१०३ रावणेन युद्धभूमिनिर्वर्तनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

A ferocious battle ensues between Rama and Ravana, hurling thousands of arrows on each other. Each one intercepts the other’s arrows. Rama speaks harsh words to Ravana for having carried away Seetha from Janasthana-forest to Lanka and vows that he will soon dispatch him surely to the world of Death. Rama then pours down streams of arrows on Ravana. Rama more vehemently torments Ravana with his sharp arrows and mystic missiles, till Ravana becomes helplessly weak and confused. Ravana’s charioteer carries away Ravana in the chariot, camly and slowly away from the battle-front.

स्रोतः: valmikiramayan.net

103. श्रीरामका रावणको फटकारना और उनके द्वारा घायल किये गये रावणको सारथिका रणभूमिसे बाहर ले जाना

स तु तेन तदा क्रोधात् काकुत्स्थेनार्दितो भृशम् ।
रावणः समरश्लाघी महाक्रोधमुपागमत् ॥ १ ॥

स तु तेन तदा क्रोधात्काकुत्स्थेनार्दितो रणे । रावणः समरश्लाघी महाक्रोधमुपागमत् ॥ ६-१०३-१

श्रीरामचन्द्रजीके द्वारा क्रोधपूर्वक अत्यन्त पीड़ित किये जानेपर युद्धकी इच्छा रखनेवाले रावणको महान् क्रोध हुआ ॥ १ ॥

क्रोधाभिभूतनागिद्द श्रीरामनिन्द अत्यन्त पीडितनाद, रणश्लाघि रावणनु अत्यन्त क्रोधगॊण्डनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. saH raavaNaH = that Ravana; samara shlaaghii = boasting of his fight; arditaH = who was tormented; bhR^isham = much; kaakutsthena = by Rama; krodhaat = in fury; tadaa = then; upaagamat = flew into; mahaakrodhaat = a highly enraged state.

अनुवादः

Tormented by Rama in fury, that Ravana then for his part, who was boasting of his fight, flew into a great rage.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स दीप्तनयनोऽमर्षाच्चापमुद्यम्य वीर्यवान् ।
अभ्यर्दयत् सुसङ्क्रुद्धो राघवं परमाहवे ॥ २ ॥

उसके नेत्र अग्निके समान प्रज्वलित हो उठे । उस पराक्रमी वीरने अमर्षपूर्वक धनुष उठाया और अत्यन्त कुपित हो उस महासमरमें श्रीरघुनाथजीको पीड़ित करना आरम्भ किया ॥ २ ॥

अवन कण्णुगळु बॆङ्कियन्तॆ उरिदॆद्दवु. आ पराक्रमि वीरनु असहनॆयिन्द धनुस्सन्नॆत्ति, अत्यन्त कुपितनागि आ महासङ्ग्रामदल्लि श्रीरामनन्नु नोयिसतॊडगिदनु.॥2॥

बाणधारासहस्रैस्तैः स तोयद इवाम्बरात् ।
राघवं रावणो बाणैस्तटाकमिव पूरयन् ॥ ३ ॥

जैसे बादल आकाशसे जलकी धारा बरसाकर तालाबको भर देता है, उसी प्रकार रावणने सहस्रों बाणधाराओंकी वृष्टि करके श्रीरामचन्द्रजीको आच्छादित कर दिया ॥ ३ ॥

आकाशदिन्द मोडगळु नीरु सुरिसि कॆरॆगळन्नु तुम्बुवन्तॆ रावणनु साविरारु बाणगळ वृष्टिगैदु श्रीरामचन्द्रनन्नु मुच्चिबिट्टनु.॥3॥

पदच्छेदः

2; 3. Udyamya = raising; chaapam = his bow; diiptanayanaH = his eyes blazing; amarShaat = with rage; raaghavam samkruddhaH = extremely enraged with Rama as he was; paramaahave = in that great battle; viiraH = the valiant Ravana; viiryavaan = of prowess; abhyardayat = continued to oppress; puurayan = by covering; raaghavam = Rama; baaNadhaavaasahasraiH = with thousands of streams of arrows; saH toyadaH iva = as a rainy cloud; (would fill) taTaakam = a pond; (with thousands of arrow-like torrents; ambaraat = from the sky.

अनुवादः

Raising his bow, his eyes blazing with anger, extremely enraged as he was with Rama in that great battle, the valiant Ravana of prowess continued to oppress, by covering Rama with thousands of streams of arrows, as a rainy cloud would fill a pond with thousands of arrow-like torrents from the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूरितः शरजालेन धनुर्मुक्तेन संयुगे ।
महागिरिरिवाकम्प्यः काकुत्स्थो न प्रकम्पते ॥ ४ ॥

पूरितः शरजालेन धनुर्मुक्तेन सन्युगे । महागिरिरिवाकम्प्यः काकुस्थो न प्रकम्पते ॥ ६-१०३-४

युद्धस्थलमें रावणके धनुषसे छूटे हुए बाणसमूहोंसे व्याप्त हो जानेपर भी श्रीरघुनाथजी विचलित नहीं हुए; क्योंकि वे महान् पर्वतकी भाँति अचल थे ॥ ४ ॥

रणरङ्गदल्लि रावणनु बिट्टिरुव बाणसमूहगळिन्द व्याप्तनागिद्दनु. श्रीरघुनाथनु कॊञ्चवू विचलितनागलिल्ल; एकॆन्दरॆ अवनु महापर्वतदन्तॆ अचलनागिद्दनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. puuritaH = covered; sharajaalena = by a multitude = of arrows; dhanurmuktena = discharged from the bow; samyuge = in battle; kaakutsthaH = Rama; na kampate = did not wince; mahaagiririva = like a large mountain; akampyaH = which was unshakable.

