१०६ राम-मातलिसंवादः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Seeing Ravana’s chariot coming, Rama asks Matali the charioteer to be on his guard. Bad omens prognosticating the fall of Ravana and good omens predicting the victory of Rama appeared in the scene of battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

106. रावणके रथको देख श्रीरामका मातलिको सावधान करना, रावणकी पराजयके सूचक उत्पातों तथा रामकी विजय सूचित करनेवाले शुभ शकुनोंका वर्णन

सारथिः स रथं हृष्टः परसैन्यप्रधर्षणम् ।
गन्धर्वनगराकारं समुच्छ्रितपताकिनम् ॥ १ ॥
युक्तं परमसम्पन्नैर्वाजिभिर्हेममालिभिः ।
युद्धोपकरणैः पूर्णं पताकाध्वजमालिनम् ॥ २ ॥
ग्रसन्तमिव चाकाशं नादयन्तं वसुन्धराम् ।
प्रणाशं परसैन्यानां स्वसैन्यस्य प्रहर्षणम् ॥ ३ ॥
रावणस्य रथं क्षिप्रं चोदयामास सारथिः ।

सारथिः स रथम् हृष्टं परसैन्यप्रधर्षणम् । गन्धर्वनगराकारं समुच्छ्रितपाताकिनम् ॥ ६-१०६-१ युक्तं परमसंपन्नैर्वाइभिर्हेममालिभिः । युद्धोपकरणैः पूर्णं पताकाध्वजमालिनम् ॥ ६-१०६-२ ग्रसन्तमिव चाकाशं नादयन्तं वसुंधराम् । प्रणाशं परनैन्यानां स्वनैन्यस्य प्रहर्षणम् ॥ ६-१०६-३ रावणस्य रथं क्षिप्रं चोदयामास सारथिः ।

रावणके सारथिने हर्ष और उत्साहसे युक्त होकर उसके रथको शीघ्रतापूर्वक हाँका । वह रथ शत्रुसेनाको कुचल डालनेवाला था और गन्धर्वनगरके समान आश्चर्यजनक दिखायी देता था । उसपर बहुत ऊँची पताका फहरा रही थी । उस रथमें उत्तम गुणोंसे सम्पन्न और सोनेके हारोंसे अलंकृत घोड़े जुते हुए थे । रथके भीतर युद्धकी आवश्यक सामग्री भरी पड़ी थी । उस रथने ध्वजा-पताकाओंकी तो माला-सी पहन रखी थी । वह आकाशको अपना ग्रास बनाता हुआ-सा जान पड़ता था । वसुन्धराको अपनी घर्घर-ध्वनिसे निनादित कर रहा था । वह शत्रुकी सेनाओंका नाशक और अपनी सेनाके योद्धाओंका हर्ष बढ़ानेवाला था ॥ १—३ १/२ ॥

रावणन सारथियु हर्षोत्साहदिन्द अवन रथवन्नु शीघ्रवागि ओडिसिदनु. आ रथवु शत्रुसैन्य वन्नु अतिक्रमिसलु समर्थवागद्दु, गन्धर्वनगरदन्तॆ आश्चर्यजनकवागि कण्डुबरुत्तित्तु. अदरल्लि ऎत्तरवाद ध्वजहाराडुत्तित्तु. आ रथक्कॆ उत्तम गुणसम्पन्न, बङ्गारद हारगळिन्द अङ्करिसिद कुदुरॆ हूडिद्दवु. रथदॊळगॆ युद्धसामग्रि तुम्बित्तु. आ रथक्कॆ ध्वज पताकॆगळ मालॆयन्नु तॊडिसिद्दरु. आकाशवन्ने नुङ्गि बिडुवन्तॆ अनिसुत्तित्तु. गरगर शब्ददिन्द भूमियन्ने तुम्बिबिट्टितु. अदु शत्रु सैन्यद नाशक मत्तु तन्न सैन्यद हर्षवन्नु हॆच्चिसुवन्तित्तु.॥1-3½॥

पदच्छेदः

1; 2. saH saarathiH = that charioteer; hR^iShTaH = thrilling with rapture; kShipram = quickly; chodayaamaasa = drove forward; raavaNasya ratham = Ravana’s chariot; para sainya pradharShaNam = which attacked the army of enemies; gandharva nagaraakaaram = which was in form of Gandharva-city; an imaginary city in the sky; samuchchhrita pataakinam = mounted with flags; yuktam = yoked; vaajibhiH = with horses; parama sampannaiH = of excellent quality; hema maalibhiH = having golden necklaces; puurNam = filled; yuddhopakaraNaiH = with war-implements; patakaadhvajamaalinam = garlanded with flags and banners; grasantamiva = as though devouring the sky; naadayantam vasundharaam = making the earth; resound; praNaasham = which destroyed; parasainyaanaam = the army of adversaries; para sainyaanaam = the army of adversaries; pracharShaNam = and caused delight; sva sainyasya = to its own army.

अनुवादः

Thrilling with rapture, that charioteer, the charioteer of Ravana, drove forward quickly, his chariot, a chariot, which was capable of attacking the army of enemies, a wonderful piece of art like Gandharva-city, an imaginary city in the sky, mounted with flags, yoked with horses of excellent quality adorned with golden necklaces, filled with war-implements, adorned with rows of flags and banners, which was devouring the sky as it were, making the earth resound, which was the destroyer of the army of adversaries and caused delight to its own.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमापतन्तं सहसा स्वनवन्तं महाध्वजम् ॥ ४ ॥
रथं राक्षसराजस्य नरराजो ददर्श ह ।

नरराज श्रीरामचन्द्रजीने सहसा वहाँ आते हुए, विशाल ध्वजसे अलंकृत और घोर घर्घर-ध्वनिसे युक्त राक्षसराज रावणके उस रथको देखा ॥ ४ १/२ ॥

विशाल ध्वजदिन्द अलङ्कृतवाद गरगर शब्ददॊन्दिगॆ बरुत्तिरुव रावणन रथवन्नु नरराज श्रीरामचन्द्रनु नोडिदनु.॥4½॥

