१०४ रावणस्य पुनरागमनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Ravana reproached the charioteer for having turned back his chariot away from the battle-field. The charioteer explains to Ravana, the various reasons as to why he has taken back the chariot. Satisfied with the explanation given by his charioteer, Ravana instructs him to take the chariot back to the battle-field. Thereupon, the charioteer brings the chariot in an instant before Rama on the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

104. रावणका सारथिको फटकारना और सारथिका अपने उत्तरसे रावणको संतुष्ट करके उसके रथको रणभूमिमें पहुँचाना

स तु मोहात् सुसङ्क्रुद्धः कृतान्तबलचोदितः ।
क्रोधसंरक्तनयनो रावणः सूतमब्रवीत् ॥ १ ॥

स तु मोहात्सुसङ्क्रुद्धः कृतान्तबलचोदितः । क्रोधसन्रक्तनयनो रावणो सूतमब्रवीत् ॥६-१०४-१

रावण कालकी शक्तिसे प्रेरित हो रहा था, अतः मोहवश अत्यन्त कुपित हो क्रोधसे लाल आँखें करके अपने सारथिसे बोला— ॥ १ ॥

कालशक्तियिन्द प्रेरितनाद रावणनु मोहवशनागि अत्यन्त क्रोधगॊण्डु कण्णु कॆम्पगागिसि तन्न सारथियल्लि हेळिदनु .॥1॥

पदच्छेदः

1. saH raavaNaH = that Ravana; kR^itaanta bala choditaH = impelled by strength of Destiny; krodha samraktanayanaH = with his red-blood eyes through anger; mohaat = due to infatnation; abraviit = spoke; suutam = to his charioteer (as follows):

अनुवादः

Impelled by force of Destiny and with his red-blood eyes through anger due to infatuation, that Ravana spoke to his charioteer as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

हीनवीर्यमिवाशक्तं पौरुषेण विवर्जितम् ।
भीरुं लघुमिवासत्त्वं विहीनमिव तेजसा ॥ २ ॥
विमुक्तमिव मायाभिरस्त्रैरिव बहिष्कृतम् ।
मामवज्ञाय दुर्बुद्धे स्वया बुद्ध्या विचेष्टसे ॥ ३ ॥

हीनवीर्यमिवाशक्तं पौरुषेण विवर्जितम् ।
भीरुं लघुमिवासत्त्वं विहीनमिव तेजसा ॥ विमुक्तमिव मायाभिरस्त्रॆೖरिव बहिष्कृतम् ।
मामवज्ञाय दुर्बुद्धे स्वया बुद्ध्याविचेष्टसे ॥

‘दुर्बुद्धे! क्या तूने मुझे पराक्रमशून्य, असमर्थ, पुरुषार्थशून्य, डरपोक, ओछा, धैर्यहीन, निस्तेज, मायारहित और अस्त्रोंके ज्ञानसे वञ्चित समझ रखा है, जो मेरी अवहेलना करके तू अपनी बुद्धिसे मनमाना काम कर रहा है (तूने मुझसे पूछा क्यों नहीं?) ॥ २-३ ॥

दुर्बुद्धे! नीनु नन्नन्नु पराक्रम शून्य, असमर्थ, पुरुषार्थ शून्य, हेडि, अल्प, धैर्यहीन, निस्तेज, मायारहित, अस्त्रज्ञानदिन्द वञ्चितनॆन्दु तिळिदिरुवॆया? नन्न अवहेळन माडि नीनु मनबन्दन्तॆ कॆलस माडुत्तिरुवॆ. (नीनु नन्नल्लि एकॆ केळलिल्ल.॥2-.॥

पदच्छेदः

2; 3. durbuddhe = O evil-minded fellow!; avaGYaa = despising; maam = me; vivarjitam = as though I were bereft; pauruSheNa = of manliness; ashaktam = incapable; hiina viiryamiva = deficient in prowess; bhiirum = cowardly; laghumiva = petty-minded; asattvam = devoid of energy; vihiinamiva tejasaa = deserted of conjuring tricks; bahiShkR^itam iva astraiH = and abandoned by mystic missiles; vicheShTase = you are acting; svayaa buddhyaa = as per your discretion!

अनुवादः

“O evil-minded fellow! Despising me as though I were bereft of manliness, incapable, deficient in prowess, cowardly, petty-minded, devoid of energy, bereft of brilliance, deserted of conjuring tricks and abandoned by mystic missiles, you are acting as per your discretion!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किमर्थं मामवज्ञाय मच्छन्दमनवेक्ष्य च ।
त्वया शत्रुसमक्षं मे रथोऽयमपवाहितः ॥ ४ ॥

किमर्थं मामवज्ञाय मच्छन्दमनवेक्ष्य च । त्वया शत्रुसमक्षं मे रथोअयमपवाहितः ॥६-१०४-४

‘मेरा अभिप्राय क्या है, यह जाने बिना ही मेरी अवहेलना करके तू किसलिये शत्रुके सामनेसे मेरा यह रथ हटा लाया? ॥ ४ ॥

नन्न अभिप्रायवन्नु तिळियदॆये नन्न अपमान माडि, नीनु शत्रुविन मुन्दिनिन्द नन्न रथवन्नु एकॆ हिन्दिरुगिसिदॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. kimartham = why have you; apavaahitaH = carried away; me ayam rathaH = this chariot of mine; avajNaaya = humiliating; maam = me; shatrusamakSham = before my enemies; anavekShya cha = and overlooking; machchhandam = my will?

