१०२ रामास्त्राहतो रावणः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

The battle between Rama and Ravana starts. Indra sends a chariot, an armour, some arrows and a powerful spear. A tumultuous and thrilling battle ensues between Rama and Ravana. A spear hurled by Ravana is thwarted by a powerful spear (sent by Indra) of Rama. Then, Rama strikes Ravana’s horses with arrows. He also pierces the chest region and the forehead of Ravana with his fierce arrows. Ravana gets severely hurt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

102. इन्द्रके भेजे हुए रथपर बैठकर श्रीरामका रावणके साथ युद्ध करना

लक्ष्मणेन तु तद् वाक्यमुक्तं श्रुत्वा स राघवः ।
सन्दधे परवीरघ्नो धनुरादाय वीर्यवान् ॥ १ ॥

लक्ष्मणकी कही हुई उस बातको सुनकर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले पराक्रमी श्रीरामने धनुष लेकर उसपर बाणोंका संधान किया ॥ १ ॥

लक्ष्मणनु हेळिद मातन्नु केळि शत्रुवीररन्नु संहरिसुव पराक्रमि श्रीरामनु धनुस्सन्नॆत्ति अदक्कॆ बाणगळन्नु अनुसन्धान माडिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = hearing; tat vaakyam = those words; uktam = spoken; lakShmaNena = by Lakshmana; raaghavaH = Rama; para viiraghnaH = the annihilator of his enemies; aadaaya = taking hold; dhanuH = his bow; samdadhe = fixed the arrow on the bow-string.

अनुवादः

Hearing those words of Lakshmana, that valiant Rama, the annihilator of his enemies, taking hold of his bow, fixed an arrow on the bow-string.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणाय शरान् घोरान् विससर्ज चमूमुखे ।
अथान्यं रथमास्थाय रावणो राक्षसाधिपः ॥ २ ॥
अभ्यधावत काकुत्स्थं स्वर्भानुरिव भास्करम् ।

रावणाय शरान्घोरान्विससर्ज चमूमुखे ।
अथान्य रथमास्थाय रावणो राक्षसाधिपः ॥
अभ्यधावत काकुत्स्थं स्वर्भानुरिव भास्करम् ।

रावणाय शरान्घोरान्विससर्ज चमूमुखे । अथान्यं रथमास्थाय रावणो राक्षसाधिपः ॥ ६-१०२-२ अभ्यधावा काकुत्स्थं स्वर्भानुरिव भास्करम् ।

उन्होंने सेनाके मुहानेपर रावणको लक्ष्य करके उन भयंकर बाणोंको छोड़ना आरम्भ किया । इतनेमें राक्षसराज रावण भी दूसरे रथपर सवार हो श्रीरामपर उसी तरह चढ़ आया, जैसे राहु सूर्यपर आक्रमण करता है ॥ २ १/२ ॥

रणरङ्गदल्लि रामनु घोरवाद बाणगळन्नु रावणनिगॆ गुरियिट्टु प्रयोगिसतॊडगिदनु. अष्टरल्लि रावणनू कूड इन्नॊन्दु रथदल्लि कुळितु राहु सूर्यनन्नु आक्रमिसुवन्तॆ श्रीरामनन्नु आक्रमण माडिदनु.॥2½॥

पदच्छेदः

2. chamuumukhe = in the forefront of battle; visasarja = (Rama) released; ghoraan = terrific; sharaan = arrows; raavaNaaya = towards Ravana; atha = then; aasthaaya = occupying; anyam = another; ratham = chariot; raavaNaH = Ravana; raakShasaadhipa = the king of demons; abhyyadhaavata = rushed; kaakutthsam = towards Rama; svarbhaanuH iva = as Rahu the seizer-demon(rushes towards); bhaaskaram = the sun.

अनुवादः

In the forefront of battle, Rama released terrific arrows towards Ravana. Then, occupying another chariot, Ravana the king of demons rushed towards Rama, even as Rahu the seizer-demon rushes towards the sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दशग्रीवो रथस्थस्तु रामं वज्रोपमैः शरैः ।
आजघान महाशैलं धाराभिरिव तोयदः ॥ ३ ॥

दशग्रीवो रथस्थस्तु रामन् वज्रोपमैः शरैः ॥ ६-१०२-३ आजघान महाघोरैर्धाराभिरिव तोयदः ।

दशमुख रावण रथपर बैठा हुआ था । वह अपने वज्रोपम बाणोंद्वारा श्रीरामको उसी तरह बींधने लगा, जैसे मेघ किसी महान् पर्वतपर जलकी धारावाहिक वृष्टि करता है ॥ ३ ॥

दशमुख रावणनु रथदल्लि कुळितु तन्न वज्रदन्तह बाणगळिन्द मेघगळु पर्वत मेलॆ मळॆ सुरिसुवन्तॆ श्रीरामन मेलॆ मळॆ सुरिसिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. dashagriivaH tu = Ravana for his part; rathasthaH = standing in his chariot;aajaghaana = struck; raamam = Rama; vajropamaiH sharaiH = with arrows equal to thunderbolts; toyadaH iva = as a cloud; (strikes); dharaabhiH = gushes of rain; mahashailam = on a huge mountain.

अनुवादः

Ravana for his part, standing in his chariot struck Rama with thunderbolt-like arrows, as a cloud strikes gushes of rain on a huge mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दीप्तपावकसङ्काशैः शरैः काञ्चनभूषणैः ।
अभ्यवर्षद् रणे रामो दशग्रीवं समाहितः ॥ ४ ॥

दीप्तपावकसङ्काशैः शरैः काञ्चनभूषणैः ॥ ६-१०२-४ निर्बिभेद रणे रामो दशग्रीवन् समाहितः ।

श्रीरामचन्द्रजी भी एकाग्रचित्त हो रणभूमिमें दशमुख रावणपर प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी सुवर्णभूषित बाणोंकी वर्षा करने लगे ॥ ४ ॥

श्रीरामचन्द्रनू एकाग्रचित्तदिन्द युद्धदल्लि दशमुख रावणन मेलॆ प्रज्वलित अग्नियन्तह तेजस्वी स्वर्णभूषित बाणगळ वर्षवन्ने सुरिसतॊडगिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. samaahitaH = with an attentive mind; raamaH = Rama; abhyavarShat = showered; kaaNchana bhuuShaNaiH sharaiH = golden decked arrows; diipta paavaka samkaashaiH = looking like blazing flames of fire; dashagriivam = on Ravana; raNe = in the combat.

अनुवादः

With an attentive mind, Rama showered golden decked arrows, looking like blazing flames of fire, on Ravana in the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भूमौ स्थितस्य रामस्य रथस्थस्य स रक्षसः ।
न समं युद्धमित्याहुर्देवगन्धर्वकिन्नराः ॥ ५ ॥

भूमिस्थितस्य रामस्य रथस्थस्य च रक्षसः ॥ ६-१०२-५ न समन् युद्धमित्याहुर्देवगन्धर्वदानवाः ।

‘श्रीरघुनाथजी भूमिपर खड़े हैं और वह राक्षस रथपर बैठा हुआ है, ऐसी दशामें इन दोनोंका युद्ध बराबर नहीं है’ वहाँ आकाशमें खड़े हुए देवता, गन्धर्व और किन्नर इस तरहकी बातें करने लगे ॥ ५ ॥

श्रीरघुनाथनु नॆलद मेलॆ निन्तिद्दनु, आ राक्षसनु रथदल्लि कुळितिद्दनु. इन्तह स्थितियल्लि इवरिब्बर युद्ध सरियल्ल ऎन्दु आकाशदल्लि नॆरॆदिद्द देव, गन्धर्व, किन्नररु मातनाडिकॊळ्ळुत्तिद्दरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. devagandharva kimnaraaH = the gods; celestial musicians and kinnaras the mythical beings; aahuH = uttered; iti = that yuddham = the battle; na samam = was not equal; raamasya = between Rama; sthitasya = standing; bhuumau = on the ground; raakShasaH = and Ravana; rathasthasya = occupying a chariot.

अनुवादः

The gods, celestial musicians and kinnaras the mythical beings thought that the battle was not equal between Rama standing on the ground and Ravana fighting from a chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो देववरः श्रीमान् श्रुत्वा तेषां वचोऽमृतम् ।
आहूय मातलिं शक्रो वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ६ ॥

ततो देववरः श्रीमान्श्रुत्वा तेषां वचोऽमृतम् ।
अहूय मातलिं शक्रो वचनं चेदमब्रवीत् ॥

उनकी ये अमृतके समान मधुर बातें सुनकर तेजस्वी देवराज इन्द्रने मातलिको बुलाकर कहा— ॥ ६ ॥

अवर अमृतोपम मधुर मातुगळन्नु केळि तेजस्वी, देवेन्द्रनु मातलियन्नु करॆदु हेळिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6.shrutvaa = hearing; teShaam = their; vachomR^itam = nectar-like words; shriimaan = the illustrius; shakraH = Indra; deva varaH = chief of clestials; tataH = then; aahuuya = calling; maatalim = Matali; braviit = spoke; idam vachanamcha = te following words.

अनुवादः

Hearing their nectar-like words, the illustrious Indra, the chief f celestials then called Matali and spoke as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

रथेन मम भूमिष्ठं शीघ्रं याहि रघूत्तमम् ।
आहूय भूतलं यात कुरु देवहितं महत् ॥ ७ ॥

रथेन मम भूमिष्ठं शीघ्रं याहि रघूत्तमम् ।
अहूय भूतलं यातः कुरु देवहितं महत् ॥

रथेन मम भूमिष्ठं शीघ्रं याहि रघूत्तमम् ॥ ६-१०२-७ आयूय भूतलं यातः कुरु देवहितं महत् ।

‘सारथे! रघुकुलतिलक श्रीरामचन्द्रजी भूमिपर खड़े हैं । मेरा रथ लेकर तुम शीघ्र उनके पास जाओ । भूतलपर पहुँचकर श्रीरामको पुकारकर कहो—‘यह रथ देवराजने आपकी सेवामें भेजा है ।’ इस तरह उन्हें रथपर बिठाकर तुम देवताओंके महान् हितका कार्य सिद्ध करो’ ॥

सारथिये! रघुकुलतिलक श्रीरामनु भूमिय मेलॆ निन्तिरुवनु. नन्न रथवन्नु बेगने कॊण्डु होगि श्रीरामनल्लि - ई रथदल्लि देवेन्द्रनु निम्म सेवॆयल्लि कळिसिरुवनु, हीगॆ हेळि, अवनन्नु रथदल्लि कुळ्ळिरिसि देवतॆगळ हितद कार्यसिद्धगॊळिसु.॥7॥

पदच्छेदः

7. yaahi = go; shiighram = quickly; mama rathena = with my chariot; raghottamam = to Rama; bhuumiShTham = who is standing on the earth; yaataH = after reaching; bhuutalam = the earth; aahuuya = calling (inviting Rama t take his seat in the chariot); kuru = and carry out; mahat = a great; devahitam = service to the gods.

अनुवादः

“Go quickly with my chariot to Rama, who is standing on the earth. After reaching the earth, invite him to take his seat in the chariot and carry out a great service to the gods.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्तो देवराजेन मातलिर्देवसारथिः ।
प्रणम्य शिरसा देवं ततो वचनमब्रवीत् ॥ ८ ॥

इत्युक्तो देवराजेन मातलिर्द्वसारथिः ॥ ६-१०२-८ प्रणम्य शिरसा देवं ततो वचनमब्रवीत् ।

देवराजके इस प्रकार कहनेपर देव-सारथि मातलिने उन्हें मस्तक झुकाकर प्रणाम किया और यह बात कही—

देवेन्द्रनु हीगॆ हेळिदाग देव-सारथि मातलियु तलॆबागि वन्दिसि, इन्तॆदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. iti uktaH = thus spoken; devaraajena = by Indra; maataliH = Matali; deva saarathiH = the charioteer of Indra; praNamya = offering salutation; shirasaa = by bowing his head; devam = to his lord; abraviit = spoke; tataH = then; vachanam = the following words:

अनुवादः

Hearing the words of Indra, Matali, the charioteer of Indra, offering salutation to him by bowing his head, spoke then the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

शीघ्रं यास्यामि देवेन्द्र सारथ्यं च करोम्यहम् ।
ततो हयैश्च संयोज्य हरितैः स्यन्दनोत्तमम् ॥ ९ ॥

‘देवेन्द्र! मैं शीघ्र ही आपके उत्तम रथमें हरे रंगके घोड़े जोतकर उसे साथ लिये जाऊँगा और श्रीरघुनाथजीके सारथिका कार्य भी करूँगा’ ॥ ९ ॥

देवेन्द्रने! नानु बेगने निम्म उत्तम रथक्कॆ हसिरु बण्णद कुदुरॆगळन्नु हूडि, जॊतॆगॆ कॊण्डु होगवॆनु हागू श्रीरघुनाथन सारथिय कार्यमाडुवॆनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. devendra = O Indra!; samyojya = providing with; haritaiH hayaiH = green horses; syandanottamam = the excellent chariot; aham = I; yaasyaami = will proceed; tataH = then; shiighram = immediately; karomi = I will perform; saarathyam cha = the duty of a charioteer (to Rama).