कृष्णवाजिसमायुक्तं युक्तं रौद्रेण वर्चसा ॥ ५ ॥
दीप्यमानमिवाकाशे विमानं सूर्यवर्चसम् ।

उसमें काले रंगके घोड़े जुते हुए थे । उसकी कान्ति बड़ी भयंकर थी । वह आकाशमें प्रकाशित होनेवाले सूर्यतुल्य तेजस्वी विमानके समान दृष्टिगोचर होता था ॥

अदक्कॆ कप्पाद कुदुरॆ हूडिद्दरु, अदर कान्ति भयङ्करवागित्तु. अदु आकाशदल्लि प्रकाशिसुव सूर्यतुल्य तेजस्वी विमानदन्तॆ कण्डुबरुत्तित्तु.॥5½॥

तडित्पताकागहनं दर्शितेन्द्रायुधप्रभम् ॥ ६ ॥
शरधारा विमुञ्चन्तं धाराधरमिवाम्बुदम् ।

तडित्पताकागहनं दर्शितेन्द्रायुधप्रभम् ॥
शतधारा विमुञ्चन्तं धाराधरमिवाम्बुदम् ।

शरधारा विमुञ्चन्तन् धारासारमिवान्बुदम् ।

उसपर फहराती हुई पताकाएँ विद्युत् के समान जान पड़ती थीं । वहाँ जो रावणका धनुष था, उसके द्वारा वह रथ इन्द्रधनुषकी छटा छिटकाता था और बाणोंकी धारावाहिक वृष्टि करता था । इससे वह जलधारावर्षी मेघके समान प्रतीत होता था ॥ ६ १/२ ॥

अदरल्लि हाराडुत्तिद्द पताकॆगळु मिञ्चिनन्तॆ अनिसुत्तित्तु. अदरल्लि इद्द रावणन धनुस्सिनिन्दागि इन्द्रधनुस्सिन प्रभॆ बीरुत्तित्तु. बाणगळ धाराकार वृष्टि आगुत्तिरुवुदरिन्द अदु जलतुम्बिद मेघदन्तॆ कण्डुबरुत्तित्तु.॥6½॥

पदच्छेदः

3; 4; 5; 6. nararaajaH = Rama; dadarshaha = saw; tam = that; raakShasa raajasya ratham = Ravana’s chariot; aapatantam = which was coming; sahasaa = speedily; svanavantam = with a noise; mahaa dhvajam = with a large flag-staff; kR^iShNa raajisamaayuktam = yoked with black horses; yuktam = endowed; raudreNa varchasaa = with a terrific luster; vimaanamiva = like an aerial car; diipyamaanam = blazing; aakaashe = in the sky; suuryavarchasam = with a luster of the sun; taDitpataakaagahanam = filled with lightning-like flags; darshitendraayudhaprabham = and with a beautiful appearance of a rain-bow.

अनुवादः

Rama saw that Ravana’s chariot, which was coming speedily with a noise, bearing a large flag-staff, yoked with black horses, endowed with a terrific luster, blazing like an aerial car in the sky, with a luster of the sun, filled with lightning-like flags and with a beautiful appearance of a rain-bow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स दृष्ट्वा मेघसङ्काशमापतन्तं रथं रिपोः ॥ ७ ॥
गिरेर्वज्राभिमृष्टस्य दीर्यतः सदृशस्वनम् ।
विस्फारयन् वै वेगेन बालचन्द्रानतं धनुः ॥ ८ ॥
उवाच मातलिं रामः सहस्राक्षस्य सारथिम् ।

तन् दृष्ट्वा मेघसङ्काशमापतन्तन् रथं रिपोः । विस्पारयन्वै वेगेन बालचन्द्रानतं धनुः । ६-१०६-७ गिरेर्वज्राभिमृष्टस्य दीर्यतः सदृशस्वनम् । ६-१०६-८ उवाच मातलिन् रामः सहस्राक्षस्य मातलिम् ।

उसकी आवाज ऐसी मालूम होती थी, मानो वज्रके आघातसे किसी पर्वतके फटनेका शब्द हो रहा हो । मेघके समान प्रतीत होनेवाले शत्रुके उस रथको आता देख श्रीरामचन्द्रजीने बड़े वेगसे अपने धनुषपर टंकार दी । उस समय उनका वह धनुष द्वितीयाके चन्द्रमा-जैसा दिखायी देता था । श्रीरामने इन्द्रसारथि मातलिसे कहा— ॥ ७-८ १/२ ॥

वज्रायुधद आघातदिन्द पर्वतवु पुडि यागुवन्त शब्द अदर ध्वनियु केळुत्तित्तु. मेघदन्तॆ कण्डुबरुव शत्रुविन आ रथवु बरुत्तिरु वुदन्नु नोडि श्रीरामनु वेगवागि तन्न धनुष्टङ्कार माडिदनु. आग अवन धनुस्सु बिदिगॆय चन्द्रनन्तॆ कण्डुबरुत्तित्तु. श्रीरामनु इन्द्रसारथि मातलियल्लि हेळिदनु.॥7-8½॥

पदच्छेदः

7; 8. dR^iShTvaa = seeing; vimuNchantam = (that chariot) releasing; sharadharaaH = streams of arrows; ambudamiva = like a cloud; (releasing) dharaasaaram = streams of rain; sadR^isha svanam = with a noise equal to that; diiryataH gireH = of a bursting mountain; vajraabhimR^iShTasya = struck with a diamond; raamaH = Rama; vegena = quickly; visphaarayan = after stretching; dhanuH = his bow; baalachandraanatam = in a crescent shape; uvaacha = spoke; maatalim = to Matali; sahasraakShasya saarathin = Indra’s charioteer (as follows):

अनुवादः

Seeing that chariot, releasing streams of arrows, like a cloud releasing streams of rain, with a noise equal to that of a bursting mountain, struck with a diamond, Rama after stretching his bow in a crescent shape, spoke to Matali, Indra’s charioteer as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

मातले पश्य संरब्धमापतन्तं रथं रिपोः ॥ ९ ॥
यथापसव्यं पतता वेगेन महता पुनः ।
समरे हन्तुमात्मानं तथानेन कृता मतिः ॥ १० ॥