अनुवादः

“Why have you carried away this chariot of mine, thus humiliating me in the presence of my enemies and overlooking my will?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वयाद्य हि ममानार्य चिरकालमुपार्जितम् ।
यशो वीर्यं च तेजश्च प्रत्ययश्च विनाशितः ॥ ५ ॥

त्वयाद्य हि ममानार्य चिरकाल समार्जितम् ।
यशो वीर्यं च तेजश्च प्रत्ययश्च विनाशितः ॥

त्वयाद्य हि ममानार्य चिरकालसमार्जितम् । यशो वीर्यन् च तेजश्च प्रत्ययश्च विनाशिथ ॥६-१०४-५

‘अनार्य! आज तूने मेरे चिरकालसे उपार्जित यश, पराक्रम, तेज और विश्वासपर पानी फेर दिया ॥ ५ ॥

अनार्यने! इन्दु नीनु नानु चिरकालदिन्द गळिसिद यश, पराक्रम, तेज मत्तु विश्वासद मेलॆ, नीरॆदॆयल्ल.॥5॥

पदच्छेदः

5. anaarya = O vulgar fellow!; mama = my; yashaH = fame; chirakaala samaarjitam = which was earned through a long period; tejashcha = vital power; pratyayashcha = and trust; vinaashitaH = have been destroyed; tvayaa = by you; adya = today.

अनुवादः

“O vulgar fellow! You have destroyed my fame which was earned through a long period, prowess, vital power and the trust of people today.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शत्रोः प्रख्यातवीर्यस्य रञ्जनीयस्य विक्रमैः ।
पश्यतो युद्धलुब्धोऽहं कृतः कापुरुषस्त्वया ॥ ६ ॥

शत्रोः प्रख्यातवीर्यस्य रञ्जनीयस्य विक्रमैः । पश्यतो युद्धलुब्धोअहन् कृतः कापुरुषस्त्वया ॥६-१०४-६

‘मेरे शत्रुका बल-पराक्रम विख्यात है । उसे अपने बल-विक्रमद्वारा संतुष्ट करना मेरे लिये उचित है और मैं युद्धका लोभी हूँ, तो भी तूने रथ हटाकर शत्रुकी दृष्टिमें मुझे कायर सिद्ध कर दिया ॥ ६ ॥

नन्न शत्रुविन बल-पराक्रम विख्यातनागिदॆ. अवनन्नु तन्न बल विक्रमदिन्द सन्तुष्टगॊळिसुवुदु ननगॆ उचितवागिदॆ. नानु युद्धलोभियागिद्देनॆ. हीगिद्दरू नीनु रथवन्नु हिन्दिरुगिसि शत्रुविन दृष्टियल्लि नन्नन्नु हेडियन्नागिसिदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. aham = I; yuddha lubdhaH = having an ardent desire for battle; kR^itaH = was made; kaapuruShaH = a contemptible person; tvayaa = by you; shatroH = while my enemy; prakhyaata viirasya = having an illustrious prowess; raN^janiiyasya = making others delightful; vikramaiH = through feats of his; pashyataH = stood looking on.

अनुवादः

“While my adversary, having an illustrious prowess and making others delightful through feats of his valour, stood looking on, myself, who has an ardent desire for fighting and who was made contemptible by you!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यत् त्वं कथमिदं मोहान्न चेद् वहसि दुर्मते ।
सत्योऽयं प्रतितर्को मे परेण त्वमुपस्कृतः ॥ ७ ॥

यत्त्वं रथमिमं मोहान्न चेद्वहसि दुर्मते ।
सत्योऽयं प्रतितर्को मे परेण त्वमुपस्कृतः ॥

यस्त्वन् रथमिमं मोहान्न चोद्वहसि दुर्मते । सत्योअयं प्रतितर्को मे परेण त्वमुपस्कृतः ॥६-१०४-७

‘दुर्मते! यदि तू इस रथको मोहवश किसी तरह भी शत्रुके सामने नहीं ले जाता है तो मेरा यह अनुमान सत्य है कि शत्रुने तुझे घूस देकर फोड़ लिया है ॥ ७ ॥

दुर्मतिये! ई रथवन्नु हेगादरू नीनु शत्रुविन ऎदुरिगॆ कॊण्डुहोगदिद्दरॆ, शत्रुविनिन्द नीनु लञ्च पडॆदु मोहवशनागि ई कार्यमाडिरुवॆ ऎम्ब नन्न ऊहॆ सत्यवादुदु.॥7॥

पदच्छेदः

7. durmate = O evil-minded fellow!; yaH tvam = in case you; na = do not; mohaat = by perversity; vahasi = carry away; idam chariot = this chariot; chet = at any event; ayam pratitarkaH = this expectation of mine; tvam = that you; upaskR^itaH = stand corrupted; pareNa = by the enemy; satyaH = will be a fact.