अनुवादः

“O Indra! Providing with green horses the excellent chariot, I will proceed then immediately and perform the duty of a charioteer to Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः काञ्चनचित्राङ्गः किङ्किणीशतभूषितः ।
तरुणादित्यसङ्काशो वैदूर्यमयकूबरः ।
सदश्वैः काञ्चनापीडैर्युक्तः श्वेतप्रकीर्णकैः ॥ १० ॥
हरिभिः सूर्यसङ्काशैर्हेमजालविभूषितैः ।
रुक्मवेणुध्वजः श्रीमान् देवराजरथो वरः ॥ ११ ॥
देवराजेन सन्दिष्टो रथमारुह्य मातलिः ।
अभ्यवर्तत काकुत्स्थमवतीर्य त्रिविष्टपात् ॥ १२ ॥

ततः काञ्चन चित्राङ्गः किङ्किणी शतभूषितः ।
तरुणादित्य सङ्काशो वैढूर्यमयकूबरः ।
सदश्वैः काञ्चनापीडैर्युक्तः श्वेतप्रकीर्णकैः ॥ हरिभिः सूर्यसङ्काशैर्हेमजाल विभूषितैः ।
रुक्मवेणुध्वजः श्रीमान् देवराज रथो वरः ॥ देवराजेन सन्दिष्टो रथमारुह्य मातलिः ।
अभ्यवर्तत काकुत्स्थमवतीर्य त्रिविष्टपात् ॥

तदनन्तर देवराज इन्द्रका जो शोभाशाली श्रेष्ठ रथ है, जिसके सभी अवयव सुवर्णमय होनेके कारण विचित्र शोभा धारण करते हैं, जिसे सैकड़ों घुँघुरुओंसे विभूषित किया गया है, जिसकी कान्ति प्रातःकालके सूर्यकी भाँति अरुण है, जिसके कूबरमें वैदूर्यमणि (नीलम) जड़ी गयी है, जिसमें सूर्यतुल्य तेजस्वी, हरे रंगवाले, सुवर्णजालसे विभूषित तथा सोनेके साज-बाजसे सजे हुए अच्छे घोड़े जुते हैं और उन घोड़ोंको श्वेत चँवर आदिसे अलंकृत किया गया है तथा जिसके ध्वजका दण्ड सोनेका बना हुआ है, उस रथपर आरूढ़ हो मातलि देवराजका संदेश ले स्वर्गसे भूतलपर उतरकर श्रीरामचन्द्रजीके सामने खड़ा हुआ ॥ १०—१२ ॥

देवेन्द्रन शोभाशालि श्रेष्ठ रथद अवयवगळॆल्ल सुवर्णनागिद्दु विचित्रवागि शोभिसुत्तित्तु. अदन्नु नूरारु गॆज्जॆगळिन्द अलङ्करिसिद्दु, प्रातःकालद सूर्यनन्तॆ अरुणकान्तियुक्तवागित्तु. अदर मूकियु वैडूर्यमयवागित्तु. आ रथवु सूर्यसदृश तेजस्वी सुवर्ण जालरिगळिन्द अलङ्कृतवागित्तु. स्वर्णाभरणगळिन्द श्वेत चामरगळिन्द भूषितवाद हसिरु बण्णद कुदुरॆगळन्नु हूडिद्दवु. स्वर्णद ध्वजदण्डविद्द रथदल्लि मातलियु आरूढनागि देवराजन सन्देशदॊन्दिगॆ भूतळक्किळिदु श्रीरामन मुन्दॆ बन्दु निन्तुकॊण्डनु.॥10-12॥

अब्रवीच्च तदा रामं सप्रतोदो रथे स्थितः ।
प्राञ्जलिर्मातलिर्वाक्यं सहस्राक्षस्य सारथिः ॥ १३ ॥

सहस्रलोचन इन्द्रका सारथि मातलि चाबुक लिये रथपर बैठा हुआ हाथ जोड़कर श्रीरामचन्द्रजीसे बोला—

सहस्राक्ष इन्द्रन सारथि मातलियु चम्मटिगॆयन्नु हिडिदु रथदल्लि कुळितु, करमुगिदु श्रीरामचन्द्रनल्लि हेळिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

10; 11; 12; 13. tataH = then; (came); shriiman varaH devaraaja rathaH = the glorious and excellent chariot of Indra; kaaN^chanachitraaN^gaH = having a variegated body; decked in gold; kiN^kiNiishata bhuuShitaH = which was fitted with hundreds of tiny bells; taruNaaditya samkaashaH; vaiduuryamaya kuubaraH = with its pole of cat’s eye gems shone like the morning sun; yuktaH = yoked to; sadashvaiH haribhiH = excellent green horses; kaaN^chanaapiiDaiH = having golden chaplets on their headsl shveta praNiirNakaiH = having white whisks; hemajaalavibhuuShitaiH = covered with nets of gold; suuryasamkaashaiH = shining like sun; rukmaveNu dhvajaH = and bearing a flag = staff raised on a golden bamboo; aaruhya = ascending; ratham = the chariot; samdiShTaH = as enjoined; devaraajena = by Indra; avatiirya = and descending; tsiviShTapaat = from paradise; maataliH = Matali; abhyavartata = approached; kaakutthsam = Rama.

अनुवादः

Then came the glorious and excellent chariot of Indra, having variegated body decked in gold, which was fitted with hundreds of tiny bells, with its pole of cat’s eye gems shone like the morning sun, yoked to excellent green horses, having golden chaplets on their heads, having white whisks, covered with nets of gold, shining like the sun and bearing a flag-staff raised on a golden bamboo. Ascending the chariot, as enjoined by Indra and descending from paradise, Matali approached Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सहस्राक्षेण काकुत्स्थ रथोऽयं विजयाय ते ।
दत्तस्तव महासत्त्व श्रीमन् शत्रुनिबर्हण ॥ १४ ॥

सहस्राक्षेण काकुत्स्थ रथोऽयं विजयाय ते ।
दत्तस्तव महासत्त्व श्रीमान्शत्रुनिबर्हण ॥

‘महाबली शत्रुसूदन श्रीमान् रघुवीर! सहस्र नेत्रधारी देवराज इन्द्रने विजयके लिये आपको यह रथ समर्पित किया है ॥ १४ ॥

महाबलि शत्रुसूदन श्रीमान् रघुवीरने! सहस्रनेत्रधारी देवेन्द्रनु निन्न विजयक्कागि ई रथवन्नु समर्पिसिरुवनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. tadaa = then; maataliH = Matali; sahasraakShasya saarathiH = the charioteer of Indra; sapratodaH = along with a whip in his hand; sthitaH = stayed; rathe = in the chariot itself; praaN^jaliH = and joining his palms in salutation; abraviit cha = spoke; vaakyam = the following words; raamam = to Rama.

अनुवादः

Then Matali, the charioteer of Indra, along with a whip in his hand, stayed in the chariot itself and joining his palms in salutation, spoke the following words to Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदमैन्द्रं महच्चापं कवचं चाग्निसन्निभम् ।
शराश्चादित्यसङ्काशाः शक्तिश्च विमला शिवा ॥ १५ ॥

इदमैन्द्र महच्चापं कवचं चाग्निसन्निभम् ।
शराश्चादित्यसङ्काशाः शक्तिश्च विमला शिता ॥

सहस्राक्षेण काकुत्स्थ रथोअयन् विजयाय ते । दत्तस्तव महासत्त्व श्रीमाञ्शत्रुनिबर्हणः ॥ ६-१०२-१५

‘यह इन्द्रका विशाल धनुष है । यह अग्निके समान तेजस्वी कवच है । ये सूर्यसदृश प्रकाशमान बाण हैं तथा यह कल्याणमयी निर्मल शक्ति है ॥ १५ ॥

इदरल्लि इन्द्रन विशाल धनुस्सु इदॆ. अग्निगॆ समानवाद तेजस्वि कवचविदॆ. ई सूर्यसदृश प्रकाशमान बाणगळिवॆ हागू कल्याणमयि निर्मलशक्ति इदॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. ayam = this; rathaH = chariot; dattaH = is given; sahasraakShaH = by Indra; tava = to you; te vijayaaya = for your victory; mahaasattva = O the mighty; shriimaan = the glorious; kaakutthsa = Rama; shatrunibarhaNa = the destroyer of enemies!

अनुवादः

“Indra has sent this chariot to you for your victory, O the mighty and the glorious Rama, the destroyer of adversaries!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आरुह्येमं रथं वीर राक्षसं जहि रावणम् ।
मया सारथिना देव महेन्द्र इव दानवान् ॥ १६ ॥

इदमैन्द्रं महच्चापन् कवचं चाग्निसंनिभम् । शराश्चादित्यसङ्काशाः शक्तिश्च विमला शिताः ॥ ६-१०२-१६

‘वीरवर महाराज! आप इस रथपर आरूढ़ हो मुझ सारथिकी सहायतासे राक्षसराज रावणका उसी तरह वध कीजिये, जैसे महेन्द्र दानवोंका संहार करते हैं’ ॥ १६ ॥

वीरश्रेष्ठने! नीवु ई रथद मेलॆ आरूढवागि सारथियाद नन्न सहायदिन्द राक्षसराज रावणनन्नु महेन्द्रनु दानवरन्नु संहरिसिदन्तॆ संहार माडु.॥16॥

पदच्छेदः

16. idam = this; mahat chaapam = great bow; aindram = belonging to Indra; kavacham cha = an armour; agnisam nibham = shining as fire; sharaashcha = arrows; aaditya samkaashaaH = bright as the sun; vimalaa = and stainless; shivaa = auspicious; shaktishcha = spear; (were giving).

अनुवादः

“Here is the great bow belonging to Indra, an armour shining as fire, some arrows as bright as sun and a stainless auspicious spear.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्तः सम्परिक्रम्य रथं तमभिवाद्य च ।
आरुरोह तदा रामो लोकाल्ँ लक्ष्म्या विराजयन् ॥ १७ ॥

इत्युक्तः सम्परिक्रम्य रथं समभिवाद्य च ।
आरुरोह तदा रामो लोकान्ल्लक्ष्म्याविराजयन् ॥

आरुह्येमन् रथं वीर राक्षसन् जहि रावणम् । मया सारथिना राम महेन्द्र इव दानवान् ॥ ६-१०२-१७

मातलिके ऐसा कहनेपर श्रीरामचन्द्रजीने उस रथकी परिक्रमा की और उसे प्रणाम करके वे उसपर सवार हुए । उस समय अपनी शोभासे वे समस्त लोकोंको प्रकाशित करने लगे ॥ १७ ॥

मातलियु हीगॆ हेळिदाग श्रीरामनु आ रथक्कॆ प्रदक्षिणॆ बन्दु, अदक्कॆ प्रणामगैदु अदन्नु एरिदनु. आग तन्न शोभॆयिन्द मूरु लोकगळन्नु बॆळगिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. viira = O heroic; raajan = king!; aaruhya = mounting; imam = this; ratham = chariot; mayaa saarathinaa = with me as a charioteer; jahi = kill; raavaNam = Ravana; raakShasam = the king; mahendraH iva = as Indra the lord of celestials; (killed); daanavaan = the demons.