मातले पश्य संरब्धमापतन्तं रथं रिपोः ॥ यथापसव्यं पतशा वेगेन महता पुनः ।
समरे हन्तुमात्मानं तथानेन कृता मतिः ॥

‘मातले! देखो, मेरे शत्रु रावणका रथ बड़े वेगसे आ रहा है । रावण जिस प्रकार प्रदक्षिणभावसे महान् वेगके साथ पुनः आ रहा है, उससे जान पड़ता है, इसने समर भूमिमें अपने वधका निश्चय कर लिया है ॥ ९-१० ॥

मातलिये! नोडु, नन्न शत्रु रावणन रथ वेगवागि बरुत्तिदॆ. रावणनु बहळ वेगवागि बलपार्श्वदिन्द नन्नन्नु आक्रमिसलु बरुवुदन्नु नोडिदरॆ ई युद्धदल्लि तानु सायुव निश्चय माडिये बरुवन्तिदॆ.॥9-10॥

पदच्छेदः

9; 10. Maatale = O Matali!; pashya = look at; ripoh ratham = this chariot of the enemy; aapatantam = coming forward; samrabdham = furiously; yathaa = as; anena = by him; punaH = once more; patataa = comng; mahataa vegena = with a great speed; apasavyam = from the right to the left; tathaa = therefore; matikR^itaa = heart has been set; hantum = upon destroying; aatmaanam = himself samara = in the battle.

अनुवादः

“O Matali! From the way in which the enemy is marching forward from left to right with a great speed in his chariot more, it appears that heart has been set by him upon destroying himself in the battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदप्रमादमातिष्ठ प्रत्युद‍्गच्छ रथं रिपोः ।
विध्वंसयितुमिच्छामि वायुर्मेघमिवोत्थितम् ॥ ११ ॥

‘अतः अब तुम सावधान हो जाओ और शत्रुके रथकी ओर आगे बढ़ो । जैसे हवा उमड़े हुए बादलोंको छिन्न-भिन्न कर डालती है, उसी प्रकार आज मैं शत्रुके रथका विध्वंस करना चाहता हूँ ॥ ११ ॥

आद्दरिन्द नीनु ऎच्चरिकॆयिन्द शत्रुविन रथद कडॆगॆ मुन्दरि. दट्टवागिरुव मोडगळन्नु गाळियु चदुरिसिबिडुवन्तॆ इन्दु नानु रथ सहित शत्रुवन्नु ध्वंस माडलु बयस्तिद्देनॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. tat = therefore; aatiShTha apramaadam = take care; pratyudgachchha = and go opposite to; ripoH ratham = the chariot of the enemy; ichchhaami = I wish; vidhvamsayitum = to destroy (it); vaayuH iva = even as the wind; utthitam = would blow; megham = a cloud.

अनुवादः

“Therefore, take care and march forward, facing the chariot of the enemy I wish to destroy it, even as the wind would blow a cloud.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अविक्लवमसम्भ्रान्तमव्यग्रहृदयेक्षणम् ।
रश्मिसञ्चारनियतं प्रचोदय रथं द्रुतम् ॥ १२ ॥

‘भय तथा घबराहट छोड़कर मन और नेत्रोंको स्थिर रखते हुए घोड़ोंकी बागडोर काबूमें रखो और रथको तेज चलाओ ॥ १२ ॥

भयवन्नु, भ्रान्तियन्नु बिट्टु, मनस्सु, दृष्टियन्नु स्थिरवागिरिसि, कुदुरॆगळ कडिवाणवन्नु नियन्त्रण दल्लिट्टुकॊण्डु रथवन्नु वेगवागि नडॆसु.॥12॥

पदच्छेदः

12. aviklabam = without fear; asambhraantam = and without flurry; avyagrahR^idayekShaNam and with a steady heart and vision; rashmi samchaara niyatam = and the move of the reins fully controlled; prachodaya = drive; ratham = the chariot; drutam = swiftly.

अनुवादः

“Without fear and flurry and with a steady heart and vision, and the movement of the reins fully controlled, drive the chariot swiftly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कामं न त्वं समाधेयः पुरन्दररथोचितः ।
युयुत्सुरहमेकाग्रः स्मारये त्वां न शिक्षये ॥ १३ ॥

‘तुम्हें देवराज इन्द्रका रथ हाँकनेका अभ्यास है; अतः तुमको कुछ सिखानेकी आवश्यकता नहीं है । मैं एकाग्रचित्त होकर युद्ध करना चाहता हूँ । इसलिये तुम्हारे कर्तव्यका स्मरणमात्र करा रहा हूँ । तुम्हें शिक्षा नहीं देता हूँ’ ॥ १३ ॥

निनगॆ देवेन्द्रन रथ नडॆसुव अभ्यासविदॆ, आद्दरिद निनगॆ कलिसुव आवश्यकतॆ इल्ल. नानु एकाग्रचित्तनागि युद्धमाडलु बयसुत्तिरुवॆनु. निनगॆ कलिसलु अल्ल, केवल ज्ञापिसिदॆ अष्टे.॥13॥

पदच्छेदः

13. tvam = you; na samaadheya = need not be instructed (by me); purandara rathochitaH = accustomed as you are to drive the chariot of Indra the lord of celestials; aham yuyutsuH = keen as I am to fight; ekaagraH = with a close attention smaaraye = I am just reminding; tvaam = you; na shikShaye = and not teaching you.