अनुवादः

“O evil-minded fellow! In case you do not, by perversity, carry away this chariot at any event, this expectation of mine that you stand corrupted by the enemy, will be a fact.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि तद् विद्यते कर्म सुहृदो हितकाङ्क्षिणः ।
रिपूणां सदृशं त्वेतद् यत् त्वयैतदनुष्ठितम् ॥ ८ ॥

न हीदन् विद्यते कर्म सुहृदो हितकाङ्क्षिणः । रिपूणान् सदृशन् चैतन्न त्वयैतत्स्वनुष्ठितम् ॥६-१०४-८

‘हित चाहनेवाले मित्रका यह काम नहीं है । तूने जो कार्य किया है, वह शत्रुओंके करने योग्य है ॥ ८ ॥

नीनु माडिद कार्यवु हितवन्नु बयसुव मित्रन कार्यवल्ल. शत्रुगळु माडलु योगवागिदॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. etat = this act; yat = which; anuShThitam = has been done; tvayaa = by you; etat = this; sadR^isham = is befitting; ripuuNaam = of enemies; tat = that; na vidyate hi = is indeed not; karma = the work; suhR^idaH = of a friend; hitakaaN^kShiNaH = who wishes me well.

अनुवादः

“This act, which has been done by you, is only befitting of enemies. This is indeed not the work of a friend, who wishes me well.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निवर्तय रथं शीघ्रं यावन्नापैति मे रिपुः ।
यदि वाध्युषितोऽसि त्वं स्मर्यते यदि मे गुणः ॥ ९ ॥

निवर्तय रथं शीघ्रं यावन्नापैति मे रिपुः ।
यदि वाध्युषितोऽसित्वं स्मर्यन्ते यदि मॆ गुणाः ॥

निवर्तय रथन् शीघ्रं यावन्नापैति मे रिपुः । यदि वाप्युषितोअसि त्वन् स्मर्यन्ते यदि वा गुणाः ॥६-१०४-९

‘यदि तू मेरे साथ बहुत दिनोंसे रहा है और यदि मेरे गुणोंका तुझे स्मरण है तो मेरे इस रथको शीघ्र लौटा ले चल । कहीं ऐसा न हो कि मेरा शत्रु भाग जाय’ ॥ ९ ॥

नीनु नन्नॊडनॆ बहळ दिनगळिन्द इरुवुदरिन्द, नन्न गुणगळु निनगॆ नॆनपिद्दरॆ नन्न ई रथवन्नु बेगने युद्धक्कागि हिन्दिरुगिसु. हीगागदिद्दरॆ नन्न शत्रु ऎल्लादरू ओडि होगदिरलि.॥9॥

पदच्छेदः

9. asi yadi tvam = If you; adhyuShitaH = inhabited with me for a long time; yadismaryate = and if you remember; me = my; guNah = merit; nivartaya = drive back; ratham = the chariot; shiighram = swiftly; yaavat = till; me ripuH = my enemy; naapaiti = does not withdraw.

अनुवादः

“If you inhabited with me in Lanka for a long time and if you remember my merit, drive back the chariot swiftly till my enemy does not withdraw.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं परुषमुक्तस्तु हितबुद्धिरबुद्धिना ।
अब्रवीद् रावणं सूतो हितं सानुनयं वचः ॥ १० ॥

यद्यपि सारथिकी बुद्धिमें रावणके लिये हितकी ही भावना थी तथापि उस मूर्खने जब उससे ऐसी कठोर बात कही, तब सारथिने बड़ी विनयके साथ यह हितकर वचन कहा— ॥ १० ॥

सारथिय बुद्धियल्लि रावणन हितद भावनॆये इद्दरू, आ मूर्खनु अवनिगॆ इन्तह कठोर मातन्नु हेळिदाग सारथियु बहळ विनयदिन्द हीगॆ हितवचन हेळिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. evam uktaH = thus spoken; paruSham = harshly; abuddhinaa = by the foolish Ravana; hita buddhiH = the friendly-minded; suutaH = charioteer; abraviit = spoke; saannyam vachaH = conciliatory words; raavaNam = to Ravana (as follows):

अनुवादः

Hearing those harsh words of the foolish Ravana, the friendly-minded charioteer spoke the following conciliatory words of Ravana:

स्रोतः: valmikiramayan.net

न भीतोऽस्मि न मूढोऽस्मि नोपजप्तोऽस्मि शत्रुभिः ।
न प्रमत्तो न निःस्नेहो विस्मृता न च सत्क्रिया ॥ ११ ॥