अनुवादः

“O heroic king! Mounting this chariot with me as a charioteer, kill Ravana the king, as earlier Indra the lord of celestials killed the demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् बभौ चाद्भुतं युद्धं द्वैरथं रोमहर्षणम् ।
रामस्य च महाबाहो रावणस्य च रक्षसः ॥ १८ ॥

तद्बभौचाद्भुतं युद्धं द्वेरथं रोमहर्षणम् ।
रामस्य च महाबाहो रावणस्य च रक्षसः ॥

इत्युक्तः स परिक्रम्य रथन् तमभिवाद्य च । आरुरोह तदा रामो लोकाण्ल्लक्ष्म्या विराजयन् ॥ ६-१०२-१८

तत्पश्चात् महाबाहु श्रीराम और राक्षस रावणमें द्वैरथ युद्ध प्रारम्भ हुआ, जो बड़ा ही अद्भुत और रोंगटे खड़े कर देनेवाला था ॥ १८ ॥

अनन्तर महाबाहु श्रीराम मत्तु रावणर अद्भुत, रोमाञ्चकर द्वन्द्वयुद्ध प्रारम्भवायितु.॥18॥

पदच्छेदः

18. iti = thus; uktaH = spoken; (by Matali); raamaH = Rama; abhivaadya cha = by offering his salutation; samparikramya = by circumambulating; tam = then; aaruroha = ascended it; viraajayan lokaan = causing the three worlds; to shine forth; lakShmyaa = with his splendour.

अनुवादः

Duly circumambulating that chariot (as a mark of respect) and offering his salutation, when thus spoken by Matali, Rama then ascended the chariot, causing the three worlds to shine forth with his splendour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स गान्धर्वेण गान्धर्वं दैवं दैवेन राघवः ।
अस्त्रं राक्षसराजस्य जघान परमास्त्रवित् ॥ १९ ॥

बभूव च महायुद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् । रामस्य च महाबाहो रावणस्य च रक्षसः ॥ ६-१०२-१९

श्रीरामचन्द्रजी उत्तम अस्त्रोंके ज्ञाता थे । उन्होंने राक्षसराजके चलाये हुए गान्धर्व-अस्त्रको गान्धर्व-अस्त्रसे और दैव-अस्त्रको दैव-अस्त्रसे नष्ट कर दिया ॥

उत्तम अस्त्रवेत्तनाद श्रीरामचन्द्रनु रावणनु प्रयोगिसिद गान्धर्वास्त्रवन्नु गान्धर्व अस्त्रदिन्दलू मत्तु दैवास्त्रवन्नु दैवास्त्रदिन्दलू नाशमाडिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. mahaayuddham = a great battle; tumulam = which was tumultuous; roma harShaNam = causing the hair to stand erect; babhuuva cha = ensued; mahaabaahoH raamasya cha = between the great armed Rama; raavaNasya cha = and Ravana; rakShasaH = the demon.

अनुवादः

Then ensued a tumultuous and thrilling battle, between the great armed Rama and Ravana, the demon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्त्रं तु परमं घोरं राक्षसं राक्षसाधिपः ।
ससर्ज परमक्रुद्धः पुनरेव निशाचरः ॥ २० ॥

तब राक्षसोंके राजा निशाचर रावणने अत्यन्त कुपित हो पुनः परम भयानक राक्षसास्त्रका प्रयोग किया ॥ २० ॥

आग राक्षसराजा निशाचर रावणनु अत्यन्त कुपितनागि पुनः परमभयानक राक्षसास्त्रवन्नु प्रयोगिसिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. saH raaghavaH = that Rama; paramaastravit = who was skilled in the use of great missiles; jaghaana = struck; gaandharvam = the missile presided over by Gandharvas; daivam = and the missile presided over the gods; raakShasa raajasya = discharged by Ravana the king of demons; gaandharveNa daivena = by means of Gandharva missile and Daiva missile.

अनुवादः

That Rama, who was skilled in the use of great missiles, struck the missile presided over by Gandharvas and the missile presided over by gods, by means of missiles of the same type.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते रावणधनुर्मुक्ताः शराः काञ्चनभूषणाः ।
अभ्यवर्तन्त काकुत्स्थं सर्पा भूत्वा महाविषाः ॥ २१ ॥

अस्त्रन् तु परमं घोरन् राक्षसं राकसाधिप । ससर्ज परमक्रुद्धः पुनरेव निशाचरः ॥ ६-१०२-२१

फिर तो रावणके धनुषसे छूटे हुए सुवर्णभूषित बाण महाविषैले सर्प हो-होकर श्रीरामचन्द्रजीके निकट पहुँचने लगे ॥ २१ ॥

रावणन धनुस्सिनिन्द बिट्टिरुव सुवर्ण भूषित बाणगळु महाविष सर्पगळन्तॆ श्रीरामचन्द्रन बळिगॆ बरुत्तिद्दवु.॥21॥

पदच्छेदः

21. nishaacharaH = Ravana; raakShasaadhipaH = the king of demons; paramakruddhaH = was very much enraged; punareva = and again; sasarja = released; paramam ghoram = an extra ordinarily terrific; raakShasam astram = missile presided over by demons.

अनुवादः

Ravana, the king of demons was very much enraged and again released another extra-ordinarily terrific missile presided over by demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते दीप्तवदना दीप्तं वमन्तो ज्वलनं मुखैः ।
राममेवाभ्यवर्तन्त व्यादितास्या भयानकाः ॥ २२ ॥

उन सर्पोंके मुख आगके समान प्रज्वलित होते थे । वे अपने मुखोंसे जलती आग उगल रहे थे और मुँह फैलाये होनेके कारण बड़े भयंकर दिखायी देते थे । वे सब-के-सब श्रीरामके ही सामने आने लगे ॥ २२ ॥

आ सर्पगळु बायिन्द बॆङ्कियन्नु उगुळुत्ता, बायितॆरॆदु भयङ्करवागि काणुत्तिद्दवु. अवॆल्लवू श्रीरामन मुन्दॆ बरतॊडगिदवु.॥22॥

पदच्छेदः

22. te sharaaH = those arrows; kaaN^chana bhuuShaNaaH = decked with gold; raavaNadhanurmuktaaH = discharged from Ravana’s bow; bhuutvaa = turning into; mahaaviShaaH sarpaaH = highly poisonous snakes; abhyavartanta = rolled towards; kaakutthsam = Rama.

अनुवादः

Those arrows, decked with gold, discharged from Ravana’s bow, turning as they were into highly poisonous snakes and rolled towards Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तैर्वासुकिसमस्पर्शैर्दीप्तभोगैर्महाविषैः ।
दिशश्च सन्तताः सर्वा विदिशश्च समावृताः ॥ २३ ॥

उनका स्पर्श वासुकि नागके समान असह्य था । उनके फन प्रज्वलित हो रहे थे और वे महान् विषसे भरे थे । उन सर्पाकार बाणोंसे व्याप्त होकर सम्पूर्ण दिशाएँ और विदिशाएँ आच्छादित हो गयीं ॥ २३ ॥

वासुकियन्तॆ अवुगळ स्पर्श असह्यवागिद्दु, हॆडॆगळु प्रज्वलितवागि महाविषदिन्द तुम्बिद्दवु. आ सर्पाकार बाणगळिन्द व्याप्तवागि दशदिक्कुगळु आच्छादितवागिद्दवु.॥23॥

पदच्छेदः

23. te = those serpents; diipta vadanaaH = with flaming mouths; vyaaditaasyaaH = with mouths wide open; vamantaH = and vomiting; diiptam jvalanam = blazing fire; mukhaiH = by their mouths; bhayaanakaaH = those dreadful (arrows); abhyavartanta = dashed towards; raamameva = Rama alone.

अनुवादः

With flaming mouths wide open and vomiting blazing fire, those dreadful snake-like arrows dashed towards Rama alone.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान् दृष्ट्वा पन्नगान् रामः समापतत आहवे ।
अस्त्रं गारुत्मतं घोरं प्रादुश्चक्रे भयावहम् ॥ २४ ॥

तान् दृष्ट्वा पन्नगान्रामः समापतत आहवे ।
अस्त्रं गारुत्मकं घोरं प्रादुश्चक्रे भयावहम् ॥

तैर्वासुकिसमस्पर्शैर्दीप्तभोगैर्महाविषैः । दिशश्च सन्तताः सर्वाः प्रदिशश्च समावृताः ॥ ६-१०२-२४

युद्धस्थलमें उन सर्पोंको आते देख भगवान् श्रीरामने अत्यन्त भयंकर गारुडास्त्रको प्रकट किया ॥ २४ ॥

युद्धरङ्गदल्लि सर्पगळु बरुत्तिरुवुदन्नु नोडि श्रीरामनु अत्यन्त भयङ्कर गरुडास्त्रवन्नु प्रयोगिसिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. sarvaaH = all; dishshcha = the quarters; samtataaH = stood covered; taiH = by serpents; vaasukisamasparshaiH = whose impact was as hard as that of Vasuki (the king of serpents); diipta bhogaiH = with flaming coils; mahaaviShaiH = and having strong poison; vidishashcha = even the corners between the quarters; samaavR^itaaH = stood enveloped (by them).

अनुवादः

All the quarters stood covered by highly poisonous serpents, whose impact was as hard as that of Vasuki (the king of serpents), with the flaming coils. Even the corners between the quarters stood enveloped by them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते राघवधनुर्मुक्ता रुक्मपुङ्खाः शिखिप्रभाः ।
सुपर्णाः काञ्चना भूत्वा विचेरुः सर्पशत्रवः ॥ २५ ॥

ते राघवधनुर्मूक्ता रुक्मपुङ्खाः शिखिप्रभाः ।
सुपर्णाः काञ्चना भूत्वा विचेरुः सर्पशत्रवः ॥

फिर तो श्रीरघुनाथजीके धनुषसे छूटे हुए सुनहरे पंखवाले अग्नितुल्य तेजस्वी बाण सर्पोंके शत्रुभूत सुवर्णमय गरुड़ बनकर सब ओर विचरने लगे ॥ २५ ॥

मत्तॆ रघुनाथन धनुस्सिनिन्द बिट्ट स्वर्णरॆक्कॆगळुळ्ळ अग्नितुल्य तेजस्वी बाणवु सर्पगळ शत्रुवाद गरुडनागि ऎल्लॆडॆ सञ्चरिसतॊडगितु.॥25॥

पदच्छेदः

25. dR^iShTvaa = seeing; taan pannagaan = those serpents; samaapatataH = rushing towards him; aahave = in the battle-field; raamaH = Rama; praadushchakre = created; ghoram = the terrific; bhyaavaham = and dangerous; gaarutmatam astram = missile presided over by Garuda the eagle (an enemy of serpents).

अनुवादः

Seeing those serpents rushing towards him in the battle-field, Rama released the terrific and dangerous missile presided over by Garuda the eagle (an enemy of serpents).

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते तान् सर्वान् शराञ्जघ्नुः सर्परूपान् महाजवान् ।
सुपर्णरूपा रामस्य विशिखाः कामरूपिणः ॥ २६ ॥

श्रीरामके इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले उन गरुड़ाकार बाणोंने रावणके महान् वेगशाली उन समस्त सर्पाकार सायकोंका संहार कर डाला ॥ २६ ॥

कामरूपियाद गरुडाकार श्रीरामन बाणवु रावणन महा वेगशाली सर्पाकार सायकगळॆल्लवन्नू संहार माडिबिट्टितु.॥26॥

पदच्छेदः

26. te = those arrows; rukmapuN^khaaH = with golden shafts; shikhiprabhaaH = and which shone like flames; raaghava dhanur-muktaaH = discharged from Rama’s bow; bhuutvaa = turning into; kaaN^chanaaH suparNaaH = golden eagles; sarpashatravaH = the enemies of serpents; vicheruH = flew all around.