अनुवादः

“You need not be instructed by me, accustomed as you are to drive the chariot of Indra the lord of celestials. Keen as I am to fight with a close attention, I am just reminding you and not teaching you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

परितुष्टः स रामस्य तेन वाक्येन मातलिः ।
प्रचोदयामास रथं सुरसारथिरुत्तमः ॥ १४ ॥
अपसव्यं ततः कुर्वन् रावणस्य महारथम् ।
चक्रसम्भूतरजसा रावणं व्यवधूनयत् ॥ १५ ॥

परितुष्टः स रामस्य तेन वाक्येन मातलिः । प्रचोदयामास रथन् सुरसारथिसत्तमः ॥ ६-१०६-१४ अपसव्यन् ततः कुर्वन्रावणस्य महारथम् । चक्रोत्क्षिप्तेन रजसा रावणन् व्यवधूनयत् ॥ ६-१०६-१५

श्रीरामचन्द्रजीके इस वचनसे देवताओंके श्रेष्ठ सारथि मातलिको बड़ा संतोष हुआ और उन्होंने रावणके विशाल रथको दाहिने रखते हुए अपने रथको आगे बढ़ाया । उसके पहियेसे इतनी धूल उड़ी कि रावण उसे देखकर काँप उठा ॥ १४-१५ ॥

श्रीरामन मातिनिन्द देवसारथि मातलिगॆ बहळ सन्तोषवागि, अवनु रावणन विशालरथ वन्नु बलक्कॆ बिट्टु रथवन्नु मुन्दक्कॆ नडॆसिदनु. अदर चक्रगळिन्द ऎद्दिरुव धूळन्नु नोडि रावणनु नडुगि होदनु.॥14-15॥

पदच्छेदः

14. parituShTaH = extremely gratified; tena vaakyena = with those words; raamasya = of Rama; saH maataliH = that Matali; uttamaH = the excellent; sura saarathiH = charioteer of gods; prachodayaamaase = drove on; ratham = the chariot.

अनुवादः

Extremely gratified with those words of Rama, that Matali the excellent charioteer of gods drove on the chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

15. kurvan = passing; mahaa ratham = the huge chariot; raavaNasya = of Ravana; apasavyam = on the right; tataH = (the charioteer) then; raavaNam = (set) Ravana; vyavadhuunayam = shaking; chakra sambhuuta rajasaa = by the dust risen from the wheels (of his own chariot).

अनुवादः

Passing the huge chariot of Ravana on the right, the charioteer then set Ravana shaking, by the dust risen from the wheels of his own chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः क्रुद्धो दशग्रीवस्ताम्रविस्फारितेक्षणः ।
रथप्रतिमुखं रामं सायकैरवधूनयत् ॥ १६ ॥

इससे दशमुख रावणको बड़ा क्रोध हुआ । वह अपनी लाल-लाल आँखें फाड़कर देखता हुआ रथके सामने हुए श्रीरामपर बाणोंकी वृष्टि करने लगा ॥ १६ ॥

इदरिन्द दशमुख रावणनु भारी क्रोधगॊण्डु, कॆम्पाद कण्णुगळन्नु बिट्टु नोडुत्ता तन्न रथद ऎदुरिगिरुव श्रीरामन मेलॆ बाणगळ मळॆ सुरिसिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. kruddhaH = the enraged; dashagriivaH = Ravana; tataH = then; taamra visphaaritekShaNaH = with his coppery eyes wide open; avadhuunayat = trembled; raamam = Rama; rathapramukhan = who stood facing his chariot; saayakaiH = with arrows.

अनुवादः

The enraged Ravana then, with his coppery eyes wide open, trembled Rama, who stood facing his chariot, with arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्षणामर्षितो रामो धैर्यं रोषेण लम्भयन् ।
जग्राह सुमहावेगमैन्द्रं युधि शरासनम् ॥ १७ ॥

धर्षणामर्षितो रामो धैर्यन् रोषेण लङ्घयन् । जग्राह सुमहावेगमैन्द्रन् युधि शरासनम् ॥ ६-१०६-१७

उसके इस आक्रमणसे श्रीरामचन्द्रजीको बड़ा क्रोध हुआ । फिर रोषके साथ ही धैर्य धारण करके युद्धस्थलमें उन्होंने इन्द्रका धनुष हाथमें लिया, जो बड़ा ही वेगशाली था ॥ १७ ॥

अवन ई आक्रमणदिन्द श्रीरामनिगॆ भारी क्रोधवुण्टागि, रोषगॊण्डु धैर्यधरिसि, युद्धरङ्गदल्लि अवनु बहळ वेगशालियाद इन्द्रन धनुस्सन्नु कैगॆत्तिकॊण्डनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. lambhayan dhairyam = meeting fortitude; roSheNa = with anger; dharShaNaamarShitaH = though provoked with assault; raamaH = Rama; jagraaha = took hold; aindram sharaasanam = of Indra’s bow; sumahaavegam = which was possessed of extra ordinary impulse; yudhi = in the battle-field.

अनुवादः

Meeting fortitude with anger, though provoked with assault, Rama took hold of Indra’s bow, which was possessed of extra ordinary impulse in the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरांश्च सुमहावेगान् सूर्यरश्मिसमप्रभान् ।
तदुपोढं महद् युद्धमन्योन्यवधकाङ्क्षिणोः ।
परस्पराभिमुखयोर्दृप्तयोरिव सिंहयोः ॥ १८ ॥

शरांश्च सुमहावेगात् सूर्यरश्मि समप्रभान् ।
तदुपोढं महद्युद्धमन्योन्यवधकाङ्क्षिणोः ।
परस्पराभिमुखयोर्दृप्तयोरिव सिंहयोः ॥

शरांश्च सुमहातेजाः सूर्यरश्मिसमप्रभान् । तदुपोढं महद्युद्धमन्योन्यवधकाङ्क्षिणोः ॥ ६-१०६-१८ परस्पराभिमुखयोर्दृप्तयोरिव सिन्हयोः ।

साथ ही सूर्यकी किरणोंके समान प्रकाशित होनेवाले महान् वेगशाली बाण भी ग्रहण किये । तत्पश्चात् एक-दूसरेके वधकी इच्छा रखकर श्रीराम और रावण दोनोंमें बड़ा भारी युद्ध आरम्भ हुआ । दोनों दर्पसे भरे हुए दो सिंहोंके समान आमने-सामने डटे हुए थे ॥ १८ ॥

जॊतॆगॆ सूर्यकिरणगळन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्द महावेगशालि बाणगळन्नु तॆगॆदुकॊण्डनु. अनन्तर ऒब्बरु मत्तॊब्बर वधॆयन्नु इच्छिसुत्ता श्रीराम-रावणरिब्बरल्लि भारी युद्ध प्रारम्भवायितु. दर्पितराद ऎरडु सिंहगळन्तॆ इब्बरू ऎदुरुबदुरागि सिद्धरागिद्दरु.॥18॥

पदच्छेदः

18. sharaan cha = he also seized hold of arrows; sumahaavegaan = of exceeding swiftness; suurya rashmi samaprabhaan = which were shining like sun-beams; upoDham = (Then) began; tat mahat = that great; yuddham = battle; anyonya vadrakaaNkShiNau = between the two warriors (Rama and Ravana) who wee desirous of killing each other; parasparaabhimukhayoH = and who were facing each other; dR^iptayoH simhayoriva = like two proud lions.