न भीतोअस्मि न मूढोअस्मि नोपजप्तोअस्मि शत्रुभिः । न प्रमत्तो न निःस्नेहो विस्मृता न च सत्क्रिया ॥६-१०४-११

‘महाराज! मैं डरा नहीं हूँ । मेरा विवेक भी नष्ट नहीं हुआ है और न मुझे शत्रुओंने ही बहकाया है । मैं असावधान भी नहीं हूँ । आपके प्रति मेरा स्नेह भी कम नहीं हुआ है तथा आपने जो मेरा सत्कार किया है, उसे भी मैं नहीं भूला हूँ ॥ ११ ॥

महाराजरे! नानु हॆदरिल्ल, नन्न विवेकवू नाशवागलिल्ल. ननगॆ शत्रुवू प्रलोभनॆ तोरिल्ल. नानु ऎच्चर तप्पिल्ल. निम्म कुरितु नन्न स्नेहवू कडिमॆयागलिल्ल. नीवु गैद सत्कारवन्नु नानु मरॆतिल्ल.॥11॥

पदच्छेदः

11. naasmi = I was not; bhiitaH = frightened; na asmi = I was not; muuDhaH = stupid; na asmi = I was not; upajaptaH = bribed; shatrubhiH = by the enemies; na asmi = I was not; pramattaH = a blunderer; na niH snehaH = I was not disloyal; satkriyaacha = your good; na vismR^itaa = was not forgotten.

अनुवादः

“I was neither frightened nor I was stupid. I was not bribed by the enemies, nor was I a blunderer. I was not disloyal to you. I have not forgotten the benefits conferred by you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मया तु हितकामेन यशश्च परिरक्षता ।
स्नेहप्रस्कन्नमनसा हितमित्यप्रियं कृतम् ॥ १२ ॥

मया तु हितकामेन यशश्च परिरक्षता ।
स्नेहप्रसन्नमनसा प्रियमित्यप्रियं कृतम् ॥

मया तु हितकामेन यशश्च परिरक्षता । स्नेहप्रस्कन्नमनसा प्रियमित्यप्रियन् कृतम् ॥६-१०४-१२

‘मैं सदा आपका हित चाहता हूँ और आपके यशकी रक्षाके लिये ही यत्नशील रहता हूँ । मेरा हृदय आपके प्रति स्नेहसे आर्द्र है । इस कार्यसे आपका हित होगा—यह सोचकर ही मैंने इसे किया है । भले ही यह आपको अप्रिय लगा हो ॥ १२ ॥

नानु सदा निम्म हितवन्नु बयसुवॆनु. निम्म यशस्सिन रक्षणॆ गागिये प्रयत्निसुत्ता इरुवॆनु. नन्न हृदय निम्म कुरिताद स्नेहदिन्द आर्द्रवागुत्तदॆ. निमगॆ अप्रियवादरू इदरिन्द निम्म हितवागबहुदॆन्दु योचिसि नानु इदन्नु माडिदुदु.॥12॥

पदच्छेदः

12. mayaa = by me; hita kaamena = who wish well to you; parikShataa = who protect; yashashcha = your honour; sneha prasanna manasaa = with a mind affectionately disposed towards you through attachment; apriyam = an act which was not to your liking; kR^itam = was done; hitam iti = as something conducive to your interest.

अनुवादः

“An act which was not to your taste was done by me as something conducive to your interest, by wishing well of you, for protecting your honour and with mind affectionately disposed towards you through attachment.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नास्मिन्नर्थे महाराज त्वं मां प्रियहिते रतम् ।
कश्चिल्लघुरिवानार्यो दोषतो गन्तुमर्हसि ॥ १३ ॥

‘महाराज! मैं आपके प्रिय और हितमें तत्पर रहनेवाला हूँ; अतः इस कार्यके लिये आप किसी ओछे और अनार्य पुरुषकी भाँति मुझपर दोषारोपण न करें ॥

महाराजरे! नानु निम्म हितदल्लि तत्परनागिरु ववनु, आद्दरिन्द ई कार्यक्कागि नीवु यावुदे अल्प मत्तु अनार्य पुरुषनन्तॆ नन्न मेलॆ दोषारोपणॆ माडबारदु.॥13॥

पदच्छेदः

13. mahaaraaja = O monarch!; kashchit laghuH anaaryaH iva = like somebody who is petty-minded and unworthy; tvam na arhasi = you ought not; maam gantum = to hold me; priyahite ratam = devoted as I am to your pleasure and good; doShataH = guilty; asmin arthe = in this matter.

