१०१ हनुमता सञ्जीविनीपर्वतानयनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Rama laments over the uncertain condition of Lakshmana. He calls Sushena, the monkey-physician. Sushena tests Lakshmana and says he is still alive. Sushena then requests Hanuma to go all the way to Himalayas and bring the required herbs to treat Lakshmana. Hanuma proceeds to Mount Mahodara and failing to identify the herbs there, carries the mountain-peak itself and brings it to Sushena. Lakshmana regains consciousness, after getting treated with that herb by Sushena.

स्रोतः: valmikiramayan.net

101. श्रीरामका विलाप तथा हनुमान् जी की लायी हुई ओषधिके सुषेणद्वारा
     किये गये प्रयोगसे लक्ष्मणका सचेत हो उठना

शक्त्या निपातितं दृष्ट्वा रावणेन बलीयसा ।
लक्ष्मणं समरे शूरं शोणितौघपरिप्लुतम् ॥ १ ॥
स दत्त्वा तुमुलं युद्धं रावणस्य दुरात्मनः ।
विसृजन्नेव बाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत् ॥ २ ॥

शक्त्या निपातितं दृष्ट्वा रावणेन बलीयसा । लक्ष्मणं समर् शूरं शोणितौघपरिप्लुतम् ॥ ६-१०१-१ स दत्त्वा तुमुलन् युद्धं रावणस्य दुरात्मनः । विसृजनेव बाणौघान्सुषेणन् वाक्यमब्रवीत् ॥ ६-१०१-२

महाबली रावणने शूरवीर लक्ष्मणको अपनी शक्तिसे युद्धमें धराशायी कर दिया था । वे रक्तके प्रवाहसे नहा उठे थे । यह देख भगवान् श्रीरामने दुरात्मा रावणके साथ घोर युद्ध करके बाण-समूहोंकी वर्षा करते हुए ही सुषेणसे इस प्रकार कहा— ॥ १-२ ॥

महाबली रावणनु शक्त्यायुधदिन्द कॆडवल्पट्टु, रक्तदिन्द तॊय्दुहोगिद्द शूरनाद लक्ष्मणनन्नु श्रीरामनु नोडि, दुरात्म रावणनॊन्दिगॆ घोर युद्ध माडुत्ता बाणगळ समूहगळन्नु पुङ्खानुपुङ्खवागि सुरिसुत्तिरुवाग श्रीरामनु सुषेणनल्लि इन्तॆन्दनु-॥1-2॥

पदच्छेदः

1; 2. dR^iShTyaa = seeing; shuuram = the valiant; lakShmaNam = Lakshmana; shoNitau ghapariphitam = who was bathed in a stream of blood; samare = in battle; nipaatitam = when overthrown; shaktyaa = with a spear; baliiyasaa raavaNena = by the mighty Ravana; saH = Rama; dattvaa = giving; tumulam = a tumultuous; yuddham = fight; duraatmanaH raavaNaH = with the evil-minded Ravana; visR^ijanneva = and even while releasing; baaNaughaan = a multitude of arrows; abraviit = spoke; suSheNam = to Sushena; idam = the following words:

अनुवादः

Seeing the valiant Lakshmana bathed in a stream of blood, when struck down in battle with a spear by the mighty Ravana and having given a tumultuous fight, to the evil-minded Ravana, Rama spoke as follows to Sushena, even while releasing a multitude of arrows (at Ravana).

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष रावणवीर्येण लक्ष्मणः पतितो भुवि ।
सर्पवच्चेष्टते वीरो मम शोकमुदीरयन् ॥ ३ ॥

एष रावणवेगेन लक्ष्मणः पतितः क्षितौ । सर्पवद्वेष्टते वीरो मम शोकमुदीरयन् ॥ ६-१०१-३

‘ये वीर लक्ष्मण रावणके पराक्रमसे घायल होकर पृथ्वीपर पड़े हैं और चोट खाये हुए सर्पकी भाँति छटपटा रहे हैं । इस अवस्थामें इन्हें देखकर मेरा शोक बढ़ता जा रहा है ॥ ३ ॥

ई वीर लक्ष्मणनु रावणन पराक्रमदिन्द गायगॊण्डु पृथिवियल्लि बिद्दिरुववनु हागू एटु तिन्द सर्पदन्तॆ ऒद्दाडुत्तिरुवनु. ई स्थितियल्लि इवनन्नु नोडि नन्न शोक हॆच्चुत्ता इदॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. eShaH = this; viiraH = heroic; lakShmaNaH = Lakshmana; patitaH = who fell down; bhuvi = on earth; raavaNa viiryeNa = on account of Ravana’s prowess; udiirayan = increasing; shokam = my sorrow; cheShTate = is wiggling; bhuumau = on the ground; sarpavat = like a serpent.