अनुवादः

He also seized hold of arrows of exceeding swiftness, which were shining like sun-beams. Then began that great battle between the two warriors (Rama and Ravana) who were desirous of killing each other, while facing each other like two proud lions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
समीयुर्द्वैरथं द्रष्टुं रावणक्षयकाङ्क्षिणः ॥ १९ ॥

उस समय रावणके विनाशकी इच्छा रखनेवाले देवता, सिद्ध, गन्धर्व और महर्षि उन दोनोंके द्वैरथयुद्धको देखनेके लिये वहाँ एकत्र हो गये ॥ १९ ॥

आग रावणन विनाशवन्नु बयसुव देवतॆगळु, सिद्धरु, गन्धर्वरु, महर्षिगळॆल्लरू अवरिब्बर द्वैरथ युद्धवन्नु नोडलु अल्लि नॆरॆदिद्दरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. tataH = then; devaah = the gods; sagandharvaaH = along with Gandharvas the celestial musicians; siddhaashcha = Siddhas; the demigods; paramarShayaH = and great sages; raavaNa kShayakaaNkShiNaiH = desirous of Ravana’s ruin; samiiyuH = arrived; draShTum = to see; dvairatham = the battle of both the chariot-warriors.

अनुवादः

Then, the gods along with the Gandharvas the celestial musicians, Siddhas the demigods and great sages, desirous of Ravana’s ruin, arrived to see the battle of both the chariot-warrriors.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समुत्पेतुरथोत्पाता दारुणा रोमहर्षणाः ।
रावणस्य विनाशाय राघवस्योदयाय च ॥ २० ॥

समुत्पेतुरथोत्पाता दारुणा लोमहर्षणाः ॥ ६-१०६-२० रावणस्य विनाशाय राघवस्य जयाय च ।

उस युद्धके समय ऐसे भयंकर उत्पात होने लगे, जो रोंगटे खड़े कर देनेवाले थे । उनसे रावणके विनाश और श्रीरामचन्द्रजीके अभ्युदयकी सूचना मिलती थी ॥

आ युद्धद समय रोमाञ्चकरवागि काणिसिकॊण्ड भयङ्कर उत्पातगळिन्द रावणन विनाशवु मत्तु श्रीरामचन्द्रन अभ्युदयवु सूचितवागुत्तित्तु.॥20॥

पदच्छेदः

20. atha = thereupon; daaruNaaH = terrific; utpaataaH = portents; romaharShaNaaH = that caused one’s hair to stand on end; samutpetuH = appeared; raavaNasya vinaashaaya = giving an augury of doom to Ravana; raaghavasya udayaaaya cha = and prosperity to Rama.

अनुवादः

Thereupon, terrific portents that caused one’s hair to stand on end, appeared giving an augury of doom to Ravana and prosperity to Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ववर्ष रुधिरं देवो रावणस्य रथोपरि ।
वाता मण्डलिनस्तीव्रा व्यपसव्यं प्रचक्रमुः ॥ २१ ॥

ववर्ष रुधिरन् देवो रावणस्य रथोपरि ॥ ६-१०६-२१ वाता मण्डलिनस्तीव्रा अपसव्यं प्रचक्रमुः ।

मेघ रावणके रथपर रक्तकी वर्षा करने लगे । बड़े वेगसे उठे हुए बवंडर उसकी वामावर्त परिक्रमा करने लगे ॥ २१ ॥

रावणन रथद मेलॆ मोडगळु रक्तद मळॆ सुरिसिदवु. वेगवागि सुत्तुत्तिद्द सुण्टरगाळियु ऎडमुखवागि बीसतॊडगितु.॥21॥

पदच्छेदः

21. devaH = the god of rains; vavarSha = poured; rudhiram = blood; raavaNasya rathopari = on Ravana’s chariot; tiivraaH- horrible; vaataaH = winds; rachakramuH = blew; apasavyam = from right to the left; maN^DalinaH = forming circles.

अनुवादः

The god of rains poured blood on Ravana’s chariot. Horrible winds blew from right to left, forming circles.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महद‍्गृध्रकुलं चास्य भ्रममाणं नभस्थले ।
येन येन रथो याति तेन तेन प्रधावति ॥ २२ ॥

महद् गृध्रकुलन् चास्य भ्रममाणं नभस्तले ॥ ६-१०६-२२ येन येन रथो याति तेन तेन प्रधावति ।

जिस-जिस मार्गसे रावणका रथ जाता था, उसी-उसी ओर आकाशमें मँडराता हुआ गीधोंका महान् समुदाय दौड़ा जाता था ॥ २२ ॥

आकाशदल्लि हाराडुत्तिद्द रणहद्दुगळु रावणन रथवु होगुत्तिद्द मार्गवन्ने अनुसरिसि होगुत्तिद्दवु.॥22॥

पदच्छेदः

22. mahat = a large; gR^idhrakulam = flock of vultures; bhramamaaNam = roaming about; nabhastale = in the sky; pradhaavati = was flying forward; tena tena = in the same way; yena yena = in which; asya rathaH = Ravana’s chariot; yaati = was going.