अनुवादः

With golden shafts which shone like flames, discharged by Rama’s bow turning into golden eagles (the enemies of serpents) those arrows flew all around.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्त्रे प्रतिहते क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः ।
अभ्यवर्षत् तदा रामं घोराभिः शरवृष्टिभिः ॥ २७ ॥

इस प्रकार अपने अस्त्रके प्रतिहत हो जानेपर राक्षसराज रावण क्रोधसे जल उठा और उस समय श्रीरघुनाथजीपर भयंकर बाणोंकी वर्षा करने लगा ॥ २७ ॥

हीगॆ तन्न अस्त्रवु नाशवादाग रावणनु क्रोधदिन्द उरिदॆद्दनु हागू आग श्रीरघुनाथन मेलॆ भयङ्कर बाणगळ मळॆगरॆदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. te vishikhaaH = those arrows; raamasya = of Rama; kaamaruupiNaH = which can assume any form at will; suvarNaruupaH = assumed the eagles; jaghnuH = and destroyed; taan sarvaan sharaan = all those arrows; mahaajavaan = which flew with a great speed; sarparuupaan = in the form of snakes.

अनुवादः

Those arrows of Rama, which can assume any form at will, appeared in the form of eagles and destroyed all those arrows, which flew with a great speed in the form of snakes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शरसहस्रेण राममक्लिष्टकारिणम् ।
अर्दयित्वा शरौघेण मातलिं प्रत्यविध्यत ॥ २८ ॥

अनायास ही महान् कर्म करनेवाले श्रीरामको सहस्रों बाणोंसे पीड़ित करके उसने मातलिको भी अपने बाण-समूहोंसे घायल कर दिया ॥ २८ ॥

अनायासवागि महत्कर्म माडुव श्रीरामनन्नु साविरारु बाणगळिन्द पीडिसि रावणनु मातलियन्नु बाणसमूहगळिन्द गायगॊळिसिदनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. raakShasaadhipaH = Ravana; tadaa = then; kruddhaH = enraged; astre pratihate = as his missile was frustrated; abhyavarShat = streamed forth; ghoraabhiH = terrific; sharavR^iShTibhiH = showers of arrows; raamam = on Rama.

अनुवादः

Enraged on his missile having been frustrated by Rama, Ravana streamed forth terrific showers of arrows on Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चिच्छेद केतुमुद्दिश्य शरेणैकेन रावणः ।
पातयित्वा रथोपस्थे रथात् केतुं च काञ्चनम् ॥ २९ ॥
ऐन्द्रानपि जघानाश्वान् शरजालेन रावणः ।

चिच्छेद केतुमुद्दिश्य शरेणैकेन रावणः ।
पातयित्वा रथोपस्थे रथात्केतुं च काञ्चनम् ॥
ऐन्द्रानपि जघानाश्चान् शरजालेन रावणः ।

तत्पश्चात् रावणने इन्द्रके रथकी ध्वजाको लक्ष्य करके एक बाण मारा और उससे उस ध्वजको काट डाला । उस कटे हुए सुवर्णमय ध्वजको रथके ऊपरसे उसके निचले भागमें गिराकर रावणने अपने बाणोंके जालसे इन्द्रके घोड़ोंको भी क्षत-विक्षत कर दिया ॥ २९ १/२ ॥

अनन्तर रावणनु इन्द्रन रथद ध्वजवन्नु गुरियिट्टु तुण्डरिसिदनु. तुण्डाद सुवर्णमय ध्वजवु मेलिनिन्द कॆळक्कॆ बिद्दाग बाणजालदिन्द इन्द्रन कुदुरॆगळन्नु क्षत-विक्षतगॊळिसिदनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. ardayitvaa = tormenting; raamam = Rama; akliShTakaariNaa = of unwearied action; sharasahasreNa = with thousand arrows; tataH = (Ravana) then; pratya vidhyata = pierced; maatalim = Matali; sharaugheNa = with a multitude of arrows.

अनुवादः

Tormenting Rama of unwearied action with thousand arrows, Ravana then pierced Matali with a multitude of arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विषेदुर्देवगन्धर्वचारणा दानवैः सह ॥ ३० ॥
राममार्तं तदा दृष्ट्वा सिद्धाश्च परमर्षयः ।
व्यथिता वानरेन्द्राश्च बभूवुः सविभीषणाः ॥ ३१ ॥

विषेदुर्देवगन्धर्वचरणा दानवैः सह ॥ राममार्तं तदा दृष्ट्वासिद्धाश्च परमर्षयः ।
व्यथिता वानरेन्दाश्च बभूवुः सविभीषणाः ॥

यह देख देवता, गन्धर्व, चारण तथा दानव विषादमें डूब गये । श्रीरामको पीड़ित देख सिद्धों और महर्षियोंके मनमें भी बड़ी व्यथा हुई । विभीषणसहित सारे वानर-यूथपति भी बहुत दुःखी हो गये ॥ ३०-३१ ॥

इदन्नु नोडिद देवतॆगळु, गन्धर्वरु, चारणरु, दानवरु विषादहॊन्दिदरु. पीडितनाद श्रीरामनन्नु नोडिद सिद्धर, महर्षिगळ मनस्सिगू व्यथॆ उण्टायितु. विभीषण सहित वानर यूथपतिगळॆल्लरू बहळ दुःखितरादरु.॥30-31॥

पदच्छेदः

30. uddishya = targetting; ekena shareNa = with only one arrow; raavaNaH = Ravana; chichheda = tore off; ketum = the flag-staff; paatayitvaa = striking down; kaaN^chanam ketum = the golden flag-staff; rathaat = from the (top of the) chariot; rathopasthe = down to the seat of the chariot; raavaNaH = Ravana; jaghaana = struck; indraanashvaan api = eve Indra’s horses; sharajaalena = with a multitude of arrows.

अनुवादः

Targeting with only one arrow, Ravana tore off the flag-staff. Striking down the golden flag-staff from the top of the chariot down to the seat of the chariot, Ravana struck even Indra’s horses with a multitude of arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामचन्द्रमसं दृष्ट्वा ग्रस्तं रावणराहुणा ।
प्राजापत्यं च नक्षत्रं रोहिणीं शशिनः प्रियाम् ॥ ३२ ॥
समाक्रम्य बुधस्तस्थौ प्रजानामहितावहः ।

श्रीरामरूपी चन्द्रमाको रावणरूपी राहुसे ग्रस्त हुआ देख बुध नामक ग्रह जिसके देवता प्रजापति हैं, उस चन्द्रप्रिया रोहिणी नामक नक्षत्रपर आक्रमण करके प्रजावर्गके लिये अहितकारक हो गया ॥ ३२ १/२ ॥

श्रीरामरूपी चन्द्रनु रावणरूपी राहुविनिन्द ग्रस्तनादुदन्नु नोडि, प्रजापति दैवत्यनाद बुधग्रहवु चन्द्रप्रिया रोहिणि नक्षत्रवन्नु आक्रमिसि प्रजावर्गक्कॆ अनिष्टकारकनादनु.॥32½॥

पदच्छेदः

31; 32. dR^iShTvaa = seeing; raamam = Rama; aartam = afflicted; devagandharva chaaraNaaH = the gods; Gandharvas the celestials musicians; Charanas teh celestial bards; daanavaiH saha = along with demons; siddhaashcha = as also Siddhas; the demi-gods; paramarShayaH = the great sages; viSheduH = felt dejected; dR^iShTvaa = seeing; raamachandramasam = the moon in the shape of Rama; grastam = eclipsed; raavaNaraahunaa = by Rahu in the shape of Ravana; vaanarendraashcha = the mokey-cheifs too; savobhiiShaNaaH = including Vibhishana; babhuuvuH = became; vyathitaaH = perturbed.

अनुवादः

Seeing Rama afflicted, the gods, Gandharvas the celestial musicians, Charanas the celestials bards along with the demons, as also Siddhas the demi-gods and the great sages felt dejected. Seeing the moon in the shape of Rama eclipsed by Rahu in the shape of Ravana, the monkey-chiefs too, along with Vibhishana, felt perturbed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सधूमपरिवृर्त्तोमिः प्रज्वलन्निव सागरः ॥ ३३ ॥
उत्पपात तदा क्रुद्धः स्पृशन्निव दिवाकरम् ।

सधूमपरिवृत्तोर्मिः प्रज्वलन्निव सागरः ॥
उत्पपात तदा क्रुद्धः स्पृशन्निव दिवाकरम् ।

प्राजापत्यन् च नक्षत्रन् रोहिणीं शशिनः प्रियाम् ॥ ६-१०२-३३ समाक्रम्य बुधस्तस्थौ प्रजानामशुभावहः ।

समुद्र प्रज्वलित-सा होने लगा । उसकी लहरोंसे धूआँ-सा उठने लगा और वह कुपित-सा होकर ऊपरकी ओर इस प्रकार बढ़ने लगा, मानो सूर्यदेवको छू लेना चाहता है ॥ ३३ १/२ ॥

समुद्रवु प्रज्वलितवायितु, अदर अलॆगळिन्द हॊगॆ एळतॊडगितु. वायुकुपितवागि सूर्यनन्ने स्पर्शिसुवुदो ऎम्बन्तॆ मेलक्कॆद्दितु.॥33½॥

पदच्छेदः

33. budham = the planet Mercury; tasthau = stood; aakramya = assailing; rohiNiim = the constellation Rohini; praajaapatyam = presided over by the god Prajapati (the lord of creation); priyaam = the beloved; shasinaH = of the moon nakShatram = the heavenly body; ashubhaavahaH = and spelling disaster; prajaanaam = to the created beings.

अनुवादः

Seeing thus the moon in the shape of Rama eclipsed by the planet Rahu in the shape of Ravana, the planet Mercury stood, assailing the constellation Rohini presided over by the god Prajapati (the lord of creation), the beloved of the moon the heavenly body and spelling disaster to all created beings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शस्त्रवर्णः सुपरुषो मन्दरश्मिर्दिवाकरः ॥ ३४ ॥
अदृश्यत कबन्धाङ्कः संसक्तो धूमकेतुना ।

सूर्यकी किरणें मन्द हो गयीं । उसकी कान्ति तलवारकी भाँति काली पड़ गयी । वह अत्यन्त प्रखर कबन्धके चिह्नसे युक्त और धूमकेतु नामक उत्पात ग्रहसे संसक्त दिखायी देने लगा ॥ ३४ १/२ ॥

सूर्यकिरणगळु मन्दवादुवु, अवुगळ कान्तियु खड्गदन्तॆ कप्पायितु. अवु अत्यन्त प्रखर कबन्ध चिह्नॆयिन्द कूडि धूमकेतु ऎम्ब उत्पात ग्रहदॊन्दिगॆ सेरिदन्तॆ गोचरिसितु.॥34½॥

पदच्छेदः

34. prajvalanniva = blazing as it were; kruddhaH = in fury; saagaraH = the ocean; utpapaata = rose high; tadaa = at that time; spR^ishanniva = as though it was going to touch; divaakaram = the sun; sadhuumaparivR^ittormiH = its mist-wreathed waves moving to-and-fro.

अनुवादः

Blazing as it were in fury, the ocean rose high at that time, as though it was going to touch the sun, its mist-wreathed waves moving to-and-fro.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कोसलानां च नक्षत्रं व्यक्तमिन्द्राग्निदैवतम् ॥ ३५ ॥
आहत्याङ्गारकस्तस्थौ विशाखमपि चाम्बरे ।

कोसलानां च नक्षत्रं व्यक्तमिन्द्राग्नि दैवतम् ॥
आहत्याङ्गारकस्तस्थौ विशाखामपि चाम्बरे ।

शस्त्रवर्णः सुपरुषो मन्दरश्मिर्दिवाकरः ॥ ६-१०२-३५ अदृश्यत कबन्धाङ्गः सन्सक्तो धूमकेतुना ।

आकाशमें इक्ष्वाकुवंशियोंके नक्षत्र विशाखापर, जिसके देवता इन्द्र और अग्नि हैं, आक्रमण करके मंगल जा बैठा ॥ ३५ १/२ ॥

आकाशदल्लि इन्द्राग्नि दैवत्यनाद इक्षाकु वंशियर नक्षत्रवाद विशाखा नक्षत्रद मेलॆ मङ्गळनु आक्रमण माडि कुळितुकॊण्डनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. divaakaraH = the sun; shastravaraNaH = looking ashy in colour; suparuShaH = and assuming a piercing aspect; mandarashmiH = its rays grown exhilarated; adR^ishyata = appeared; kabandhaaNkaH = in a headless trunk in its lap; samsaktaH = and united; dhuumaketunaa = with a comet.