अनुवादः

“O monarch! Like somebody who is petty-minded and unworthy, you ought not to hold me, devoted as I am to your pleasure and good, quilty in this matter.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रूयतां प्रति दास्यामि यन्निमित्तं मया रथः ।
नदीवेग इवाम्भोभिः संयुगे विनिवर्तितः ॥ १४ ॥

श्रूयतामभिधास्यामि यन्निमित्तं मया रथः । नदीवेग इवाम्भोभिः सन्युगे विनिवर्तितः ॥६-१०४-१४

‘जैसे चन्द्रोदयके कारण बढ़ा हुआ समुद्रका जल नदीके वेगको पीछे लौटा देता है, उसी प्रकार मैंने जिस कारणसे आपके रथको युद्धभूमिसे पीछे हटाया है, उसे बता रहा हूँ, सुनिये ॥ १४ ॥

चन्द्रोदयवादाग समुद्रद नीरु नदिगळ वेगवन्नु हिम्मॆट्टिसुवन्तॆये नानु याव कारणदिन्द रथवन्नु हिम्मॆट्टिसिदॆ, अदन्नु हेळुवॆनु केळि.॥14॥

पदच्छेदः

14. mahaaraaja = O monarch!; kashchit laghuH anaaryaH iva = like somebody who is petty-minded and unworthy; tvam na arhasi = you ought not; maam gantum = to hold me; priyahite ratam = devoted as I am to your pleasure and good; doShataH = guilty; asmin arthe = in this matter.

अनुवादः

“O monarch! Like somebody who is petty-minded and unworthy, you ought not to hold me, devoted as I am to your pleasure and good, guilty in this matter.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रमं तवावगच्छामि महता रणकर्मणा ।
नहि ते वीर्यसौमुख्यं प्रकर्षं नोपधारये ॥ १५ ॥

श्रमं तवावगच्छामि महता रणकर्मणा ।
नहि ते वीरसौमुख्यं प्रकर्षं वोपधारये ॥

श्रमन् तवावगच्छामि महता रणकर्मणा । न हि ते वीर सौमुख्यं प्रहर्षन् वोपधारये ॥६-१०४-१५

‘उस समय मैंने यह समझा था कि आप महान् युद्धके कारण थक गये हैं । शत्रुकी अपेक्षा मैंने आपकी प्रबलता नहीं देखी, आपमें अधिक पराक्रम नहीं पाया ॥

आग नीवु महा युद्धदिन्दागि बळलिद्दिरि, शत्रुविगिन्त हॆच्चु प्रबलतॆ निम्मल्लि नानु कण्डिल्ल, हॆच्चु पराक्रमवन्नु काणलिल्ल ऎन्दु नानु तिळिदॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. pratidaasyaami = I am giving a reply; shruuyataam = let it be listened (by you); yannimittam = why; rathaH = the chariot; vinivartitam = was carried away; samyuge = in the battle-field; nadiivegaH iva = as the onrush of a stream; aabhoge = (is pushed back) by a tide.

अनुवादः

“I understand your exhaustion, due to your strenuous fighting in the great battle. I am not reflecting on the inclination of your valour or on your superiority over your enemy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रथोद्वहनखिन्नाश्च भग्ना मे रथवाजिनः ।
दीना घर्मपरिश्रान्ता गावो वर्षहता इव ॥ १६ ॥

रथोद्वहनखिन्नाश्च त इमे रथवाजिनः । दीना घर्मपरिश्रान्ता गावो वर्षहता इव ॥६-१०४-१६

‘मेरे घोड़े भी रथको खींचते-खींचते थक गये थे । इनके पाँव लड़खड़ा रहे थे । ये धूपसे पीड़ित हो वर्षाकी मारी हुई गौओंके समान दुःखी हो गये थे ॥ १६ ॥

नम्म कुदुरॆगळू रथवन्नॆळॆदु ऎळॆदु दणिदिद्दवु. अवुगळु ऎडवुत्तिद्दवु. बिसिलिनिन्द पीडितवाद कुदुरॆगळु मळॆय रभसक्कॆ सिक्क हसुविनन्तॆ दुःखिगळागिद्दवु.॥16॥

पदच्छेदः

16. me rathavaajinaH = the horses of my chariot; bhagnaaH = were broken down; rathodvahanakhinnaaH = and were exhausted by drawing the chariot; diinaaH = they became miserable; gharmaparishraantaaH = and thoroughly fatigued; gaavaH iva = like the cows; varSha hataaH = lashed by rain.

अनुवादः

“The horses of my chariot were broken down and were exhausted by drawing the chariot. They became miserable and thoroughly fatigued, like the cows lashed by heavy rain.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निमित्तानि च भूयिष्ठं यानि प्रादुर्भवन्ति नः ।
तेषु तेष्वभिपन्नेषु लक्षयाम्यप्रदक्षिणम् ॥ १७ ॥

‘साथ ही इस समय मेरे सामने जो-जो लक्षण प्रकट हो रहे हैं, यदि वे सफल हुए तो हमें उसमें अपना अमङ्गल ही दिखायी देता है ॥ १७ ॥

जॊतॆगॆ आग नम्म मुन्दॆ प्रकटवाद शकुनगळु सफलवादल्लि नमगॆ अदरिन्द अनिष्टवे कण्डु बरुत्तित्तु.॥17॥

पदच्छेदः

17. lakShayaami = I am seeing; apradakShiNam = inauspiciousness; yaani nimittaani = in those portents; praadurbhavanti = which appear; naH = to us; bhuuyiShTham = in large numbers; abhipanneShu = and examined; teShu teShu = in all of them.