अनुवादः

A large flock of vultures, roaming about in the sky, was flying forward in the same direction in which Ravana’s chariot was going.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सन्ध्यया चावृता लङ्का जपापुष्पनिकाशया ।
दृश्यते सम्प्रदीप्तेव दिवसेऽपि वसुन्धरा ॥ २३ ॥

सन्ध्यया चावृता लङ्का जपापुष्पनिकाशया ॥ ६-१०६-२३ दृश्यते सम्प्रदीतेव दिवसेअपि वसुन्धरा ।

असमयमें ही जपा (अड़हुल)-के फूलकी-सी लाल रंगवाली संध्यासे आवृत हुई लङ्कापुरीकी भूमि दिनमें भी जलती हुई-सी दिखायी देती थी ॥ २३ ॥

असमयदल्लि कॆम्पु दासवाळदन्तॆ कॆम्पाद सन्द्यॆयु आवरिसि, लङ्कॆयु हगलिनल्ले दीपगळिन्द बॆळगुत्तिदॆयो ऎम्बन्तॆ काणुत्तित्तु.॥23॥

पदच्छेदः

23. laN^kaa = Lanka; aavR^itaa = was overcast; samdhyayaa = with dusk; japaapuShpanikaashayaa = resembling a (red) Japa flower; vasumdharaa = the land (in Lanka); divase.api = as also the day; dR^ishyate = appeared; sampradiipteva = as if; they were blazing.

अनुवादः

Lanka was overcast with dusk, resembling a (red) Japa flower. The land in Lanka, as also the day appeared as if they were blazing.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सनिर्घाता महोल्काश्च सम्प्रपेतुर्महास्वनाः ।
विषादयंस्ते रक्षांसि रावणस्य तदाहिताः ॥ २४ ॥

सनिर्घाता महोल्काश्च सम्प्रचेरुर्महास्वनाः ।
विषादयंस्ते रक्षांसि रावणस्य तदाहिताः ॥

सनिर्घाता महोल्काश्च सम्प्रचेतुर्महास्वनाः ॥ ६-१०६-२४ विषादयन्त्यो रक्षान्सि रावणस्य तदाहिताः ।

रावणके सामने वज्रपातकी-सी गड़गड़ाहट और बड़ी भारी आवाजके साथ बड़ी-बड़ी उल्काएँ गिरने लगीं, जो उसके अहितकी सूचना दे रही थीं । उन उत्पातोंने राक्षसोंको विषादमें डाल दिया ॥ २४ ॥

रावणन इदिर्गडॆ सिडिलिनन्तह शब्ददॊन्दिगॆ दॊड्ड दॊड्ड उल्कॆगळु बीळतॊडगिदवु. अदु रावणनिगॆ अहितकवागिद्दु, आ उत्पातगळिन्द राक्षसरु विषादगॊण्डवु.॥24॥

पदच्छेदः

24. maholkaashcha = Large meteors; sanirghaataaH = along with lightnings; samprapetuH = fell; mahaasvanaaH = with great noise; te = those entities ahitaaH = inimical; raavaNasya = to Ravana; rakShaamsi viShaadayan = made demons to lament.

अनुवादः

Large meteors, along with lightnings fell with great noise. Those entities, inimical to Ravana, made demons to lament.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणश्च यतस्तत्र प्रचचाल वसुन्धरा ।
रक्षसां च प्रहरतां गृहीता इव बाहवः ॥ २५ ॥

रावण जहाँ-जहाँ जाता, वहाँ-वहाँकी भूमि डोलने लगती थी । प्रहार करते हुए राक्षसोंकी भुजाएँ ऐसी निकम्मी हो गयी थीं, मानो उन्हें किन्हींने पकड़ लिया हो ॥ २५ ॥

रावणनु होदलॆल्ल भूमियु कम्पिसुत्तित्तु. प्रहरिसुव राक्षसर भुजगळु यारो हिडिदु कॊण्डिरुवन्तॆ निर्बलवादुवु.॥25॥

पदच्छेदः

25. vasumdharaa = the earth; yataH = on which; raavaNaH = Ravana; tatra = was there; prachachaala = trembled; baahavaH = the arms; rakShasaamcha = of demons; praharataam = who were fighting; gR^ihiitaa iva = were like as if they were clasped.

अनुवादः

The earth on which Ravana was there, trembled. The arms of fighting demons looked as if they were clasped.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः पतिताः सूर्यरश्मयः ।
दृश्यन्ते रावणस्याग्रे पर्वतस्येव धातवः ॥ २६ ॥

ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः पतिताः सूर्यरश्मयः ॥ ६-१०६-२६ दृश्यन्ते रावणस्याङ्गे पर्वतस्येव धातवः ।

रावणके आगे पड़ी हुई सूर्यदेवकी किरणें पर्वतीय धातुओंके समान लाल, पीले, सफेद और काले रंगकी दिखायी देती थीं ॥ २६ ॥

रावणन मुन्दॆ बिद्द सूर्यकिरणगळु पर्वतद धातुगळन्तॆ कॆम्पु, हळदि, बिळुवु मत्तु कप्पु बण्णगळिन्द कण्डु बन्दवु.॥26॥

पदच्छेदः

26. patitaaH = fallen; agre = before; raavaNasya = Ravana; suurya rashmayaH = the rays of the sun; dR^ishyante taamraaH = appeared coppery; piitaaH = yellow; sitaashvetaaH = white and dark; dhaatavaH iva = like mineral-ores on a mountain.

अनुवादः

Fallen before Ravana, the rays of the sun appeared coppery, yellow, white and dark, like mineral ores on a mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गृध्रैरनुगताश्चास्य वमन्त्यो ज्वलनं मुखैः ।
प्रणेदुर्मुखमीक्षन्त्यः संरब्धमशिवं शिवाः ॥ २७ ॥

रावणके रोषावेशसे पूर्ण मुखकी ओर देखती और अपने-अपने मुखोंसे आग उगलती हुई गीदड़ियाँ अमङ्गलसूचक बोली बोलती थीं और उनके पीछे झुंड-के-झुंड गीध मड़राते चलते थे ॥ २७ ॥

रोषावेषगॊण्ड रावणन मुख वन्ने नोडुत्ता हॆण्णुनरिगळु बायिन्द बॆङ्कियन्नु उगुळुत्ता अमङ्गल सूचकवागि कूगुत्तिद्दवु. अवुगळ हिन्दॆ हिण्डुहिण्डागि रणहद्दुगळु ओडाडुत्तिद्दवु.॥27॥

पदच्छेदः

27. shiraaH = the she-jackals; anugataaH = followed; gR^idhraiH = by vultures; samrabanam = hastily; praNeduH = uttered; ashivam = inauspicious howls; iikShyantaH = on beholding; asya mukham = Ravana’s face; vamantyaH = (as also) vomiting; jvalanam = fire; mukhaiH = from their mouths.