अनुवादः

Covered by a multitude of arrows discharged from Ravana’s bow in battle, Rama did not wince, like a large mountain which was unshakable.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शरैः शरजालानि वारयन् समरे स्थितः ।
गभस्तीनिव सूर्यस्य प्रतिजग्राह वीर्यवान् ॥ ५ ॥

स शरैः शरजालानि वारन्समरे स्थितः ।
गभस्तीनिव सूर्यस्य प्रतिजग्राह वीर्यवान् ॥

वे समराङ्गणमें अपने बाणोंसे रावणके बाणोंका निवारण करते हुए स्थिरभावसे खड़े रहे । उन पराक्रमी रघुवीरने सूर्यके किरणोंकी भाँति शत्रुके बाणोंको ग्रहण किया ॥ ५ ॥

रामनु तन्न बाणगळिन्द रावणन बाणगळन्नु निवारिसुत्ता स्थिरभावदिन्द निन्तिद्दनु. आ पराक्रमि रघुवीरनु सूर्यन किरणगळन्तॆ शत्रुविन बाणगळन्नु सहिसुत्तिद्दनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. viiryavaan = The valiant; saH = Rama; sthitaH = stood; vaarayan = interrupting; sharajaalaani = the torrents of arrows; sharaiH = with his own arrows; samyuge = in the battle-field; pratjagraaha = and accepted them; gabhastiiniva = as rays; suurya = of the sun.

अनुवादः

The valiant Rama stood interrupting the torrents of arrows with his own arrows in the battle-field and endured them as rays of the sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शरसहस्राणि क्षिप्रहस्तो निशाचरः ।
निजघानोरसि क्रुद्धो राघवस्य महात्मनः ॥ ६ ॥

तदनन्तर शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले निशाचर रावणने कुपित हो महामना राघवेन्द्रकी छातीमें सहस्रों बाण मारे ॥ ६ ॥

अनन्तर शीघ्रवागि कैचळकदिन्द रावणनु कुपितनागि महामना राघवेन्द्रन ऎदॆयल्लि साविरारु बाणगळन्नु प्रयोगिसिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. tataH = then; kruddhaH = the enraged; nishaachaiaH = Ravana; kShipra hastaH = of brisk hand; nijaghaana = struck; shara sahasraaNi = thousands of arrows; urasi = into the breast; mahaatmanaH = of the great souled Rama.

अनुवादः

Then, the enraged Ravana of brisk hand, struck thousands of arrows into the breast of the great-souled Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शोणितसमादिग्धः समरे लक्ष्मणाग्रजः ।
दृष्टः फुल्ल इवारण्ये सुमहान् किंशुकद्रुमः ॥ ७ ॥

समरभूमिमें उन बाणोंसे घायल हुए लक्ष्मणके बड़े भाई श्रीराम रक्तसे नहा उठे और जंगलमें खिले हुए पलाशके महान् वृक्षकी भाँति दिखायी देने लगे ॥ ७ ॥

रणरङ्गदल्लि आ बाणगळिन्द गायगॊण्ड लक्ष्मणाग्रज रामनु रक्तदिन्द तॊय्दु होगि काडिनल्लि अरळिनिन्त मुत्तुगद महावृक्षदन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. lakShmaNaagrajaH = Rama; shoNita samaadigdhaH = bathed in blood; samare = in the battle-field; dR^iShTaH = appeared; sumahaan kimshuka drumaH = like a very big Kimshuka tree; phullaH = with bloom; araNye = in a forest.

अनुवादः

Rama, bathed in blood in the battle-field, appeared like a very big Kimshuka tree with bloom in a forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शराभिघातसंरब्धः सोऽभिजग्राह सायकान् ।
काकुत्स्थः सुमहातेजा युगान्तादित्यवर्चसः ॥ ८ ॥

शराभिघातसंरब्धः सोभिजग्राह सायकान् ।
काकुत्स्थः सुमहातेजा युगान्तादित्य तेजसः ॥

शराभिघातसन्रब्धः सोअपि जग्राह सायकान् । काकुत्स्थः सुमहातेजा युगान्तादित्यवर्चसः ॥ ६-१०३-८

उन बाणोंके आघातसे कुपित हो महातेजस्वी श्रीरामने प्रलयकालके सूर्यकी भाँति तेजस्वी सायकोंको हाथमें लिया ॥ ८ ॥

बाणगळ आघातदिन्द कुपितनाद महातेजस्वी श्रीरामनु प्रळयकालद सूर्यनन्तह सायकगळन्नु कैगॆत्तिकॊण्डनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. sharaabhighaata samrabdhaH = enraged at the impact of the arrows; saH kaakutsthaH = that Rama; sumahaatejaH = of very great splendour; abhijagraaha = took hold of; saayakaan = arrows; yugaantaaditya tejasaH = which shone like the sun at the time of the dissolution of the world.