अनुवादः

The sun, looking ashy in colour assuming a piercing aspect, and its rays grown exhilarated, appeared in a headless trunk in its lap and united with a comet.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दशास्यो विंशतिभुजः प्रगृहीतशरासनः ॥ ३६ ॥
अदृश्यत दशग्रीवो मैनाक इव पर्वतः ।

दशास्यो विंशतिभुजः प्रगृहीतशरासनः ॥
अदृश्यतः दशग्रीवो मैनाक इव पर्वतः ।

कोसलानान् च नक्षत्रन् व्यक्तमिन्द्राग्निदैवतम् ॥ ६-१०२-३६ आक्रम्याङ्गारकस्तस्थौ विशाखामपि चाम्बरे ।

उस समय दस मस्तक और बीस भुजाओंसे युक्त दशग्रीव रावण हाथोंमें धनुष लिये मैनाक पर्वतके समान दिखायी देता था ॥ ३६ १/२ ॥

आग हत्तु तलॆ मत्तु इप्पत्तु तोळुगळिन्द कूडिद दशग्रीव रावणनु कैयल्लि धनुस्सु हिडिद मैनाक पर्वतदन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दनु.॥36½॥

पदच्छेदः

36. aN^gaarakaH = the planet Mars; tasthau = stood; aakramya = assailing; ambare = in the sky; nakShatram vishaakhaam = the coustellation Vishakha; aindraagnidaivatam = presided over by the gods Indra and Agni (the god of fire) kosalaanaam vyaktam = which is adorned by the kings of Kosala.

अनुवादः

The planet Mars stood assailing in the sky, the constellation Vishakha, presided over by the gods Indra and Agni (the god of fire), which is adorned by the kings of Kosala.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निरस्यमानो रामस्तु दशग्रीवेण रक्षसा ॥ ३७ ॥
नाशक्नोदभिसन्धातुं सायकान् रणमूर्धनि ।

राक्षस रावणके बाणोंसे बारम्बार निरस्त (आहत) होनेके कारण भगवान् श्रीराम युद्धके मुहानेपर अपने सायकोंका संधान नहीं कर पाते थे ॥ ३७ १/२ ॥

रावणन बाणगळिन्द आहतनाद्दरिन्द भगवान् श्रीरामनु युद्धरङ्गदल्लि बाणानुसन्धान माडदादनु.॥37½॥

पदच्छेदः

37. dashagriivaH = (That) Ravana; dashaasyaH = having ten faces; vimshati bhujaH = and twenty arms; pragR^ihiita sharaasanaH = holding a bow tightly in his hands; adR^ishyata = looked; mainaakaH parvataH iva = like Mount Mainaka.

अनुवादः

That Ravana, having ten faces and twenty arms, holding a bow tightly in his hands, looked like Mount Mainaka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कृत्वा भ्रुकुटिं क्रुद्धः किञ्चित् संरक्तलोचनः ॥ ३८ ॥
जगाम सुमहाक्रोधं निर्दहन्निव राक्षसान् ।

स कृत्वा भ्रुकुटि क्रुद्धः किञ्चित्सं रक्तलोचनः ॥
जगाम सुमहाक्रोधं निर्दहन्निव राक्षसान् ।

निरस्यमानो रामस्तु दशग्रीवेण रक्षसा ॥ ६-१०२-३८ नाशकदभिसन्धातुन् सायकान्रणमूर्धनि ।

तदनन्तर श्रीरघुनाथजीने क्रोधका भाव प्रकट किया । उनकी भौंहें टेढ़ी हो गयीं, नेत्र कुछ-कुछ लाल हो गये और उन्हें ऐसा महान् क्रोध हुआ, जिससे जान पड़ता था कि वे समस्त राक्षसोंको भस्म कर डालेंगे ॥ ३८ १/२ ॥

अनन्तर श्रीरामनु क्रोधभाववन्नु प्रकटिसिदनु. हुब्बुगळु गण्टिक्कि, कण्णुगळु कॆम्पादवु. अवनु समस्तराक्षस रन्नु भस्ममाडुवनो ऎम्बन्तॆ महाक्रोध कण्डुबरुत्तित्तु.॥38½॥

पदच्छेदः

38. nirasyamaanaH = being overwhelmed; dashagriiveNa = by Ravana; rakShasaa = the demon; raNamuurdhani = in the battle-front; raamaH = Rama; na ashaknot = could not; saayakaan abhisamdhaatum = fit his arrows to his bow.

अनुवादः

Being overwhelmed by Ravana the demon in the battle-front, Rama could not fit his arrows to his bow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य क्रुद्धस्य वदनं दृष्ट्वा रामस्य धीमतः ।
सर्वभूतानि वित्रेसुः प्राकम्पत च मेदिनी ॥ ३९ ॥

स कृत्वा भ्रुकुटीन् क्रुद्धः किं चित्सन्रक्तलोचनः ॥ ६-१०२-३९ जगाम सुमहाक्रोधं निर्दहन्निव रक्षसान् ।

उस समय कुपित हुए बुद्धिमान् श्रीरामके मुखकी ओर देखकर समस्त प्राणी भयसे थर्रा उठे और पृथ्वी काँपने लगी ॥ ३९ ॥

आग कुपितनाद बुद्धिवन्त श्रीरामन मुखवन्नु नोडि समस्त प्राणिगळु भयदिन्द नडुगिहोदुवु, भूमियप कम्पिसतॊडगितु.॥39॥

पदच्छेदः

39. saH = that Rama; kruddhaH = enraged; bhR^ikuTim kR^itvaa = knitting his eye-brows; kimchit samrakta lochanaH = his eyes turned slightly blood-red; jagaama = got; sumahaakrodham = into a fierce anger; nirdahanniva rakShasaan = as though he would burn out the demons.

अनुवादः

The enraged Rama, knitting his eye-brows and with his eyes turned slightly blood-red, was provoked to fierce anger, as though he would burn out the demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सिंहशार्दूलवाञ्छैलः सञ्चचाल चलद् द्रुमः ।
बभूव चापि क्षुभितः समुद्रः सरितां पतिः ॥ ४० ॥

सिंहशार्दूलवान्शैलः सञ्चचाल चलद्रुमः ।
बभूव चापि क्षुभितः समुद्रः सरितां पतिः ॥

सिंहों और व्याघ्रोंसे भरा हुआ पर्वत हिल गया । उसके ऊपरके वृक्ष झूमने लगे और सरिताओंके स्वामी समुद्रमें ज्वार आ गया ॥ ४० ॥

सिंहव्याघ्रगळिन्द तुम्बिद पर्वतगळु नडुगितु, अदर मेलिन वृक्षगळु तूराडिदवु. सरितॆगळ स्वामि समुद्रवु उक्कतॊडगितु.॥40॥

पदच्छेदः

40. dR^iShTvaa = seeing; vadanam = the face; tasya = dhiimataH raamasya = of that sagacious Rama; kruddhasya = getting provoked of anger; sarva bhuutaani = all the living bengs; vitreShu = got frightened; medinii cha = the earth too; praakampata = began to tremble.

अनुवादः

Seeing the face of the sagacious Rama getting provoked of anger, all the living beings got frightened. The earth too began to tremble.

स्रोतः: valmikiramayan.net

खराश्च खरनिर्घोषा गगने परुषा घनाः ।
औत्पातिकाश्च नर्दन्तः समन्तात् परिचक्रमुः ॥ ४१ ॥

सिंहशार्दूलवान् शैलः संचचाल चलद्द्रुमः । बभूव चापि क्षुभितः समुद्रः सरितां पतिः ॥ ६-१०२-४१

आकाशमें सब ओर उत्पातसूचक गर्दभाकार प्रचण्ड गर्जना करनेवाले रूखे बादल गर्जते हुए चक्कर लगाने लगे ॥

आकाशदल्लि ऎल्लॆडॆ उत्पातसूचक कत्तॆगळन्तॆ गर्जिसुव प्रचण्ड ऒण मेघगळु गुडुगुत्ता सुत्ततॊडगिदवु.॥41॥

पदच्छेदः

41. shailaH = the mountain; simha saarduulaan = with lions and tigers; chaladrumaH = as also with swaying trees; samchchaala = was trembled; samudraH chaapi = even the ocean; saritaampatiH = the lord of rivers; babhuuva = became; kShubhitaH = agitated.

अनुवादः

The mountain, with lions, tigers and swaying trees, was trembled. Even the ocean, the lord of rivers, became agitated.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामं दृष्ट्वा सुसङ्क्रुद्धमुत्पातांश्चैव दारुणान् ।
वित्रेसुः सर्वभूतानि रावणस्याभवद् भयम् ॥ ४२ ॥

श्रीरामचन्द्रजीको अत्यन्त कुपित और दारुण उत्पातोंका प्राकट्य देखकर समस्त प्राणी भयभीत हो गये तथा रावणके भीतर भी भय समा गया ॥ ४२ ॥

श्रीरामनु अत्यन्त कुपितनादुदन्नु, दारण उत्पातगळ प्राकट्य नोडि समस्त प्राणिगळु भयभीतरादवु. रावणनॊळगू भय तुम्बिहोयितु.॥42॥

पदच्छेदः

42. ghanaaH = the clouds; kharaaH = which were dense; khara nirghoShaaH = with harsh sounds; paruShaaH autpaatikaaH = and assuming a stern aspect; parichakramuH = roamed; samantaat = all over; gagane = in the sky; nardantaH = thundering.

अनुवादः

Dense clouds, emitting harsh sounds and assuming a stern aspect, roamed all over in the sky, thundering.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विमानस्थास्तदा देवा गन्धर्वाश्च महोरगाः ।
ऋषिदानवदैत्याश्च गरुत्मन्तश्च खेचराः ॥ ४३ ॥
ददृशुस्ते तदा युद्धं लोकसंवर्तसंस्थितम् ।
नानाप्रहरणैर्भीमैः शूरयोः सम्प्रयुध्यतोः ॥ ४४ ॥

विमानस्थास्तदा देवा गन्धर्वाश्च महोरगाः ।
ऋषिदानवदैत्याश्च गरुत्मन्तश्च खेचराः ॥ ददृशुस्ते तदायुद्धं लोक संवर्त संस्थितम् ।
नाना प्रहरणैर्भिमैः शूरयोः सम्प्रयुध्यतोः ॥

उस समय विमानपर बैठे हुए देवता, गन्धर्व, बड़े-बड़े नाग, ऋषि, दानव, दैत्य तथा गरुड़—ये सब आकाशमें स्थित होकर युद्धपरायण शूरवीर श्रीराम और रावणके समस्त लोकोंके प्रलयकी भाँति उपस्थित हुए नाना प्रकारके भयानक प्रहारोंसे युक्त उस युद्धका दृश्य देखने लगे ॥ ४३-४४ ॥

आग विमानगळल्लि कुळितिरुव देवता, गन्धर्व, महानाग, ऋषि, दैत्य, दानव हागू गरुड इवरॆल्लरू आकाशदल्लि स्थितरागि समस्त लोकगळ प्रळयदन्तिरुव युद्धपरायण शूरनाद श्रीराम मत्तु रावणर नाना प्रकारद भयानक प्रहारगळिन्द कूडिद आ युद्धवन्नु नोडतॊडगिदरु.॥43-44॥

पदच्छेदः

43. dR^iShTvaa = seeing; susamkruddham = the very much enraged; raamam = Rama; daaruNaan utpaataan cha = and terrific portents; sarvabhuutaani = all the living beings; vitresuH = were frightened; bhayam = fear; abhavat = seized; raavaNasya = Ravana (too).