अनुवादः

The she-jackals followed by vultures hastily uttered inauspicious howls, on beholding Ravana’s face as also vomiting fire from their mouths.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रतिकूलं ववौ वायू रणे पांसून् समुत्किरन् ।
तस्य राक्षसराजस्य कुर्वन् दृष्टिविलोपनम् ॥ २८ ॥

रणभूमिमें धूल उड़ाती वायु राक्षसराज रावणकी आँखें बंद करती हुई प्रतिकूल दिशाकी ओर बह रही थी ॥ २८ ॥

रणरङ्गदल्लि बीसुत्तिद्द गाळियु धूळन्नॆब्बिसि रावणन कण्णुगळु काणदन्तॆ माडुत्ता, प्रतिकूल दिक्किनल्लि बीसुत्तित्तु.॥28॥

पदच्छेदः

28. kurvan dR^iShTivilopanam = clouding the vision; tasya raavaNasya = fo that Ravana; vaayuH = the wind; samutkiran paamsuun = scattering dust upwards; vavau = blew; pratikuulam = in an inverted order.

अनुवादः

Scattering the dust upwards over the battle-field and clouding the vision of that Ravana, the wind blew in a direction inimicable to him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निपेतुरिन्द्राशनयः सैन्ये चास्य समन्ततः ।
दुर्विषह्यस्वरा घोरा विना जलधरोदयम् ॥ २९ ॥

निपेतुरिन्द्राशनयः सैन्ये चास्य समन्ततः ॥ ६-१०६-२९ दुर्विषह्य स्वना घोरा विना जलधरस्वनम् ।

उसकी सेनापर सब ओरसे बिना बादलके ही दुःसह एवं कठोर आवाजके साथ भयानक बिजलियाँ गिरीं ॥ २९ ॥

रावणन सैन्यद मेलॆ ऎल्ल कडॆगळिन्द मोडगळिल्लदॆये दुःसह, कठोर शब्ददॊन्दिगॆ भयानक सिडिलुगळु बीळतॊडगिदवु.॥29॥

पदच्छेदः

29. jala dharodayam vinaa = even without the appearance of clouds; ghoram = terrific; indraashanayaH = thunderbolts; nipetuH = fell; asya sainye = on his army; samantataH = on all sides; durviShahya svanaaH = with a noise; which was hard to endure.

अनुवादः

Even without the appearance of clouds, thunderbolts fell on his army on all sides, with a noise which was hard to endure.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिशश्च प्रदिशः सर्वा बभूवुस्तिमिरावृताः ।
पांसुवर्षेण महता दुर्दर्शं च नभोऽभवत् ॥ ३० ॥

दिशश्च प्रदिशः सर्वा बभूवुस्तिमिरावृताः ।
पांसुवर्षेण महता दुर्दर्षं च नभोऽभवत् ॥

दिशश्च प्रदिशः सर्वा बभूवुस्तिमिरावृताः ॥ ६-१०६-३० पान्सुवर्षेण महता दुर्दर्शन् च नभोअभवत् ।

समस्त दिशाएँ और विदिशाएँ अन्धकारसे आच्छन्न हो गयीं । धूलकी बड़ी भारी वर्षाके कारण आकाशका दिखायी देना कठिन हो गया ॥ ३० ॥

ऎल्ल दिक्कुगळल्लि अन्धकार आवरिसितु. धूळु तुम्बि आकाशवू काणदन्तायितु.॥30॥

पदच्छेदः

30. sarvaah = all; dishaH cha = the quarters; pradishashcha = and intermediate points of the compass; babhuuvaH = became; timiraavR^itaaH = covered with darkness; mahataa paamsu varSheNa = and due to outpourings of dust; nabhaH = the sky; abhavat = became; durdarsham = difficult to be seen.

अनुवादः

All the quarters and intermediate points of the compass became covered with darkness and due to outpourings of dust, the sky became difficult to be seen.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुर्वन्त्यः कलहं घोरं सारिकास्तद्रथं प्रति ।
निपेतुः शतशस्तत्र दारुणा दारुणारुताः ॥ ३१ ॥

कुर्वन्त्यः कलहं घोरं शारिकास्तद्रथं प्रति ।
निपेतुः शतशस्तत्र दारुणा दारुणारुताः ॥

कुर्वन्त्यः कलहन् घोरन् सारिकास्तद्रथं प्रति ॥ ६-१०६-३१ निपेतुः शतशस्तत्र दारुणा दारुणस्वनाः ।

भयानक आवाज करनेवाली सैकड़ों दारुण सारिकाएँ आपसमें घोर कलह करती हुई रावणके रथपर गिर पड़ती थीं ॥ ३१ ॥

भयानकवागि शब्द माडुत्ता नूरारु दारुणवाद सारिकापक्षगळु आकाशदल्लि परस्पर जगळवाडुत्ता रावणन रथद मेलॆ बीळुत्तिद्दवु.॥31॥

पदच्छेदः

31. shatashaH = hundreds of; daaruNaah = dreadful; saarikaaH* = Sarika birds; daaruNaarutaaH = with awful howls; kurvantyaH kalaham = fighting; ghoram = terribly; tatra = there; nipetuH = fell; tadratham prati = down upon Ravana’s chariot.

अनुवादः

Hundreds of dreadful Sarika* birds, with their awful howls, terribly fighting there, fell down upon Ravana’s chariot.