अनुवादः

Enraged at the impact of the arrows, that Rama of very great splendour , took hold of arrows which shone like the sun at the time of dissolution of the world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽन्योन्यं सुसंरब्धौ तावुभौ रामरावणौ ।
शरान्धकारे समरे नोपलक्षयतां तदा ॥ ९ ॥

ततोअन्योन्यन् सुसन्रब्धावुभौ तौ रामरावणौ । शरान्धकारे समरे नोपालक्षयतान् तदा ॥ ६-१०३-९

फिर तो वे दोनों परस्पर रोषावेशसे युक्त हो बाण चलाने लगे । समराङ्गणमें बाणोंसे अन्धकार-सा छा गया । उस समय श्रीराम और रावण दोनों एक-दूसरेको देख नहीं पाते थे ॥ ९ ॥

मत्तॆ अवरिब्बरू परस्पर रोषावेशदिन्द कूडि बाण प्रयोगिसतॊडगिदरु. समाराङ्गणदल्लि बाणगळिन्द अन्धकार आवरिसितु. आग राम-रावणरिगॆ परस्पर नोडलागुत्तिरलिल्ल.॥9॥

पदच्छेदः

9. tau ubhau raama raavaNau = Rama and Ravana; susamrabdhau = who were quite enraged; tataH anyonyam nopalakShayataam = could not thereupon see each other; tadaa = at that time; samara = in the battle-field; sharaandhakaare = which was shrouded in darkness by the arrows.

अनुवादः

Both Rama and Ravana who were see each other at that time in the battle-field, which was shrouded in darkness by the arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः क्रोधसमाविष्टो रामो दशरथात्मजः ।
उवाच रावणं वीरः प्रहस्य परुषं वचः ॥ १० ॥

ततः क्रोधसमाविष्टो रामो दशरथात्मजः ।
उवाच रावणं वीरः प्रहस्य पुरुषं वचः ॥

इसी समय क्रोधसे भरे हुए वीर दशरथकुमार श्रीरामने रावणसे हँसते हुए कठोर वाणीमें कहा— ॥ १० ॥

आग क्रोधगॊण्ड वीर दाशरथिरामनु नगुत्ता रावणनल्लि कठोरवागि इन्तॆन्दनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. prahasya = bursting into laughter; krodhasamaariShTaH = though filled with anger; viiraH = the valiant; raamaH = Rama; dasharathaatmajaH = the son of Dasaratha; uvaacha = spoke; paruSham vachaH = the following harsh words; raavaNam = to Ravana.

अनुवादः

Bursting into laughter, though filled with anger, the valiant Rama, the son of Dasaratha spoke the following harsh words to Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम भार्या जनस्थानादज्ञानाद् राक्षसाधम ।
हृता ते विवशा यस्मात् तस्मात् त्वं नासि वीर्यवान् ॥ ११ ॥

‘नीच राक्षस! तू मेरे अनजानमें जनस्थानसे मेरी असहाय स्त्रीको हर लाया है, इसलिये तू बलवान् या पराक्रमी तो कदापि नहीं है ॥ ११ ॥

नीच राक्षसने! नीनु ननगॆ तिळियदॆ नन्न असहाय पत्नियन्नु कद्दु तन्दिरुवॆ. अदरिन्द नीनु बलवन्त, पराक्रमियन्तू ऎन्दिगू अल्ल.॥11॥

पदच्छेदः

11. raakShasaadhama = O the worst of demons!; yasmaat = since; mama bhaaryaa = my wife; hR^itaa = was taken away; te = by you; janasthaanaat = from Janasthana; vivashaa = helpless as she was; ajNaanaat = when I was unaware; tasmaat = hence; tvam = you; naasi = are not; viiryavaan = a person of prowess.

अनुवादः

“O the worst of demons! Since you took away my helpless wife without my notice from Janasthana, hence you are not a person of prowess.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मया विरहितां दीनां वर्तमानां महावने ।
वैदेहीं प्रसभं हृत्वा शूरोऽहमिति मन्यसे ॥ १२ ॥

मया विरहितान् दीनान् वर्तमानां महावने । वैदेहीं प्रसभन् हृत्वा शूरोअहमिति मन्यसे ॥ ६-१०३-१२

‘विशाल वनमें मुझसे विलग हुई दीन अवस्थामें विद्यमान विदेहराजकुमारीका बलपूर्वक अपहरण करके तू अपनेको शूरवीर समझता है? ॥ १२ ॥

विशालवनदल्लि नन्निन्द अगलिद दीनस्थितियल्लिद्द विदेहकुमारियन्नु बलवन्तवागि अपहरिसिद नीनु तन्नन्नु शूरनॆन्दु तिळियुत्तिरुवॆयल्ल.॥12॥

पदच्छेदः

12. hR^itvaa = having taken away; prasabham = by force; diinaam = the miserable; vaidehiim = Seetha; vartamaanaam = while she was staying; mahaavane = in the great forest; virahitaam = away from me; manyase = am a champion."