अनुवादः

“I am seeing inauspiciousness in all the portents, which appear to us in large numbers and duly examined by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

देशकालौ च विज्ञेयौ लक्षणानीङ्गितानि च ।
दैन्यं हर्षश्च खेदश्च रथिनश्च बलाबलम् ॥ १८ ॥

देशकालौ च विज्ञेयौ लक्षणानीङ्गितानि च ।
दैन्यं खेदश्च हर्षश्च रथिनश्च बलाबलम् ॥

देशकालौ च विज्ञेयौ लक्ष्मणानीङ्गितानि च । दैन्यन् हर्षश्च खेदश्च रथिनश्च बलाबलम् ॥६-१०४-१८

‘सारथिको देश-कालका, शुभाशुभ लक्षणोंका, रथीकी चेष्टाओंका, उत्साह, अनुत्साह और खेदका तथा बलाबलका भी ज्ञान रखना चाहिये ॥ १८ ॥

सारथियु देश-कालवन्नु शुभाशुभ लक्षणगळन्नु, रथिय चेष्टॆगळन्नु, उत्साह, खेद-हर्षगळन्नु, बला बलगळन्नु तिळिदिरबेकु.॥18॥

पदच्छेदः

18. desha kaalaucha = (propitious and unpropitious) time and place; lakShaNaani = (good and bad) omens; inN^gitaani = facial expressions; dainyam harShashcha = depression and liveliness; khedashcha = the measure of fatigue; balaabalam = as also the strength andweakness; rathinaH = of the warrior occupying the chariot; viJNeyau = must be ascertained (by a charioteer).

अनुवादः

“(Propitious and unpropitious) time and place, (good and bad) omens, facial as also the strength and weakness of the warrior occupying the chariot must be ascertained (by a charioteer).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्थलनिम्नानि भूमेश्च समानि विषमाणि च ।
युद्धकालश्च विज्ञेयः परस्यान्तरदर्शनम् ॥ १९ ॥

‘धरतीके जो ऊँचे-नीचे, सम-विषम स्थान हों, उनकी भी जानकारी रखनी चाहिये । युद्धका उपयुक्त अवसर कब होगा, इसे जानना और शत्रुकी दुर्बलतापर भी दृष्टि रखनी चाहिये ॥ १९ ॥

भूमियल्लिरुव हळ्ळ-तिट्टु, सम-विषम स्थानगळ अरिवु सारथिगॆ इरबेकु. युद्ध माडबेकाद काल, शत्रुविन दौर्बल्य इवॆल्लवन्नू सारथियादवनु गमनिसबेकु.॥19॥

पदच्छेदः

19. sthala nimnaani = the eminences and depressions; bhuumeH = of the ground; samaani viShamaanicha = as well as the parts which are level and rugged; yuddhakaalaashcha = the time appropriate for the combat; antaradarshanam = and the visible weak points; parasya = of the enemy; viJNeya = must be known (by a charioteer).

अनुवादः

“The eminences and depressions of the ground as well as the parts which are level and rugged, the time appropriate for the combat and the visible weak points of the enemy must be known (by a charioteer).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपयानापयाने च स्थानं प्रत्यपसर्पणम् ।
सर्वमेतद् रथस्थेन ज्ञेयं रथकुटुम्बिना ॥ २० ॥

‘शत्रुके पास जाने, दूर हटने, युद्धमें स्थिर रहने तथा युद्धभूमिसे अलग हो जानेका उपयुक्त अवसर कब आता है’ इन सब बातोंको समझना रथपर बैठे हुए सारथिका कर्तव्य है ॥ २० ॥

शत्रुविन बळिगॆ होगुवुदु, दूर होगुवुदु, स्थिरवागि निल्लुवुदु हागू युद्ध रङ्गदिन्द बेरॆयागुवुदु, सरियाद सन्दर्भ यावाग बरुत्तदॆ. इदॆल्लवन्नु रथ निर्वाहकनिगॆ तिळिदिरबेकु.॥20॥

पदच्छेदः

20. upayaanaapayaane = arrival and retreat; sthaanam pratyapasarpaNam = how to hold one’s position and how to recede; etat sarvam = all this; JNeyam = must be known; rathakuTumbinaa = by charioteer; rathasthena = seated in the chariot.