टिप्पनी

*Sarika bird: zoological name: Turdus salica.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जघनेभ्यः स्फुलिङ्गाश्च नेत्रेभ्योऽश्रूणि सन्ततम् ।
मुमुचुस्तस्य तुरगास्तुल्यमग्निं च वारि च ॥ ३२ ॥

जघनेभ्यः स्फुलिङ्गांश्च नेत्रेभ्योअश्रूणि सन्ततम् ॥ ६-१०६-३२ मुमुचुस्तस्य तुरगास्तुल्यमग्निन् च वारि च ।

उसके घोड़े अपने जघनस्थलसे आगकी चिनगारियाँ और नेत्रोंसे आँसू बरसा रहे थे । इस प्रकार वे एक ही साथ आग और पानी दोनों प्रकट करते थे ॥ ३२ ॥

रावणन कुदुरॆगळु सॊण्टदभागदिन्द बॆङ्किय किडिगळन्नु उदिरिसुत्ता कण्णीरगरॆयुत्तिद्दवु. हीगॆ अवु ऒट्टिगॆ बॆङ्कि मत्तु नीरन्नु सुरिसुत्तिद्दवु.॥32॥

पदच्छेदः

32. tasya = his; turagaaH = horses; mumuchuH = discharged; sphuliN^gaan = sparks of fire; jaghanebhyaH = from their hips and loins; ashruuNicha = tears; netrebhyaH = from their eyes; vaaricha = and water; agnimcha = as also fire; tulyam = equally; samtatam = and continuously.

अनुवादः

His horses discharged sparks of fire from their hips and loins as also tears from their eyes, releasing out fire and water at the same time continuously.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवम्प्रकारा बहवः समुत्पाता भयावहाः ।
रावणस्य विनाशाय दारुणाः सम्प्रजज्ञिरे ॥ ३३ ॥

एवं प्रकारा बहवः समुत्पाता भयावहाः ॥ ६-१०६-३३ रावणस्य विनाशाय दारुणाः सम्प्रजजिञिरे ।

इस तरह बहुत-से दारुण एवं भयंकर उत्पात प्रकट हुए, जो रावणके विनाशकी सूचना दे रहे थे ॥ ३३ ॥

हीगॆ रावणन विनाश सूचकवाद दारुण हागू भयङ्कर उत्पातगळु प्रकटवादुवु.॥33॥

पदच्छेदः

33. daaruNaaH = frightful; samutpaataaH = portents; baharaH = in multitude; samprajaJNire = sprang up; evamprakaaraaH = in the way; bhayaavahaaH = bringing danger; vinaashaaya = and destruction; raavaNasya = of Ravana.

अनुवादः

Frightful portents in multitude thus sprang up, bringing danger and destruction to Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामस्यापि निमित्तानि सौम्यानि च शिवानि च ।
बभूवुर्जयशंसीनि प्रादुर्भूतानि सर्वशः ॥ ३४ ॥

श्रीरामके सामने भी अनेक शकुन प्रकट हुए, जो सब प्रकारसे शुभ, मङ्गलमय तथा विजयके सूचक थे ॥

श्रीरामन मुन्दॆयू ऎल्ल रीतियिन्द शुभ, मङ्गल, विजयसूचक अनेक शकुनगळु प्रकटगॊण्डवु.॥34॥

पदच्छेदः

34. saumyaani shivaani cha = pleasant and auspicious; jaya shamsiini = depicting victory; raamasya = of Rama; babhuuvuH = arose; praadurbhuutaani = and appeared; sarvashaH = on all sides.

अनुवादः

Pleasant and auspicious omens, depicting victory of Rama appeared on all sides, before Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निमित्तानीह सौम्यानि राघवः स्वजयाय वै ।
दृष्ट्वा परमसंहृष्टो हतं मेने च रावणम् ॥ ३५ ॥

निमित्तानि च सौम्यानि राघवः स्वजयाय वै ॥ ६-१०६-३५ दृष्ट्वा परमसंहृष्टो हतं मेने च रावणम् ।

श्रीरघुनाथजी अपनी विजयकी सूचना देनेवाले इन शुभ शकुनोंको देखकर बड़े प्रसन्न हुए और उन्होंने रावणको मरा हुआ ही समझा ॥ ३५ ॥

तन्न विजयसूचकवाद ई शुभशकुनगळन्नु नोडि श्रीरघुनाथनु बहळ सन्तोषगॊण्डु रावणनु सत्तनॆन्दे तिळिदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. dR^iShTvaa = seeing; saumyaani nimittaani = the pleasant omens; svajayaaya = depicting his victory; raaghavaH = Rama; param asamhR^iShTaH = was very much pleased; mane = and considered; raavaNam = Ravana; hatam = as (already) dead.

अनुवादः

Seeing the pleasant omens depicting his victory, Rama was very much pleased and considered Ravana as (already) dead.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो निरीक्ष्यात्मगतानि राघवो
रणे निमित्तानि निमित्तकोविदः ।
जगाम हर्षं च परां च निर्वृतिं
चकार युद्धे ह्यधिकं च विक्रमम् ॥ ३६ ॥

ततो निरीक्ष्यात्मगतानि राघवो । रणे निमित्तानि निमित्तकोविदः । जगाम हर्षन् च परां च निर्वृतिं । चकार युद्धेअभ्यधिकन् च विक्रमम् ॥ ६-१०६-३६

शकुनोंके ज्ञाता भगवान् श्रीराम रणभूमिमें अपनेको प्राप्त होनेवाले शुभ शकुनोंका अवलोकन करके बड़े हर्ष और परम संतोषका अनुभव करने लगे तथा उन्होंने युद्धमें अधिक पराक्रम प्रकट किया ॥ ३६ ॥

शकुन कोविदनाद श्रीरामनु रणभूमियल्लि तनगॆ प्राप्तवाद शुभशकुनगळन्नु नोडि बहळ हर्षगॊण्डु, परम सन्तोषवन्नु अनुभविसुत्ता, युद्धदल्लि हॆच्चिन पराक्रमवन्नु प्रकटिसिदनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. tataH = then; raaghavaH = Rama; nimitta kovidaH = having a knowledge of the omens; niriikShya = having seen; nimittaani = the portents; aatmagatani = in his own way; raNe = in the battle-field; jagaama = got; harShamcha = rejoice; paraam nirvR^itim = and extreme happiness; chakaara adhikam vikramamcha = as also shown enhanced prowess; yuddhe = in combat.

अनुवादः

Then Rama, with the knowledge of all omens, having seen those portents in his own way in the battle-field, obtained rejoice as well as extreme happiness and shown enhanced prowess in combat.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षडधिकशततमः सर्गः ॥ १०६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें एक सौ छठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०६ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नूरआरनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥106॥