अनुवादः

“Having taken away by force the miserable Seetha while she was staying in the forest away from me, you think: �I am a champion’.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्त्रीषु शूर विनाथासु परदाराभिमर्शनम् ।
कृत्वा कापुरुषं कर्म शूरोऽहमिति मन्यसे ॥ १३ ॥

स्त्रीषु शूर विनाथासु परदाराभिमर्शके । कृत्वा कापुरुषन् कर्म शूरोअहमिति मन्यसे ॥ ६-१०३-१३

‘असहाय अबलाओंपर वीरता दिखानेवाले निशाचर! परस्त्रीके अपहरण-जैसे कापुरुषोचित कर्म करके तू अपनेको शूरवीर मानता है? ॥ १३ ॥

असहाय अबलॆयर मेलॆ वीरतॆयन्नु तोरिसुव निशाचरने! परस्त्रीयन्नु अपहरणदन्तह हेडिगळ कर्मवन्नु माडि तन्नन्नु शूरवीरनॆन्दु तिळियुवॆयल्ल.॥13॥

पदच्छेदः

13. kR^itvaa = having done; karma = an act; kaapuruSham = of cowardly persons; paradaaraabhimarshaka = of laying your hands on another’s wife; shuura = posing as a hero; striiShu = in relation to women; vinaathaasu = without a protector; manyase = you think; iti = that; aham = I; shuuraH = am a champion.

अनुवादः

“Having done an act of cowardly persons of laying your hands on another’s wife, posing as a hero in relation to women without a protector, you think: “I am a champion’.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भिन्नमर्याद निर्लज्ज चारित्रेष्वनवस्थित ।
दर्पान्मृत्युमुपादाय शूरोऽहमिति मन्यसे ॥ १४ ॥

भिन्नमर्याद निर्लज्ज चारित्रेष्वनवस्थित । दर्पान्मृत्युमुपादाय शूरोअहमिति मन्यसे ॥ ६-१०३-१४

‘धर्मकी मर्यादा भङ्ग करनेवाले पापी, निर्लज्ज और सदाचारशून्य निशाचर! तूने बलके घमंडसे वैदेहीके रूपमें अपनी मौत बुलायी है । क्या अब भी तू अपनेको शूरवीर समझता है? ॥ १४ ॥

धर्म मर्यादॆयन्नु मीरुव पापिये! निर्लज्ज, सदाचारशून्य निशाचरने! नीनु बलगर्वितनागि वैदेहिय रूपदल्लि निन्न मृत्युवन्नु आमन्त्रिसिरुवॆ. हीगिद्दरू तन्नन्नु वीरनॆन्दु तिळियुत्तियल्ल.॥14॥

पदच्छेदः

14. nirlajja = O shameless person; bhinna maryaada = who have broken the bounds of morality; anavasthita = and are unstable; chaaritreShu = of customs; upaadaaya = having laid hold; darpaat mR^ityum = through vanity of death (in the form of Seetha); manasye = you think; iti = that; aham shuuraH = �I am a champion'.

अनुवादः

“O shameless person, who have broken the bounds of morality and are unstable of customs, having laid hold through vanity of death (in the form of Seetha) you think �I am a champion’.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शूरेण धनदभ्रात्रा बलैः समुदितेन च ।
श्लाघनीयं महत्कर्म यशस्यं च कृतं त्वया ॥ १५ ॥

शूरेण धनदभ्रात्रा बलैः समुदितेन च । श्लाघनीयन् यशस्यन् च कृतं कर्म महत्त्वया ॥ ६-१०३-१५

‘तू बड़ा शूरवीर, बलसम्पन्न और साक्षात् कुबेरका भाई जो है! इसीलिये तूने यह परम प्रशंसनीय और महान् यशोवर्धक कर्म किया है ॥ १५ ॥

नीनु दॊड्ड शूर, बलसम्पन्न मत्तु साक्षात् कुबेरन तम्मनागिरुवॆ. इदरिन्द नीनु ई परमप्रशंसनीय हागू महायशोवर्धक कर्ममाडिरुवॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. shlaaghaniiyam = indeed a praise worthy; mahat = great; yashasyam cha = and glorious; karma = act; kR^itam = has been performed; tvayaa = by you shuureNa dhanada bhraatraa = a valiant brother of Kubera; the god of wealth; balaiH samuditena = rich in strength!.

अनुवादः

“Indeed a praiseworthy, great and glorious act has been performed by you, a valiant brother of Kubera, the god of wealth, rich in strength!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्सेकेनाभिपन्नस्य गर्हितस्याहितस्य च ।
कर्मणः प्राप्नुहीदानीं तस्याद्य सुमहत् फलम् ॥ १६ ॥

‘अभिमानपूर्वक किये गये उन निन्दित और अहितकर पाप-कर्मका जो महान् फल है, उसे तू आज अभी प्राप्त कर ले ॥ १६ ॥

दुरभिमानदिन्द माडिद निन्दित हागू अहितकर पापकर्मद फलवन्नु नीनु इन्दे पडॆयुवॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. praapnuhi = reap; sumahat = a stupendous; phalam = fruit; idaaniim = now; adya = today; tasya karmaNaH = for that act; abhipannasya = done; utsekena = with vanity; garhitasya = which is contemptible; ahitasya = and noxious.