अनुवादः

“How to arrive and retreat, how to hold one’s position and to recede all this must be known by a charioteer, seated in the chariot.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तव विश्रामहेतोस्तु तथैषां रथवाजिनाम् ।
रौद्रं वर्जयता खेदं क्षमं कृतमिदं मया ॥ २१ ॥

तव विश्रमहेतोस्तु तथैषां रथवाजिनाम् ।
रौद्रं वर्जयता खेदं क्षमं कृतमिदं मया ॥

‘आपको तथा इन रथके घोड़ोंको थोड़ी देरतक विश्राम देने और खेद दूर करनेके लिये मैंने जो यह कार्य किया है, सर्वथा उचित है ॥ २१ ॥

निमगॆ मत्तु नम्म कुदुरॆगळिगॆ स्वल्प हॊत्तु विश्रान्ति कॊडलु मत्तु खेदवन्नु दूरगॊळिसलु नानु माडिद कार्यवु उचितवे आगिदॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. idam = this; kShamam = appropriate action; kR^itam = was taken; mayaa = by me; tava vishraanta hetoH = in order to give rest to you; tathaa = and; eShaam rathavaajinaam = to these horses of the chariot; varjayataa = and to relieve; raudram khedam = your terrible fatigue.

अनुवादः

“This action appropriate was taken by me in order to give rest to you and to these horses of the chariot as also to relieve your terrible fatigue.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वेच्छया न मया वीर रथोऽयमपवाहितः ।
भर्तुः स्नेहपरीतेन मयेदं यत् कृतं प्रभो ॥ २२ ॥

न मया स्वेच्छया वीर रथोअयमपवाहितः । भर्तृस्नेहपरीतेन मयेदन् यत्कृतं विभो ॥६-१०४-२२

‘वीर! प्रभो! मैंने मनमानी करनेके लिये नहीं, स्वामीके स्नेहवश उनकी रक्षाके लिये इस रथको दूर हटाया है ॥ २२ ॥

प्रभुवे! नानु मनबन्दन्तॆ ई कार्यवन्नु माडलिल्ल. ऒडॆयन स्नेहवशनागि अवन रक्षणॆगागि ई रथवन्नु रणरङ्गदिन्द दूरक्कॆ ऒय्दिरुवॆनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. viira prabho = O the valiant lord!; ayam = this; rathaH = chariot; na apavaahitaH = was not removed; mayaa = by me; svechchhayaa = arbitrarily; idam yat kR^itam = that which was done; mayaa = by me; (was) bhartR^isneha paritena = because I was overwhelmed with affection for my master.

अनुवादः

“O the valiant lord! This chariot was not removed by me arbitrarily. That which was done by me was because I was overwhelmed with affection for my master.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आज्ञापय यथातत्त्वं वक्ष्यस्यरिनिषूदन ।
तत् करिष्याम्यहं वीर गतानृण्येन चेतसा ॥ २३ ॥

आज्ञापय यथातत्त्वन् वक्ष्यस्यरिनिषूदन । तत्करिष्याम्यहन् वीरन् गतानृण्येन चेतसा ॥६-१०४-२३

‘शत्रुसूदन वीर! अब आज्ञा दीजिये । आप ठीक समझकर जो कुछ भी कहेंगे, उसे मैं मनमें आपके ऋणसे उऋण होनेकी भावना रखकर करूँगा’ ॥ २३ ॥

शत्रुहन्तकने! ईग नीवु आज्ञापिसिरि. नीवु सरियॆन्दु तिळिदुहेळिदुदन्नु नानु माडि दणिय ऋणिवन्नु तीरिसुव भावनॆ इरिसि माडुवॆनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. ariShudana = O annihilator of enemies!; viira = O hero!; aajJNaapaya = give a command!; yathaa = how; tvam = you; vakShyasi = tell me; tat = that act; tat = that; aham = I; kariShyaami = will do; chetasaa = with attention; gataanR^iNyena = with a mind which feels relieved of all that is due.

अनुवादः

“O annihilator of enemies! O hero! Give me a command! I will do that which you will enjoin me to do, with due attention and with a mind which feels relieved of all that is due.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सन्तुष्टस्तेन वाक्येन रावणस्तस्य सारथेः ।
प्रशस्यैनं बहुविधं युद्धलुब्धोऽब्रवीदिदम् ॥ २४ ॥

सन्तुष्टस्तेन वाक्येन रावणस्तस्य सारथेः ।
प्रशस्यैनं बहुविधं युद्धलुब्धोऽब्रवीद्वचः ॥

सन्तुष्टस्तेन वाक्येन रावणस्तस्य सारथेः । प्रशस्यैनं बहुविधन् युद्धलुब्धोअब्रवीदिदम् ॥६-१०४-२४

सारथिके इस कथनसे रावण बहुत संतुष्ट हुआ और नाना प्रकारसे उसकी सराहना करके युद्धके लिये लोलुप होकर बोला— ॥ २४ ॥

सारथिय ई मातिनिन्द रावणनु बहळ सन्तुष्टनागि, नाना रीतियिन्द अवनन्नु हॊगळि, युद्धलोलुपनागि हेळिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. samtushTaH = satisfied; tena vaakyena = with the explanation; tasya saaratheH = of that charioteer; prashasya = applauding; enam = him; bahuvidham = in many ways; raavaNaH = Ravana; yuddha labdthaH = who was avaricious of fighting; abraviit = spoke; idam = the following words:

