-field. He showered streams of arrows in Ravana’s chest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणोऽपि ततः क्रुद्धो रथस्थो राक्षसेश्वरः ।
गदामुसलवर्षेण रामं प्रत्यर्दयद् रणे ॥ ६३ ॥

तब रथपर बैठे हुए राक्षसराज रावणने भी कुपित होकर रणभूमिमें श्रीरामको गदा और मूसलोंकी वर्षासे पीड़ित करना आरम्भ किया ॥ ६३ ॥

आग रथदल्लि कुळित रावणनू कूड कुपितनागि रणरङ्गदल्लि श्रीरामनन्नु गदॆ मत्तु मुसलगळ मळॆयन्नु सुरिसि पीडिसिदनु.॥63॥

पदच्छेदः

63. tataH = thereupon; raavaNaH.api = even Ravana; kruddhaH raakShaseshvaraH = the enraged king of demons; rathasthaH = who was seated in the chariot; pratyardayat = tormented; raamam = Rama; gadaa musale varSheNa = by showeing maces and mallets (on him); raNe = in the combat.

अनुवादः

Thereupon, even Ravana, the enraged king of demons, who was seated in his chariot, tormented Rama by showering maces and mallets on him in the combat.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत् प्रवृत्तं महद् युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
अन्तरिक्षे च भूमौ च पुनश्च गिरिमूर्धनि ॥ ६४ ॥

उस महायुद्धने बड़ा भयंकर रूप धारण किया । उसे देखते ही रोंगटे खड़े हो जाते थे । वह युद्ध कभी आकाशमें, कभी भूतलपर और कभी-कभी पर्वतके शिखरपर होता था ॥ ६४ ॥

आ महायुद्धवु भयङ्कर रूप ताळितु. अदन्नु नोडुत्तले रोमाञ्चनवागुत्तित्तु. आ युद्धवु कॆलवॊम्मॆ आकाशदल्लि कॆलवॊम्मॆ भूतळदल्लि कॆलवॊम्मॆ पर्वत शिखरगळ मेलू नडॆयत्तित्तु.॥64॥

पदच्छेदः

64. tat = that; mahat = great; tumulam = tumultuous; yuddham = battle; romaharShaNam = which caused one’s hair to stand on end; pravR^ittam = took place; antarikShe cha = in the sky; bhuumau cha = on the ground; punashcha = and furthermore; girimuurdhani = on the mountain.

अनुवादः

That great tumultuous battle, which caused one’s hair to stand on end, took place in the sky, on the ground and furthermore on the mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवदानवयक्षाणां पिशाचोरगरक्षसाम् ।
पश्यतां तन्महद् युद्धं सर्वरात्रमवर्तत ॥ ६५ ॥

देवदानवयक्षाणां पिशाचोरगरक्षसाम् । पश्यतां तन्महायुद्धं सप्तरात्रमवर्तत ॥६-१०७-६५

देवता, दानव, यक्ष, पिशाच, नाग और राक्षसोंके देखते-देखते वह महान् संग्राम सारी रात चलता रहा ॥

देवतॆगळु, दानवरु, यक्ष, पिशाच, नाग, राक्षसरु नोडु नोडुत्ता आ महासङ्ग्राम इडी रात्रॆ नडॆयुत्तले इत्तु.॥65॥

पदच्छेदः

65. devadaanava yakShaaNaam = (while) the gods; the demons; Yakshas the supernatural beings pishaachoragarakShasaam = the devils; the serpents and the ogres; pashyataam = were witnessing; tat = that; mahaayuddham = great battle; avartata = occurred; saptaraatram = for seven days.

अनुवादः

While the gods, the demons, Yakshas the super-natural beings, the devils, the serpents and the ogres were witnessing, that great battle occurred for seven days.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैव रात्रिं न दिवसं न मुहूर्तं न च क्षणम् ।
रामरावणयोर्युद्धं विराममुपगच्छति ॥ ६६ ॥

श्रीराम और रावणका वह युद्ध न रातमें बंद होता था और न दिनमें । दो घड़ी अथवा एक क्षणके लिये भी उसका विराम नहीं हुआ ॥ ६६ ॥

श्रीराम-रावणर आ युद्धवु हगलु-रात्रॆ निल्लुत्तिरलिल्ल. ऎरडु गळिगॆ अथवा ऒन्दु क्षणवू विरामवागलिल्ल.॥66॥

पदच्छेदः

66. na viraamam = there was no respite; raatrim upagachchhati = occurred in the night; na = nor; divasam = in the day; na = nor; muhuurtam = for an hour; na kShaNan = nor for an instant; yuddhan = in the battle; raama raavaNayoH = between Rama and Ravana.

अनुवादः

There was no respite in battle between Rama and Ravana, either in the might or in the day-time or for an hour or even for a instant.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दशरथसुतराक्षसेन्द्रयोस्तयो-
र्जयमनवेक्ष्य रणे स राघवस्य ।
सुरवररथसारथिर्महात्मा
रणरतराममुवाच वाक्यमाशु ॥ ६७ ॥

दशरथसुतराक्षसेन्द्रस्तयो-
र्जयमनवेक्ष्य रणे स राघवस्य ।
सुरवररथसारथिर्महात्मा
रणरतराममुवाच वाक्यमाशु ॥

दशरथसुतराक्षसेन्द्रयो । र्जयमनवेक्ष्य रणे स राघवस्य । सुरवररथसारथिर्महात्मा । रणरतराममुवाच वाक्यमाशु ॥६-१०७-६७

एक ओर दशरथकुमार श्रीराम थे और दूसरी ओर राक्षसराज रावण । उन दोनोंमेंसे श्रीरघुनाथजीकी युद्धमें विजय होती न देख देवराजके सारथि महात्मा मातलिने युद्धपरायण श्रीरामसे शीघ्रतापूर्वक कहा— ॥ ६७ ॥

पदच्छेदः

67. anavekSya = not beholding; dasharathasuta raakShasendrayoH = between Rama and Ravana; saH = that; mahaatmaa = great souled; suravarasaarathiH = Matali the charioteer of Indra; aashu = quickly; uvaacha = spoke; vaakyam = the following words; raNarataraamam = to Rama; who was still engaged in fighting.

अनुवादः

Not beholding the victory of Rama in the combat between Rama and Ravana that great-souled Matali, the charioteer of Indra quickly spoke the following words to Rama, who was still engaged in fighting.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऒन्दु कडॆ दशरथकुमार श्रीरामनिद्दनु, इन्नॊन्दॆडॆ राक्षस रावणनिद्दनु. अवरिब्बरल्लि श्रीरघुनाथन विजयवागदिरुवुदन्नु नोडि देवराज सारथि महात्मा मातलियु युद्धपरायण श्रीरामनल्लि शीघ्रवागि हेळिदनु.॥6.॥

पदच्छेदः

6. kR^ita buddhii = having made up their minds; sthiraamarShau = and firm in their anger; tau tu = those two warriors for their part; raaghava raavaNau = Rama and Ravana; yuyudhaate = fought; abhiitavat = fearlessly; dR^iShTvaa = on seeing; nimittaani = the portents; tatra = there (in the battle).

अनुवादः

Having made up their minds and being firm in their anger, those two warriors for their part, Rama and Ravana fought fearlessly, as it were, on seeing the portents in the battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्ताधिकशततमः सर्गः ॥ १०७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें एक सौ सातवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०७ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नूरएळनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥107॥