अनुवादः

“Reap now and today the stupendous fruit of that noxious and contemptible act, perpetrated through sheer vanity.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शूरोऽहमिति चात्मानमवगच्छसि दुर्मते ।
नैव लज्जास्ति ते सीतां चौरवद् व्यपकर्षतः ॥ १७ ॥

शूरोऽहमिति चात्मानमवगच्छसि दुर्मते ।
नैव लज्जास्ति ते सीतां चोरवद्व्यपकर्षतः ॥

‘खोटी बुद्धिवाले निशाचर! तू अपनेको शूरतासे सम्पन्न समझता है; किंतु सीताको चोरकी तरह चुराते समय तुझे तनिक भी लज्जा नहीं आयी? ॥ १७ ॥

दुर्मतिये! शौर्यसम्पन्ननॆन्दु तिळिदिरुव निनगॆ सीतॆयन्नु कळ्ळनन्तॆ कद्दु तरुवाग कॊञ्चवू नाचिकॆयागलिल्लवे.॥17॥

पदच्छेदः

17. durmate = O evil minded one!; avagachchhasi = you think; iti = that; aham = �I; shuuraH = am a champion; aatmaanaam = yourself!; naiva asti lajjaa = there is no shame; te = to you; vyapakarShataH = for having taken away; siitaam = Seetha; chauravat = like a thief.

अनुवादः

“O evil-minded one! You think: �I am a champion’ yourself! Shame did not stand in your way at all, for having taken away Seetha like a thief.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि मत्सन्निधौ सीता धर्षिता स्यात् त्वया बलात् ।
भ्रातरं तु खरं पश्येस्तदा मत्सायकैर्हतः ॥ १८ ॥

यदि मत्सन्निधौ सीता धर्षिता स्तात्त्वया बलात् ।
भ्रातरं तु खरं पश्येस्तदा मत्सायकैर्हतः ॥

‘यदि मेरे समीप तू सीताका बलपूर्वक अपहरण करता तो अबतक मेरे सायकोंसे मारा जाकर अपने भाई खरका दर्शन करता होता ॥ १८ ॥

नानिरुवाग नीनु सीतॆयन्नु बलवन्तवागि अपहरण माडिद्दरॆ इष्टरॊळगॆ नन्न बाणगळिन्द सत्तु निन्न तम्म खरन दर्शन पडॆयुत्तिद्दॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. syaadyadi siitaa = If Seetha were; dharShitaa = laid hands upon; tvayaa = by you; matsammidhau = in my presence; pashyeH = you would have surely seen; bhraataram = your brother; kharam = Khara; tadaa = then; hataH = when killed; matsaayakaiH = with my arrows.

अनुवादः

“If Seetha were laid hands upon by you in my presence, you would have surely seen your brother Khara at that very moment when killed with my arrows.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिष्ट्यासि मम मन्दात्मंश्चक्षुर्विषयमागतः ।
अद्य त्वां सायकैस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम् ॥ १९ ॥

दिष्ट्यासि मम दुष्टात्मंश्चक्षुर्विषयमागतः । अद्य त्वान् सायकैस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम् ॥ ६-१०३-१९

‘मन्दबुद्धे! सौभाग्यकी बात है कि आज तू मेरी आँखोंके सामने आ गया है । मैं अभी तुझे अपने तीखे बाणोंसे यमलोक पहुँचाता हूँ ॥ १९ ॥

मन्दबुद्धिये! इन्दु नीनु नन्न कण्णिगॆ बिद्दिरुवुदु सौभाग्यद मातागिदॆ. नानु ईगले निन्नन्नु हरितवाद बाणगळिन्द यमलोकक्कॆ अट्टुवॆनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. mandaatman = O stupid fellow!; diShTyaa = thank heaven!; aagataH asi = you have come; chakShurviShayam = within the range of my sight; nayaami = I will dispatch; tvaam = you; yamasaadanam = to the world of Death; tiikShNaiH saayakaiH = by my sharp arrows; adya = today.

अनुवादः

“Thank heaven, O stupid fellow, you have come within the range of my sight. I will dispatch you to the world of Death, by my sharp arrows, today.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य ते मच्छरैश्छिन्नं शिरो ज्वलितकुण्डलम् ।
क्रव्यादा व्यपकर्षन्तु विकीर्णं रणपांसुषु ॥ २० ॥

‘आज मेरे बाणोंसे कटकर रणभूमिकी धूलमें पड़े हुए जगमगाते कुण्डलोंसे युक्त तेरे मस्तकको मांसभक्षी जीव-जन्तु घसीटें ॥ २० ॥

इन्दु नन्न बाणगळिन्द रणरङ्गदल्लि हॊळॆयुव कुण्डलगळिन्द कूडिद निन्न तलॆयु तुण्डागि धूळिनल्लि बिद्दाग मांसभक्षि जीवजन्तुगळु तिन्नलु ऎळॆदाडुववु.॥20॥

पदच्छेदः

20. jvalitakuN^Dalam = with blazing ear-rings; te shiraH = let your head; raNapaamsuShu = lying on the dust-laden battlefield; vyapakarShantu = be carried away; kravyaadaaH = by beasts of prey; chhinnam = after having been chopped off; machharaiH = by my arrows; adya = today.