अनुवादः

Seeing the very much enraged Rama and also the terrific portents, all the living beings were frightened. Fear seized Ravana too.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऊचुः सुरासुराः सर्वे तदा विग्रहमागताः ।
प्रेक्षमाणा महायुद्धं वाक्यं भक्त्या प्रहृष्टवत् ॥ ४५ ॥

ऊचुः सुरासुराः सर्वे तदा विग्रहमागताः ।
प्रेक्षमाणा महद्युद्धं वाक्यं भक्त्या प्रहृष्टवत् ॥

उस अवसरपर युद्ध देखनेके लिये आये हुए समस्त देवता और असुर उस महासमरको देखकर भक्तिभावसे हर्षपूर्वक बातें करने लगे ॥ ४५ ॥

आ सन्दर्भदल्लि युद्धनोडलु बन्दिरुव समस्त सुरासुररु आ महासमरवन्नु नोडि भक्तिभावदिन्द हर्षपूर्वक मातनाडिकॊळ्ळतॊडगिदरु.॥45॥

पदच्छेदः

44; 45. vimaanasthaaH = seated in their aerial cars; devaaH = gods; gandharvaashcha = Gandharvas the celestial musicians; mahoragaaH = great Nagas (semi divine beings having the face of a man and the tail of serpent); R^iShidaanavadaityaashcha = the sages; demons and giants; khecharaaH te garutmantashcha = and those eagles remaining in the air; dadR^ishaH = saw; tadaa = then; yuddham shuurayoH = the battle of two heroes; samprayudhyatoH = fighting steadily; bhiimaiH naanaa praharaNaiH = with various dreadful weapons; lokasamvarta samsthitam = looking like the final dissolution of the world.

अनुवादः

Seated in their aerial cars, gods, Gandharvas the celestial musicians, great Nagas (semi divine beings having the face of a man and the tail of a serpent), the sages, demons, giants and those eagles remaining in the air, saw then the battle of two heroes, fighting steadily with various dreadful weapons and looking like the final dissolution of the world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दशग्रीवं जयेत्याहुरसुराः समवस्थिताः ।
देवा राममथोचुस्ते त्वं जयेति पुनः पुनः ॥ ४६ ॥

दशग्रीवं जयेत्याहुरसुराः मवस्थिताः ।
देवा राममथोचुस्ते त्वं जयेति पुनः पुनः ॥

वहाँ खड़े हुए असुर दशग्रीवको सम्बोधित करते हुए बोले—‘रावण! तुम्हारी जय हो ।’ उधर देवता श्रीरामको पुकारकर बारम्बार कहने लगे—‘रघुनन्दन! आपकी जय हो, जय हो’ ॥ ४६ ॥

अल्लि निन्तिरुव असुररु दशग्रीवनन्नु सम्भोदिसुत्ता नुडिदरु-रावणने! निनगॆ जयवागलि. अत्त देवतॆगळु श्रीरामनन्नु करॆ करॆदु ‘निनगॆ जयवागलि’ ऎन्दु पदे पदे हेळतॊडगिदरु.॥46॥

पदच्छेदः

46. prahR^iShTavat = getting rejoiced; prekShamaaNaaH = on observing; mahat yuddham = that great battle; sarve = all; suraasuraaH = the gods and demons; vigraham aagataaH = who had come to witness the conflict; tadaa = at that time; uuchuH = spoke; vaakyam = the following words; bhaktyaa = with devotion.

अनुवादः

Getting rejoiced on observing that great battle, all the gods and demons who had come to witness the conflict at that time, responded:

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्मिन्नन्तरे क्रोधाद् राघवस्य च रावणः ।
प्रहर्तुकामो दुष्टात्मा स्पृशन् प्रहरणं महत् ॥ ४७ ॥

एतस्मिन्नन्तरे क्रोधाद् राघवस्य स रावणः ।
प्रहर्तुकामो दुष्टात्मा स्पृशन् प्रहरणं महत् ॥

दशग्रीवं जयेत्याहुरसुराः समवस्थिताः । देवा राममवोचंस्ते त्वं जयेति पुनः पुनः ॥ ६-१०२-४७

इसी समय दुष्टात्मा रावणने क्रोधमें आकर श्रीरामचन्द्रजीपर प्रहार करनेकी इच्छासे एक बहुत बड़ा हथियार उठाया ॥ ४७ ॥

आगले दुष्टात्मा रावणनु क्रोधगॊण्डु श्रीरामचन्द्रन मेलॆ प्रहरिसुव इच्छॆयन्तॆ ऒन्दु दॊड्ड आयुधवन्नु ऎत्तिकॊण्डनु.॥47॥

पदच्छेदः

47. asuraaH = the demons; samavasthitaaH = who reached there; aahuH = cried out; dashagriivam = to Ravana; jaya it = “Be Victorious!”; te = those; devaaH = gods; aahuH = called; raamam = to Rama; punaH punaH iti = saying again and again; jaya tvam = “Be you victorious!”.

अनुवादः

The demons who reached there cried out to Ravana, “Be victorious!”. Those gods called to Rama saying again and again: “Be you victorious!”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वज्रसारं महानादं सर्वशत्रुनिबर्हणम् ।
शैलशृङ्गनिभैः कूटैश्चित्तदृष्टिभयावहम् ॥ ४८ ॥
सधूममिव तीक्ष्णाग्रं युगान्ताग्निचयोपमम् ।
अतिरौद्रमनासाद्यं कालेनापि दुरासदम् ॥ ४९ ॥

वज्रसारं महानादं सर्वशत्रुनिबर्हणम् ।
शैलशृङ्गानिभैः कूटैश्चित्तदृष्टि भयावहम् ॥ सधूममिव तीक्ष्णाग्रं युगान्ताग्निचयोपमम् ।
अतिरौद्रमनासाद्यं कालेनापि दुरासदम् ॥

वह वज्रके समान शक्तिशाली, महान् शब्द करनेवाला तथा सम्पूर्ण शत्रुओंका संहारक था । उसकी शिखाएँ शैल-शिखरोंके समान थीं । वह मन और नेत्रोंको भी भयभीत करनेवाला था । उसके अग्रभाग बहुत तीखे थे । वह प्रलयकालकी धूमयुक्त अग्निराशिके समान अत्यन्त भयंकर जान पड़ता था । उसे पाना या नष्ट करना कालके लिये भी कठिन एवं असम्भव था ॥ ४८-४९ ॥

अदु वज्रायुधदन्तॆ शक्तिशालियागिद्दु, महाशब्दवन्नु माडुव, समस्त शत्रुगळ संहारकवागित्तु. अदु मनस्सु, कण्णुगळन्नु भयगॊळिसुवन्तित्तु. अदर तुदि बहळ तीक्ष्णवागिद्दु, प्रळयकालद धूमयुक्त अग्निशिखॆयन्तॆ अत्यन्त भयङ्करवागि काणुत्तित्तु. अदन्नु पडॆयुवुदू अथवा नाशगॊळिसुवुदु कालनिगू असम्भवागित्तु.॥48-49॥

त्रासनं सर्वभूतानां दारणं भेदनं तथा ।
प्रदीप्त इव रोषेण शूलं जग्राह रावणः ॥ ५० ॥

उसका नाम था शूल । वह समस्त भूतोंको छिन्न-भिन्न करके उन्हें भयभीत करनेवाला था । रोषसे उद्दीप्त हुए रावणने उस शूलको हाथमें ले लिया ॥ ५० ॥

शूल ऎम्ब हॆसरिन अदु समस्त प्राणिगळन्नु छिन्न भिन्न माडि, भयभीतगॊळिसुवन्तित्तु. रोषदिन्द उरिदॆद्द रावणनु आ शूलवन्नु कैगॆत्तिकॊण्डनु.॥50॥

तच्छूलं परमक्रुद्धो जग्राह युधि वीर्यवान् ।
अनीकैः समरे शूरै राक्षसैः परिवारितः ॥ ५१ ॥

तच्छूलं परमक्रुद्धो जग्राह युधिवीर्यवान् ।
अनीकैः समरे शूरै राक्षसः परिवारितः ॥

समरभूमिमें अनेक सेनाओंमें विभक्त शूरवीर राक्षसोंसे घिरे हुए उस पराक्रमी निशाचरने बड़े क्रोधके साथ उस शूलको ग्रहण किया था ॥ ५१ ॥

अनेक सैन्यगळल्लि विभक्तराद शूरवीर राक्षसरिन्द सुत्तु वरिद पराक्रमि निशाचरनु भारी क्रोधदॊन्दिगॆ आ शूलवन्नु ग्रहिसिद्दनु.॥51॥

पदच्छेदः

48-51. etasmin antare = in the meanwhile; saH raavaNaH = that Ravana; duShTaatmaa = the evil-minded; raavaNaH = who caused enemies to cry; krodhaat = with anger; spR^ihan = stroking; mahat praharaNam = a great weapon; prahartukaamaH = wishing to strike; raaghavasya = Rama; jagraaha = took hold; roSheNa = with fury; shuulam = of a spike; vajrasaaram = which was powerful as a thunderbolt; mahaanaadam = which made a loud noise (when hurled at its target); sarvashatrunibarhaNam = capable of exterminating all enemies; shailashR^iN^ga nibhaiH = resembling mountain-peaks; kuuTaiH = which with its sharp points; chittadR^iSTibhayaavaham = dreadful to conceive and to behold; sadhuumamiva tiikShNaagram yugaantaagnichayopamam = resembling a smoke-crested mass of fire blazing at the end of the world-cycle; atiraudram = exceedingly furious; anaasaadyam = which was difficult to approach; kaalenaapi = even for Death; duraasaasaadyam = which was unassailable; traasanam sarvabhuutaanaam = which was a terror for all living beings; daaruNam tathaa bhedanam = capable as it was of tearing and splitting them; pradiiptam iva = and blazing as it was.

अनुवादः

In the meantime, that evil-minded Ravana, who caused enemies to cry, stroking with anger a great weapon wishing to strike Rama, took hold off with fury, a spike, which was powerful as a thunderbolt, which made a loud noise (when hurled at a target), capable of exterminating all enemies, resembling the mountain-peaks, which with its sharp points dreadful to conceive and to behold, resembling a smoke-crested mass of fire blazing at the end of the world-cycle, exceedingly furious, which was difficult to approach even for Death, which was unassailable, which was a terror for all beings, capable as it was of tearing and splitting them and blazing as it was.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समुद्यम्य महाकायो ननाद युधि भैरवम् ।
संरक्तनयनो रोषात् स्वसैन्यमभिहर्षयन् ॥ ५२ ॥

तच्छूलं परमक्रुद्धो मध्ये जग्राह वीर्यवान् । अनीकैः समरे शूरै राक्षसैः परिवारितः ॥ ६-१०२-५२

उसे ऊपर उठाकर उस विशालकाय राक्षसने युद्धस्थलमें बड़ी भयानक गर्जना की । उस समय उसके नेत्र रोषसे लाल हो रहे थे और वह अपनी सेनाका हर्ष बढ़ा रहा था ॥ ५२ ॥

अदन्नु मेलक्कॆत्ति आ विशालकाय राक्षसनु युद्धदल्लि भयङ्करवागि गर्जिसिदनु. आग अवन कण्णुगळु कोपदिन्द कॆम्पागिद्दवु हागू तन्न सैन्यद हर्षवन्नु हॆच्चिसुत्तिद्दनु.॥52॥

पदच्छेदः

52. viiryavaan = that valiant Ravana; parivaaritaH = surrounded; shuuraiH aniikaiH = by warriors of demons; samare = in battle; parama kruddhaH = was very much enraged; jagraaha = and took hold of; tat = that; shuulam = spear; madhye = at its middle.

अनुवादः

That valiant Ravana, surrounded by warriors of demons in battle, was very much enraged and took hold of that spear at its middle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिशश्च प्रदिशस्तथा ।
प्राकम्पयत् तदा शब्दो राक्षसेन्द्रस्य दारुणः ॥ ५३ ॥

राक्षसराज रावणके उस भयंकर सिंहनादने उस समय पृथ्वी, आकाश, दिशाओं और विदिशाओंको भी कम्पित कर दिया ॥ ५३ ॥

रावणन आ महासिंह नाददिन्द आग पृथिवि, आकाश, दशदिक्कुगळु कम्पिसिदवु.॥53॥

पदच्छेदः

53. samraktanayanaH = with blood-red eyes; roShaat = in anger; mahaakaayaH = Ravana with his collossal body; samudyamya = duly lifting his spear and bringing rejoice to; svasainyam = his own army; nanaada = roared; bhairavam = terribly; yudhi = in battle.