अनुवादः

Satisfied with the explanation given by his charioteer and applauding him in many ways, Ravana who was avaricious of fighting, spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

रथं शीघ्रमिमं सूत राघवाभिमुखं नय ।
नाहत्वा समरे शत्रून् निवर्तिष्यति रावणः ॥ २५ ॥

रथन् शीघ्रमिमं सूत राघवाभिमुखन् कुरु । नाहत्वा समरे शत्रून्निवर्तिष्यति रावणः ॥६-१०४-२५

‘सूत! अब तुम इस रथको शीघ्र रामके सामने ले चलो । रावण समरमें अपने शत्रुओंको मारे बिना घर नहीं लौटेगा’ ॥ २५ ॥

सूतने! ईग नीनु रथवन्नु बेगने रामन मुन्दक्कॆ कॊण्डुहोगु. रावणनु युद्धदल्लि तन्न शत्रुवन्नु कॊल्लदॆ ऎन्दू मनगॆ मरळलारनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. suuta = O charioteer!; maya = take; imam = this; ratham = chariot; shiighram = quickly; raaghavaabhimukham = towards Rama; raavaNaH = Ravana; na nivartiShyati = does not turn back; samare = in battle; ahatvaa = without killing; shatruun = his enemies.

अनुवादः

“O charioteer! Take this chariot quickly towards Rama. Ravana does not turn back in battle, without killing his enemies.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा रथस्थस्य रावणो राक्षसेश्वरः ।
ददौ तस्य शुभं ह्येकं हस्ताभरणमुत्तमम् ।
श्रुत्वा रावणवाक्यानि सारथिः सन्न्यवर्तत ॥ २६ ॥

एवमुक्त्वा ततस्तुष्टो रावणो राक्षसेश्वरः । ददौ तस्य शुभन् ह्येकं हस्ताभरणमुत्तमम् ॥६-१०४-२६

ऐसा कहकर राक्षसराज रावणने सारथिको पुरस्कारके रूपमें अपने हाथका एक सुन्दर आभूषण उतारकर दे दिया । रावणका आदेश सुनकर सारथिने पुनः रथको लौटाया ॥ २६ ॥

हीगॆ हेळि राक्षसेश्वरनु सारथिगॆ तन्न कैय्य सुन्दर कडगवन्नु उडुगॊरॆयागि कॊट्टनु. रावणन आदेशदन्तॆ सारथियु पुनः रथवन्नु युद्धद कडॆगॆ तिरुगिसिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. evam uktvaa = thus speaking; raavaNaH = Ravana; raakShaseshvaraH = the lord of demons; tuShTaH = was pleased; tataH = and then; dadau = presented; ekam = one; shubham = beautiful; uttamam = and excellent; hastaabharaNam = ornament for the land; tasyam = to him; saH saarathiH = that charioteer; shrutvaa = after hearing; raavaNavaakyaami = the instructions of Ravana; nyavartata = drove the chariot back to the battle-field.

अनुवादः

Thus speaking Ravna the lord of demons was pleased and then presented a beautiful and excellent ornament for the hand to him. That charioteer, after hearing Ravana’s instruction,s drove the chariot back to the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो द्रुतं रावणवाक्यचोदितः
प्रचोदयामास हयान् स सारथिः ।
स राक्षसेन्द्रस्य ततो महारथः
क्षणेन रामस्य रणाग्रतोऽभवत् ॥ २७ ॥

ततो द्रुतन् रावणवाक्यचोदितः । प्रचोदयामास हयान्स सारथिः । स राक्षसेन्द्रस्य ततो महारथः । क्षणेन रामस्य रणाग्रतोअभवत् ॥६-१०४-२७

रावणकी आज्ञासे प्रेरित हो सारथिने तुरंत ही अपने घोड़े हाँके । फिर तो राक्षसराजका वह विशाल रथ क्षणभरमें युद्धके मुहानेपर श्रीरामचन्द्रजीके समीप जा पहुँचा ॥ २७ ॥

रावणन आज्ञॆयन्तॆ सारथियु कूडले कुदुरॆगळन्नु ओडिसुत्ता राक्षसराजन आ विशाल रथवन्नु क्षणार्धदल्लि रणरङ्गदल्लि श्रीरामचन्द्रन समीपक्कॆ कॊण्डु होदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. tataH = thereupon; raavaNavaakya choditaH = impelled by Ravana’s command; saH saarathiH = that charioteer; drutam = quickly; prachodayaamaasa = drove forward; hayaan = the horses; tataH = then; raakShasendrasya saH mahaarathaH = that chariot of Ravana; kShaNena = within a moment; abhavat = stood; raamasya rathaagrataH = in front of Rama’s chariot.

अनुवादः

Impelled by Ravana’s command, that charioteer thereupon quickly drove the horses forward. Then, that chariot of Ravana stood within a moment, before Rama’s chariot on the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुरधिकशततमः सर्गः ॥ १०४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें एक सौ चारवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०४ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नूरनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥104॥