अनुवादः

“Let your head, having blazing ear-rings lying on the dust-laden battle-field, be carried away by beasts of prey, after being chopped off by my arrows today.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निपत्योरसि गृध्रास्ते क्षितौ क्षिप्तस्य रावण ।
पिबन्तु रुधिरं तर्षाद् बाणशल्यान्तरोत्थितम् ॥ २१ ॥

निपत्योरसि गृध्रास्ते क्षितौ क्षिप्तस्य रावण । पिबन्तु रुधिरन् तर्षाद्बाणशल्यान्तरोथितम् ॥ ६-१०३-२१

‘रावण! तेरी लाश पृथ्वीपर फेंकी पड़ी हो, उसकी छातीपर बहुत-से गृध्र टूट पड़ें और बाणोंकी नोकसे किये गये छेदके द्वारा प्रवाहित होनेवाले तेरे खूनको बड़ी प्यासके साथ पियें ॥ २१ ॥

रावणने! निन्न हॆण नॆलदल्लि बिद्दिरुवाग अदर ऎदॆय मेलॆ हद्दुगळु कुळितु, बाणगळ छेदगळिन्द हरियुव निन्न रक्तवन्नु बहळ बायारि कुडियुववु.॥21॥

पदच्छेदः

21. raavaNa = O Ravana!; gR^idhraas = (Let) vultures; nipatya = fly down; te urasi = on your breast; kShiptasya = when wounded by shooting with my arrows and fallen; kShitau = on the ground; pibantu = and drink; rudhiram = the blood; baaNashalyaantotthitam = oozing out from the orifices caused by the impact of pointed arrow-tips.

अनुवादः

“O Ravana! Let vultures fly down on your wounded breast when you have been thrown down on the ground and oozing out from the orifices caused by the impact of my pointed arrow-tips.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य मद‍्बाणभिन्नस्य गतासोः पतितस्य ते ।
कर्षन् त्वन्त्राणि पतगा गरुत्मन्त इवोरगान् ॥ २२ ॥

अद्य मद्बाणाभिन्नस्य गतासोः पतितस्य ते । कर्षन्त्वन्त्राणि पतगा गरुत्मन्त इवोरगान् ॥ ६-१०३-२२

‘आज मेरे बाणोंसे विदीर्ण और प्राणशून्य होकर पड़े हुए तेरे शरीरकी आँतोंको पक्षी उसी तरह खींचें, जैसे गरुड़ सर्पोंको खींचते हैं’ ॥ २२ ॥

इन्दु नन्न बाणगळिन्द विदीर्णवागि, प्राण शून्यवागि बिद्दिरुव निन्न शरीरद करुळुबळ्ळियन्नु पक्षिगळु, गरुडनु सर्पगळन्नु ऎळॆयुवन्तॆ सॆळॆदु हाकुववु.॥22॥

पदच्छेदः

22. te antraaNi = (let) your bowels; patitasya = when you have fallen down; gataasoH = dead; madbaaNa bhinnasya = when torn out by my arrows; adya = today; karShantu = be dragged; patagaaH garutmanaH = by birds and vultures; uragaamiva = as serpents are dragged.

अनुवादः

“Let birds (such as crows and vultures) tear out your bowels, as eagles would drag serpents when you fall down dead when pierced by my arrows today.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवं स वदन् वीरो रामः शत्रुनिबर्हणः ।
राक्षसेन्द्रं समीपस्थं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ २३ ॥

ऐसा कहते हुए शत्रुओंका नाश करनेवाले वीर श्रीरामने पास ही खड़े हुए राक्षसराज रावणपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ॥ २३ ॥

हीगॆ हेळुत्ता शत्रुगळन्नु नाशमाडुव वीर श्रीरामनु ऎदुरिगॆ निन्तिद्द राक्षसराजारावणन मेलॆ बाणगळ मळॆगरॆयलु प्रारम्भिसिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. ityevam vadan = thus speaking; viiraH = the valiant; raamaH = Rama; shatrunibarhaNaH = the annihilator of enemies; avaakirat = poured out; sharavarShaiH = streams of arrows; raakShasendram = on Ravana; samiipastham = who was in the vicinity.

अनुवादः

Thus speaking, the valiant Rama, the annihilator of enemies, poured out streams of arrows on Ravana, who was in the vicinity.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बभूव द्विगुणं वीर्यं बलं हर्षश्च संयुगे ।
रामस्यास्त्रबलं चैव शत्रोर्निधनकाङ्क्षिणः ॥ २४ ॥

उस समय युद्धस्थलमें शत्रुवधकी इच्छा रखनेवाले श्रीरामका बल, पराक्रम, उत्साह और अस्त्र-बल बढ़कर दूना हो गया ॥ २४ ॥

आग युद्धरङ्गदल्लि शत्रुवन्नु वधिसलिच्छिसुव श्रीरामन बल, पराक्रम, उत्साह मत्तु अस्त्रबलवु इम्मडियायितु.॥24॥

पदच्छेदः

24. viiryam = the prowess; balam = the strength; harShashcha = the enthusiasm; astrabalam chaiva = and the stamina of the arms; raamasya = of Rama; babhuuva dviguNam = became two-fold; shatroH nidhana kaaNkShiNaH = when he longed for the death of his enemy; samyuge = in battle.