अनुवादः

With blood-red eyes in anger, Ravana with his collossal body, duly raising the spear and bringing rejoice to his own army, roared terribly in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतिकायस्य नादेन तेन तस्य दुरात्मनः ।
सर्वभूतानि वित्रेसुः सागरश्च प्रचुक्षुभे ॥ ५४ ॥

उस महाकाय दुरात्मा निशाचरके भैरवनादसे सम्पूर्ण प्राणी थर्रा उठे और सागर भी विक्षुब्ध हो उठा ॥ ५४ ॥

आ महाकाय दुरात्मा निशाचरन भैरवनाददिन्द समस्त प्राणिगळु नगुडिहोदुवु. सागरवू विक्षुब्धवायितु.॥54॥

पदच्छेदः

54. daaruNaH = the terrific; shabdaH = roar; raakShasendrasya = of Ravana; tadaa = then; praakampayat = trebled; pR^ithiviimcha = the earth; antarikShamcha = the sky; dishashcha = the four quarters; tathaa = and; pradishashcha = and the angles of the compass.

अनुवादः

The terrific noise made by Ravana then trembled the earth, the sky, the four quarters and the angles of the compass

स्रोतः: valmikiramayan.net

स गृहीत्वा महावीर्यः शूलं तद् रावणो महत् ।
विनद्य सुमहानादं रामं परुषमब्रवीत् ॥ ५५ ॥

उस विशाल शूलको हाथमें लेकर महापराक्रमी रावणने बड़े जोरसे गर्जना करके श्रीरामसे कठोर वाणीमें कहा— ॥ ५५ ॥

विशालवाद आ शूलवन्नॆत्तिकॊण्डु महापराक्रमि रावणनु गट्टियागि गर्जिसुत्ता श्रीरामनल्लि कठोरवागि हीगॆ नुडिदनु.॥55॥

पदच्छेदः

55. tena naadena = by that roar; tasya duraat manaH = of that evil-minded Ravana; atikaayasya = of a collossal body; sarvabhuutaani = all the living beings; vitresuH = were frightened; saagarashcha = the ocean too; prachukShubhe = got agitated.

अनुवादः

By that roar of that evil-minded Ravana of a collossal body, all the living beings were frightened. The ocean too got agitated.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शूलोऽयं वज्रसारस्ते राम रोषान्मयोद्यतः ।
तव भ्रातृसहायस्य सद्यः प्राणान् हरिष्यति ॥ ५६ ॥

‘राम! यह शूल वज्रके समान शक्तिशाली है । इसे मैंने रोषपूर्वक अपने हाथमें लिया है । यह भाईसहित तुम्हारे प्राणोंको तत्काल हर लेगा ॥ ५६ ॥

रामा! वज्रायुधदन्तॆ इरुव शक्तिशालि शूलवन्नु नानु रोषदिन्द कैगॆत्तिकॊण्डिरुवॆनु. इदु सहोदर सहित निन्न प्राणगळन्नु तत्काल अपहरिसुवुदु.॥56॥

पदच्छेदः

56. gR^ihiitvaa = taking hold of; tat mahat shuulam = that large spear; saH raavaNaH = that Ravana; mahaaviirya = of great prowess; vinadya = emitting; sumahaanaadam = a very loud roar; abraviit = spoke; paruSham = the following harsh words; raamam = to Rama.

अनुवादः

Taking hold of that large spear, that Ravana of great prowess, emitting a very loud roar, spoke the following harsh words to Rama:

स्रोतः: valmikiramayan.net

रक्षसामद्य शूराणां निहतानां चमूमुखे ।
त्वां निहत्य रणश्लाघिन् करोमि तरसा समम् ॥ ५७ ॥

शूलोऽयं वज्रसारस्ते राम रोषन्मयोद्यतः । तव भ्रातृसहायस्य सम्यक् प्राणान् हरिष्यति ॥ ६-१०२-५७

‘युद्धकी इच्छा रखनेवाले राघव! आज तुम्हारा वध करके सेनाके मुहानेपर जो शूरवीर राक्षस मारे गये हैं, उन्हींके समान अवस्थामें तुम्हें भी पहुँचा दूँगा ॥ ५७ ॥

रणश्लाघी राघवने! इन्दु निन्नन्नु वधिसि युद्धदल्लि सत्तुहोद शूर वीर राक्षसरु होदरल्लिगॆ कळिसिबिडुत्तेनॆ.॥57॥

पदच्छेदः

57. udyataH = raised; roShaat = in fury; mayaa = by me; raama = O Rama!; ayam shuulaH = this spear; vajrasaaraH = with the power of a thunder-bolt; samyak hariShyati = will surely take away; tava praaNaan = the lives of you; bhraatR^ihaayasya = along with life of your brother; your help-mate.

अनुवादः

“Raised in fury by me, O Rama! This spear with the power of a thunder-bolt, will take away surely your life along with the life of your bother, your help-mate.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तिष्ठेदानीं निहन्मि त्वामेष शूलेन राघव ।
एवमुक्त्वा स चिक्षेप तच्छूलं राक्षसाधिपः ॥ ५८ ॥

रक्षसामद्य शूराणां निहतानां चमूमुखे । त्वां निहत्य रणश्लाघी करोमि तरसा समम् ॥ ६-१०२-५८

‘रघुकुलके राजकुमार! ठहरो, अभी इस शूलके द्वारा तुम्हें मौतके घाट उतारता हूँ ।’ ऐसा कहकर राक्षसराज रावणने श्रीरघुनाथजीके ऊपर उस शूलको चला दिया ॥

राघव! निल्लु, ईगले ई शूलदिन्द निन्नन्नु मृत्यु मुखवागिसुवॆनु. ऎन्दु हेळि राक्षसाधिपनु श्रीरामन मेलॆ आ शूलवन्नु प्रयोगिसिदनु.॥58॥

पदच्छेदः

58. nihatya = killing; tvaam = you; tavasaa = with my strength; adya = now; raNashlaaghii = I; who always commend war-fare; karomi = will make you; samam = equal; shuuraaNaam rakShasaam = with the valiant demons; nihataanaam = who have been killed; chamuumukhe = in the battle front.

अनुवादः

“Killing you with my strength now, I, who always commend war-fare, will make you level with the valiant demons, who have been killed in the battle-front.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् रावणकरान्मुक्तं विद्युन्मालासमावृतम् ।
अष्टघण्टं महानादं वियद‍्गतमशोभत ॥ ५९ ॥

तद्रावणकरान्मुक्तं विद्युज्व्वालासमाकुलम् ।
अष्टघण्ट महानादं वियद्गतमशोभत ॥

रावणके हाथसे छूटते ही वह शूल आकाशमें आकर चमक उठा । वह विद्युन्मालाओंसे व्याप्त-सा जान पड़ता था । आठ घंटोंसे युक्त होनेके कारण उससे गम्भीर घोष प्रकट हो रहा था ॥ ५९ ॥

रावणनु कैयिन्द बिट्ट आ शूलवु आकाशदल्लि हॊळॆयतॊडगितु. मिञ्चिनगॊञ्चलिनन्तॆ अदु कण्डु बरुत्तित्तु. ऎण्टु गण्टॆगळिद्द कारण अदरिन्द गम्भीर घोष प्रकटवागुत्तित्तु.॥59॥

पदच्छेदः

59. tiShTha = wait; eShaH = this I; nihanmi = will kill; tvaam = you; shuulena = with the spear; idaaniim = now; raaghava = O Rama!; evam uktvaa = thus speaking; saH raakShasaadhipaH = that demon; chikShepa = hurled; tat shuulam = the spear.

अनुवादः

“Wait, I will kill you with the spear now, O Rama!” Saying so, that demon hurled that spear.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्छूलं राघवो दृष्ट्वा ज्वलन्तं घोरदर्शनम् ।
ससर्ज विशिखान् रामश्चापमायम्य वीर्यवान् ॥ ६० ॥

परम पराक्रमी रघुकुलनन्दन श्रीरामने उस भयंकर एवं प्रज्वलित शूलको अपनी ओर आते देख धनुष तानकर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ॥ ६० ॥

परम पराक्रमि रघुकुलनन्दन श्रीरामनु आ भयङ्कर प्रज्वलित शूलवु तन्न कडॆगॆ बरुवुदन्नु नोडि धनुस्सन्नॆळॆदु बाणगळ मळॆगरॆदनु.॥60॥

पदच्छेदः

60. tat = that spear; vidyummaalaasamavR^itam = wreathed as it was in a circle of lightning; aShTaghaN^Tam = provided as it was with eight bells; mahaanaadam = and making a loud noise; muktam = released; raavaNakaraat = from the hand of Ravana; ashobhata = splashed; viyadgatam = as it went into the sky.

अनुवादः

That spear, wreathed as it was in a circle of lightning, provided as it was with eight bells and making a loud noise, released from Ravana’s hand, splashed, as it went into tehs sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आपतन्तं शरौघेण वारयामास राघवः ।
उत्पतन्तं युगान्ताग्निं जलौघैरिव वासवः ॥ ६१ ॥

तच्छूलां रागवो द्ऱिष्ट्वा ज्वलन्तं घोरदर्शनम् । ससर्ज विशिखान् रामश्चापमायम्य वीर्यवान् ॥ ६-१०२-६१

श्रीरघुनाथजीने बाणसमूहोंद्वारा अपनी ओर आते हुए शूलको उसी तरह रोकनेका प्रयास किया, जैसे देवराज इन्द्र ऊपरकी ओर उठती हुई प्रलयाग्निको संवर्तक मेघोंके बरसाये हुए जलप्रवाहके द्वारा शान्त करनेकी चेष्टा करते हैं ॥ ६१ ॥

तन्न कडॆगॆ बरुत्तिरुव शूलवन्नु देवेन्द्रनु मेलक्कॆद्द प्रळयाग्नियन्नु संवर्तक मेघगळिन्द सुरिव जलधारॆयिन्द नन्दिसलु प्रयत्निसिदन्तॆ श्रीरामनु तन्न बाणगळिन्द तडॆदु शान्तगॊळिसलु प्रयत्निसिदनु.॥61॥

पदच्छेदः

61. dR^iShTvaa = seeing; tat = that; jvalantam = blazing; shuulam = spear; ghora darshanam = of terrible appearance; viiryavaan = the valiant; raamaH = Rama; raaghavaH = who was born in Raghu dynasty; aayamya = having stretched; chaapam = his bow; sasarja = released; vishikhaan = the arrows.

अनुवादः

Seeing that blazing spear of terrible appearance, the valiant Rama who was born in Raghu dynasty, having stretched his bow, released the arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निर्ददाह स तान् बाणान् रामकार्मुकनिःसृतान् ।
रावणस्य महान् शूलः पतङ्गानिव पावकः ॥ ६२ ॥

परंतु जैसे आग पतंगोंको जला देती है, उसी तरह रावणके उस महान् शूलने श्रीरामचन्द्रजीके धनुषसे छूटे हुए समस्त बाणोंको जलाकर भस्म कर दिया ॥ ६२ ॥

आदरॆ बॆङ्कियु पतङ्गगळन्नु सुट्टु हाकुवन्तॆ रावणन आ महाशूलवु श्रीराम धनुस्सिनिन्द चिम्मिद समस्त बाणगळन्नु सुट्टु बूदियागिसितु.॥62॥

पदच्छेदः

62. sharaugheNa = with streams of arrows; raaghavaH = Rama; vaarayaamaasa = warded off; aapatantam = that spear which was rushing upon him; jalaughaiH iva = as with streams of water; vaasavaH = Indra the lord of celestials (warded off); utpatantam yugaantaagnim = the fire shooting up at the time of dissolution of the world.