अनुवादः

The prowess, the strength, the enthusiasm and the stamina of arms of Rama became two-fold, when he longed for the death of his enemy in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रादुर्बभूवुरस्त्राणि सर्वाणि विदितात्मनः ।
प्रहर्षाच्च महातेजाः शीघ्रहस्ततरोऽभवत् ॥ २५ ॥

प्रादुर्बभूवुरस्त्राणि सर्वाणि विदितात्मनः । प्रहर्षाच्च महातेजाः शीघ्रहस्ततरोअभवत् ॥ ६-१०३-२५

आत्मज्ञानी रघुनाथजीके सामने सभी अस्त्र अपने-आप प्रकट होने लगे । हर्ष और उत्साहके कारण महातेजस्वी भगवान् श्रीरामका हाथ बड़ी तेजीसे चलने लगा ॥ २५ ॥

आत्मज्ञानि रघुनाथन ऎदुरिगॆ ऎल्ल अस्त्रगळु तावागिये प्रकटवादुवु. हर्षोत्साहदिन्द महा तेजस्वी भगवान् श्रीरामन कैवेगवागि चलिसतॊडगितु.॥25॥

पदच्छेदः

25. viditaatmanaH = to Rama; the learned self; sarvaaNi = all kinds; astraaNi = of mystic missiles; praadurbhuuvuH = came to light in his mind; praharShaat = from his excessive enthusiasm; mahaatejaaH = Rama of extra ordinary energy; abhuut = became; shiighrahasta taraH = all the more swift-handed.

अनुवादः

All kinds of mystic missiles came to light in the mind of Rama the learned self and in his excessive enthusiasm, Rama of extra-ordinary energy became all the more swift-handed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुभान्येतानि चिह्नानि विज्ञायात्मगतानि सः ।
भूय एवार्दयद् रामो रावणं राक्षसान्तकृत् ॥ २६ ॥

अपनेमें ये शुभ लक्षण प्रकट हुए जान राक्षसोंका अन्त करनेवाले भगवान् श्रीराम पुनः रावणको पीड़ित करने लगे ॥ २६ ॥

तन्नल्लि ई शुभलक्षणगळु प्रकटवादुदन्नु तिळिद राक्षसान्तकनाद भगवान् श्रीरामनु पुनः रावणनन्नु नोयिसतॊडगिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. vijN^aayaa = recognizing; etaani = these; shubhaani chihnaani = good omens; saH raamaH = that Rama; raakShasaantakR^it = the destroyer of demons; aardayan = tormented; raavaNam = Ravana; bhuuyatteva = even more vehemently.

अनुवादः

Recognizing those good omens, Rama, the destroyer of demons, tormented Ravana even more vehemently.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हरीणां चाश्मनिकरैः शरवर्षैश्च राघवात् ।
हन्यमानो दशग्रीवो विघूर्णहृदयोऽभवत् ॥ २७ ॥

हरीणान् चाश्मनिकरैः शरवर्षैश्च राघवात् । हन्यमानो दशग्रीवो विघूर्णहृदयोअभवत् ॥ ६-१०३-२७

वानरोंके चलाये हुए प्रस्तरसमूहों और श्रीरामचन्द्रजीके छोड़े हुए बाणोंकी वर्षासे आहत होकर रावणका हृदय व्याकुल एवं विभ्रान्त हो उठा ॥ २७ ॥

वानररु ऎसॆदिरुव बण्डॆगळिन्द मत्तु श्रीरामचन्द्रन बाणवर्षगळिन्द आहतनागि रावणन हृदयवु व्याकुल हागू विभ्रान्तवायितु.॥27॥

पदच्छेदः

27. hanyamaanaH = struck; ashmanikaraiH = by volleys of stones; hariiNaam = of the monkeys; sharavarShaat = and the showers of arrows; raaghavaat = of Rama; dashagriivaH = Ravana; abhavat = felt; vighuurNa hR^idayaH = bewildered at heart.

अनुवादः

While being struck by volleys of stones hurled by the monkeys and the showers of arrows coming from Rama, Ravana felt bewildered at heart.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदा च शस्त्रं नारेभे न चकर्ष शरासनम् ।
नास्य प्रत्यकरोद् वीर्यं विक्लवेनान्तरात्मना ॥ २८ ॥
क्षिप्ताश्चाशु शरास्तेन शस्त्राणि विविधानि च ।
मरणार्थाय वर्तन्ते मृत्युकालोऽभ्यवर्तत ॥ २९ ॥
सूतस्तु रथनेतास्य तदवस्थं निरीक्ष्य तम् ।
शनैर्युद्धादसम्भ्रान्तो रथं तस्यापवाहयत् ॥ ३० ॥

यदा च शस्त्रं नारेभे न चकर्षशरासनम् ।
नास्य प्रत्यकरोद्वीर्यं विक्लवेनान्तरात्मना ॥ क्षिप्ताश्चाशु शरास्तेन शस्त्राणि विविधानि च ।
मरणार्थाय वर्तन्ते मृत्युकालोऽभ्यवर्ततः ॥ सूतस्तु रथनेतास्य तदवस्थं निरीक्ष्यतम् ।
शनैर्युद्धाद सम्भ्रान्तो रथं तस्यापवाहयत् ॥