अनुवादः

With streams of arrows, Rama warded off that spear, which was rushing upon him, as with streams of water, Indra the lord of celestials warded off the fire shooting up at the time of dissolution of the world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान् दृष्ट्वा भस्मसाद्भूतान् शूलसंस्पर्शचूर्णितान् ।
सायकानन्तरिक्षस्थान् राघवः क्रोधमाहरत् ॥ ६३ ॥

श्रीरघुनाथजीने जब देखा मेरे सायक अन्तरिक्षमें उस शूलका स्पर्श होते ही चूर-चूर हो राखके ढेर बन गये हैं, तब उन्हें बड़ा क्रोध हुआ ॥ ६३ ॥

श्रीरघुनाथनु तन्न सायकगळु अन्तरिक्षदल्ले आ शूलद स्पर्शमात्रदिन्द चूरु चूरु आगुवुदन्नु नोडिदाग अवनिगॆ भारी क्रोधवुण्टायितु.॥63॥

पदच्छेदः

63. saH = that; mahaan = large; shuulaH = spear; raavaasya = of Ravana; nirdadaaha = consumed; taan baaNaan = those arrows; raama kaarmukaniHsR^itaan = coming forth from Rama’s bow; paavakaH iva = as fire; (would consumed); pataN^gaan = the moths.

अनुवादः

That large spear of Ravana consumed those arrows coming forth from Rama’s bow, as fire would consume the moths.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तां मातलिना नीतां शक्तिं वासवसम्मताम् ।
जग्राह परमक्रुद्धो राघवो रघुनन्दनः ॥ ६४ ॥

स तां मातलिना नीतां शक्तिं वासव निर्मिताम् ।
जग्राह परमक्रुद्धो राघवो रघुनन्दनः ॥

तान् दृष्ट्वा भस्मसाद्भूतान् शूलसंस्पर्शचूर्णतान् । सायकानन्तरिक्षस्थान् रागवः क्रोधमाहरत् ॥ ६-१०२-६४

अत्यन्त क्रोधसे भरे हुए रघुकुलनन्दन रघुवीरने मातलिकी लायी हुई देवेन्द्रद्वारा सम्मानित शक्तिको हाथमें ले लिया ॥ ६४ ॥

अत्यन्त क्रोधगॊण्ड रघुकुलनन्दन रघुवीरनु मातलियु तन्दिरुव देवेन्द्रनिन्द सम्मानित शक्तियन्नु कैगॆत्ति कॊण्डनु.॥64॥

पदच्छेदः

64. dR^iShTvaa = seeing; taan saayakaan = those arrows; shuulasamsparsha chuurNitaan = smashed; by coming into contact with the spear; bhasma saadbhuutaan = and reduced to ashes; antarikShasthaan = even while positioned in the sky; raaghavaH = Rama; aaharat = was seized; krodham = with fury.

अनुवादः

Seeing those arrows smashed by coming into contact with the spear and reduced to ashes even while positioned in the sky, Rama was seized with fury.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा तोलिता बलवता शक्तिर्घण्टाकृतस्वना ।
नभः प्रज्वालयामास युगान्तोल्केव सप्रभा ॥ ६५ ॥

स तां मातलिनानीतां शक्तिं वासवसंमताम् । जग्राह परमक्रुद्धो राघवो रघवनन्दनः ॥ ६-१०२-६५

बलवान् श्रीरामके द्वारा उठायी हुई वह शक्ति प्रलयकालमें प्रज्वलित होनेवाली उल्काके समान प्रकाशमान थी । उसने समस्त आकाशको अपनी प्रभासे उद्भासित कर दिया तथा उससे घंटानाद प्रकट होने लगा ॥ ६५ ॥

बलवन्त श्रीरामनु ऎत्तिकॊण्ड आ शक्तियु प्रळयकालदल्लि प्रज्वलितवागुव उल्कॆयन्तॆ प्रकाश मानवागित्तु. अदु समस्त आकाशवन्नु बॆळगिसुत्ता, अदरिन्द घण्टानाद प्रकटवायितु.॥65॥

पदच्छेदः

65. saH raaghavaH = that Rama; raaghunandanaH = te delight of the Raghus; parama kruddhaH = was quite enraged; jagraaha = and took hold; taam shaktim = of that spear; aaniitaam = brought; maatalinaa = by Matali the charioteer; vaasaasammataam = as desired by Indra the lord of celestials.

अनुवादः

That Rama, the delight of Raghus, was quite enraged and took hold of that spear brought by Matali the charioteer, as desired by Indra the lord of celestials.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा क्षिप्ता राक्षसेन्द्रस्य तस्मिञ्छूले पपात ह ।
भिन्नः शक्त्या महान् शूलो निपपात गतद्युतिः ॥ ६६ ॥

सा क्षिप्ता राक्षसेन्द्रस्य तस्मिन् शूले पपात ह ।
भिन्नः शक्त्या महान्शूलो निपपात गतद्युतिः ॥

श्रीरामने जब उसे चलाया, तब वह शक्ति राक्षसराजके उस शूलपर ही पड़ी । उसके प्रहारसे टूक-टूक और निस्तेज हो वह महान् शूल पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥

श्रीरामनु अदन्नु प्रयोगसिदाग आ शक्तियु राक्षसराजन शूलवन्नु चूरु चूरुगॊळिसितु हागू निस्तेजवागि नॆलक्कॆ बिद्दुहोयितु.॥66॥

पदच्छेदः

66. saa shaktiH = that spear; tolitaa = lifted up; balavataa = by the powerful Rama; ghaNTaakR^ita svanaa = which was rendered resonated by the bells; prajvaalayaamaasa = began to blaze; saprabhaa yugaantolkeva = like a blazing meteor at the time of dissolution of the world.

अनुवादः

That spear, lifted up by the powerful Rama, which was rendered resonated by the bells, began to blaze like a blazing meteor at the time of the dissolution of the world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निर्बिभेद ततो बाणैर्हयानस्य महाजवान् ।
रामस्तीक्ष्णैर्महावेगैर्वज्रकल्पैरजिह्मगैः ॥ ६७ ॥

सा क्षिप्ता राक्षसेन्द्रस्य तस्मिन् शूले पपात ह । भिन्नः शक्त्या महान् शूलो निपपात हतद्युतिः ॥ ६-१०२-६७

इसके बाद श्रीरामचन्द्रजीने सीधे जानेवाले महावेगवान् वज्रतुल्य पैने बाणोंके द्वारा रावणके अत्यन्त वेगशाली घोड़ोंको घायल कर दिया ॥ ६७ ॥

बळिक श्रीरामचन्द्रनु वेगवन्तवाद वज्रदन्तह हरित बाणगळिन्द रावणन अत्यन्त वेगशाली कुदुरॆगळन्नु गायगॊळिसिदनु.॥67॥

पदच्छेदः

67. saa = that spear; kShiptaa = hurled (by Rama); nipapaata ha = fell; tasmin raakShasendrasya shuule = on that Ravana’s spear; bhinnaH = torn down; shaktyaa = by Rama’s spear; mahaan shuulaH = the large spear of Ravana; nipapaata = fell (on the ground); hata dyutiH = with its lustre extinguished.

अनुवादः

That spear, hurled by Rama, fell on that Ravana’s spear. Torn down by Rama’s spear, the large spear of Ravana fell on the ground, with its lustre extinguished.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निर्बिभेदोरसि तदा रावणं निशितैः शरैः ।
राघवः परमायत्तो ललाटे पत्त्रिभिस्त्रिभिः ॥ ६८ ॥

निर्बिभेदोरसि तदा रावणं निशितैः शरैः ।
राघवः परमायत्तो ललाटे पत्रिभिस्त्रिभिः ॥

निर्भभेद ततो बाणैर्हयानस्य महाजवान् । रामस्त्रीक्षणैर्महावेगैर्बाणवद्भिरजिह्मगैः ॥ ६-१०२-६८

फिर अत्यन्त सावधान होकर उन्होंने तीन तीखे तीरोंसे रावणकी छाती छेद डाली और तीन पंखदार बाणोंसे उसके ललाटमें भी चोट पहुँचायी ॥ ६८ ॥

मत्तॆ अत्यन्त ऎच्चरिकॆयिन्द अवनु मूरु तीक्ष्ण अम्बुगळिन्द रावणन ऎदॆयन्नु सीळिहाकिदनु मत्तु मूरु पङ्खयुक्त बाणगळिन्द अवन हणॆयन्नु ऒडॆदनु.॥68॥

पदच्छेदः

68. tiikShNaiH = with terrific arrows; mahaavegaiH = of high speed; baaNavadbhiH = with their shafts made of reeds; ajihmagaiH = going straight to their target; raamaH = Rama; nirbibheda = pierced; mahaajavaan = the exceedingly fleet; hayaan = horses; asya = of Ravana.

अनुवादः

With terrific arrows of high speed, with their shafts made of reeds, going straight to their target, Rama pierced the exceedingly fleet horses of Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शरैर्भिन्नसर्वाङ्गो गात्रप्रस्रुतशोणितः ।
राक्षसेन्द्रः समूहस्थः फुल्लाशोक इवाबभौ ॥ ६९ ॥

निर्बधेदोरसि तदा रावणं निशितैः शरैः । राघवः परमायत्तो ललाटे पत्त्रिभिस्त्रिभिः ॥ ६-१०२-६९

उन बाणोंकी मारसे रावणके सारे अङ्ग क्षत-विक्षत हो गये । उसके सारे शरीरसे खूनकी धारा बहने लगी । उस समय अपने सैन्यसमूहमें खड़ा हुआ राक्षसराज रावण फूलोंसे भरे हुए अशोकवृक्षके समान शोभा पाने लगा ॥ ६९ ॥

आ बाणगळ एटिनिन्द रावणन सर्वाङ्गवु क्षत-विक्षवागि, शरीरदिन्द रक्तद धारॆ हरियतॊडगितु. आग सैन्यद नडुवॆ निन्तिद्द रावणनु हूवुगळिन्द अशोकवृक्षदन्तॆ शोभिसिदनु.॥69॥

पदच्छेदः

69. raaghavaH = Rama; tadaa = then; nirbibheda = pierced; nishitaiH sharaiH = with his sharp arrows; urasi = the chest-region; raavaNam = of Ravana; paramaayattaH = quite deliberately; (he struck); lalaaTe = the forehead of Ravana; tribhiH = with three; pattribhiH = arrows.

अनुवादः

With his sharp arrows, Rama then pierced the chest-region of Ravana. He also struck, quite deliberately, the forehead of Ravana with three arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स रामबाणैरतिविद्धगात्रो
निशाचरेन्द्रः क्षतजार्द्रगात्रः ।
जगाम खेदं च समाजमध्ये
क्रोधं च चक्रे सुभृशं तदानीम् ॥ ७० ॥

स शरैर्भिन्नसर्वाङ्गो गात्रप्रसृतशोणितः । राक्षसेन्द्रः समूहस्थः पुल्लाशोक इवाबभौ ॥ ६-१०२-७०

श्रीरामचन्द्रजीके बाणोंसे जब सारा शरीर अत्यन्त घायल हो लहूलुहान हो गया, तब निशाचरराज रावणको उस रणभूमिमें बड़ा खेद हुआ । साथ ही उस समय उसने बड़ा भारी क्रोध प्रकट किया ॥ ७० ॥

श्रीरामन बाणगळिन्द शरीरवॆल्ल गायगॊण्डु रक्तसिक्तवादाग निशाचर रावणनिगॆ बहळ खेद उण्टायितु. जॊतॆगॆ अवनु भारी क्रोधवन्नु प्रकटिसिदनु.॥70॥

पदच्छेदः

70. bhinna sarvaaN^gaH = with all his limbs torn down; sharaiH = by arrows; gaatra prashR^ita shoNitaH = with blood flowing from his limbs; saH raakShasendraH = that Ravana; aababhau = shone; phullaashokaH iva = like a blooming Ashoka tree; samuuhasthaH = in the midst of a multitude of trees.

अनुवादः

With all his limbs torn down by arrows and with blood flowing from his limbs, that Ravana in the midst of demons, shone like a blooming Ashoka tree in the midst of a multitude of trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्व्यधिकशततमः सर्गः ॥ १०२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें एक सौ दोवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०२ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नूर ऎरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥102॥