यदा च शस्त्रं नारेभे न व्यकर्षच्छरासनम् । नास्य प्रत्यकरोद्वीर्यन् विक्लवेनान्तरात्मना ॥ ६-१०३-२८ क्षिप्ताश्चापि शरास्तेन शस्त्राणि विविधानि च । न रणार्थाय वर्तन्ते मृत्युकालेअभिवर्ततः ॥ ६-१०३-२९ सूतस्तु रथनेतास्य तदवस्थं निरीक्ष्य तम् । शनैर्युद्धादसम्भान्तो रथन् तस्यापवाहयत् ॥ ६-१०३-३०

जब हृदयकी व्याकुलताके कारण उसमें शस्त्र उठाने, धनुषको खींचने और श्रीरामके पराक्रमका सामना करनेकी क्षमता नहीं रह गयी तथा जब श्रीरामके शीघ्रतापूर्वक चलाये हुए बाण एवं भाँति-भाँतिके शस्त्र उसकी मृत्युके साधक बनने लगे और उसका मृत्युकाल समीप आ पहुँचा, तब उसकी ऐसी अवस्था देख उसका रथचालक सारथि बिना किसी घबराहटके उसके रथको रणभूमिसे दूर हटा ले गया ॥ २८—३० ॥

पदच्छेदः

28. yadaa shastram naarabhe = he could no longer take up weapons; na chakarSha sharaasanam = nor stretch his bow; na pratyakarot = nor reacted; asya viiryam = to Rama’s prowess; viklabena antaraatmanaa = on account of his mind being confused.

अनुवादः

Ravana could no longer take up weapons, nor stretch his bow, nor reacted to Rama’s prowess - on account of his mind being confused.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हृदयद व्याकुलतॆयिन्दागि अवनल्लि शस्त्रवन्नॆत्तलु, धनुस्सु ऎळॆयुव मत्तु श्रीरामन पराक्रमवन्नु ऎदुरिसुव क्षमतॆ उळियदिद्दाग, श्रीरामनु शीघ्रवागि प्रयोगिसिद बाणगळु मत्तु बगॆ बगॆय शस्त्रगळु अवन मृत्युविन साधनवागि, अवन मृत्यु बळिगॆ बन्दाग, अवन आ स्थितियन्नु नोडि रथनडॆसुत्तिद्द सारथियु गाबरिपडदॆ रथवन्नु युद्धभूमियिन्द दूरक्कॆ कॊण्डु होदनु.॥28-30॥

पदच्छेदः

29. sharaaH = the arrows; aashu = swiftly; kShiptaaH = hurled; tena = by him; shastraaNicha = and the mystic missiles; vividhaani = of different kinds (employed by him); na vartante = did not turn to be; raNaathaaya = of any use in battle; mR^ityu kaalaH = (as) his time of death abhyavartata = approached.

अनुवादः

As the time of his death approached, the arrows swiftly hurled and the various kinds of missiles employed by Ravana did not turn to be of any use in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

30. suutastu = the charioteer for his part; rathanetaa = driving the chariot; asya = of Ravana; niriikShya = seeing; tam = him; tadavastham; having that plight; asambhraantaH = without getting excited; apavaahayat = carried off; tasya = his; ratham = chariot; shanaiH = slowly; yuddhaat = from the battle-front.

अनुवादः

Seeing Ravana reduced to such a plight, the charioteer driving the chariot, for his part, without getting excited, calmly and slowly carried off his chariot away from the battle-front.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रथं च तस्याथ जवेन सारथि-
र्निवार्य भीमं जलदस्वनं तदा ।
जगाम भीत्या समरान्महीपतिं
निरस्तवीर्यं पतितं समीक्ष्य ॥ ३१ ॥

रथं च तस्याथ जवेन सारथि । र्निवार्य भीमं जलदस्वनं तदा । जगाम भीत्या समरान्महीपतिं । निरस्तवीर्यं पतितं समीख्य ॥ ६-१०३-३१

अपने राजाको शक्तिहीन होकर रथपर पड़ा देख रावणका सारथि मेघके समान गम्भीर घोष करनेवाले उसके भयानक रथको लौटाकर उसके साथ ही भयके मारे समरभूमिसे बाहर निकल गया ॥ ३१ ॥

तन्न राजनु शक्तिहीननागि रथदल्लि बिद्दिरुवुदन्नु नोडिद रावणन सारथियु मेघगम्भीर ध्वनिगैयुव अवन भयानक रथवन्नु हिन्दिरुगिसि भयदिन्दागि समरभूमियिन्द हॊरगॆ तॆगॆदुकॊण्डु होदनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. atha = thereupon; samiikShya = seeing; mahiipatim = Ravana; his king; nirastaviiryam = having hopelessly dropped his energy; patitam = and looked sunken; saarathiH = the charioteer; tadaa = then; nivaarya = diverting; bhiimam ratham = his terrific chariot; javena = with speed; jaladasvanam = which was rumbling like a cloud; jagaama = went; samaraat = from the battle-filed; bhiitya = in dismay.

अनुवादः

On seeing Ravana, the king sunk down; hopelessly bereft of energy, the charioteer diverting in haste the chariot of Ravana, which was rumbling like a cloud, thereupon sneaked away from the battle-field in dismay.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्र्यधिकशततमः सर्गः ॥ १०३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें एक सौ तीनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०३ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नूरमूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥103॥