अनुवादः

“This heroic Lakshmana, falling down on earth yielding to Ravana’s prowess, is wiggling like a serpent, causing an increase in grief to me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शोणितार्द्रमिमं वीरं प्राणैः प्रियतरं मम ।
पश्यतो मम का शक्तिर्योद‍्धुं पर्याकुलात्मनः ॥ ४ ॥

शोणितार्द्रमिमन् वीरं प्राणैरिष्टतरं मम । पश्यतो मम का शक्तिर्योद्धुं पर्याकुलात्मनः ॥ ६-१०१-४

‘ये वीर सुमित्राकुमार मुझे प्राणोंसे भी बढ़कर प्रिय हैं, इन्हें लहूलुहान देखकर मेरा मन व्याकुल हो रहा है, ऐसी दशामें मुझमें युद्ध करनेकी शक्ति क्या होगी? ॥

ई वीर सुमित्राकुमारनु ननगॆ प्राणक्किन्तलू हॆच्चु प्रियनागिद्दानॆ. रक्तसिक्तनाद इवनन्नु नोडि नन्न मनस्सु व्याकुलवागुत्तिदॆ. इन्तह स्थितियल्लि युद्धमाडुव शक्तियू नन्नल्लि इल्लवागिदॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. kaa = what; shaktiH = energy (is there); mama = for me; paryaakulaatmanaH = disturbed in mind; yauddhum = to fight; pashyataH = while seeing; imam = this; viiram = valiant Lakshmana; mama priyataram praaNaiH = the most beloved to me as dear as life; shoNitaardram = bathed in blood?

अनुवादः

“My energy to fight is failing, even as I see this valiant Lakshmana, who is dearer to me than life, bathed in blood, my mind being greatly disturbed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं स समरश्लाघी भ्राता मे शुभलक्षणः ।
यदि पञ्चत्वमापन्नः प्राणैर्मे किं सुखेन वा ॥ ५ ॥

‘ये मेरे शुभलक्षण भाई, जो सदा युद्धका हौसला रखते थे, यदि मर गये तो मुझे इन प्राणोंके रखने और सुख भोगनेसे क्या प्रयोजन है? ॥ ५ ॥

शुभ लक्ष्मण नन्न तम्मनु सदा काल युद्धोत्साहदिन्द इरुत्तिद्दनु. इवनु सत्तु होदरॆ ननगॆ ई प्राणगळन्नु इरिसिकॊण्डु, सुख अनुभविसुव प्रयोजनवेनिदॆ.॥5॥

लज्जतीव हि मे वीर्यं भ्रश्यतीव कराद् धनुः ।
सायका व्यवसीदन्ति दृष्टिर्बाष्पवशं गता ॥ ६ ॥

लज्जतीव हि मे वीर्यं भ्रश्यतीव कराद्धनुः ।
सायका व्यवसीदन्ति दृष्टिर्भाष्पवशं गता ॥

‘इस समय मेरा पराक्रम लज्जित-सा हो रहा है, हाथसे धनुष खिसकता-सा जा रहा है, मेरे सायक शिथिल हो रहे हैं और नेत्रोंमें आँसू भर आये हैं ॥ ६ ॥

ईग नन्न पराक्रम नाचिकॊण्डन्तिदॆ, कैय धनुस्सु जारुत्तिदॆ, नन्न सायकगळु शिथिलवागिवॆ, कण्णुगळल्लि नीरु तुम्बि बन्दिवॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. me = my; viiryam = valour; lajjatiiva = is feeling shy; as it were;dhanuH = my bow; bhrashyatiiva = is falling down; karaat = from my hand; saayakaaH = my arrows; vyavasiidanti = are dropping down; dR^iShTiH = my vision; gataa = got; baaShpavasham = overcome with tears.

अनुवादः

“My valour is feeling shy, as it were. My bow seems to fall down from any hand. My arrows are dropping down. My vision has been overcome with tears.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवसीदन्ति गात्राणि स्वप्नयाने नृणामिव ।
चिन्ता मे वर्धते तीव्रा मुमूर्षापि च जायते ॥ ७ ॥
भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा रावणेन दुरात्मना ।
विष्टनन्तं तु दुःखार्तं मर्मण्यभिहतं भृशम् ॥ ८ ॥

अवसीदन्ति गात्राणि स्वप्नयाने नृणामिव ।
चिन्ता मे वर्धते तीव्रामुमूर्षापि च जायते ॥ भ्रातरन्निहतं दृष्ट्वारावणेन दुरात्मना ।
विष्ठनन्तं तु दुःखार्तं मर्मण्यभिहतं भृशम् ॥

‘जैसे स्वप्नमें मनुष्योंके शरीर शिथिल हो जाते हैं, वही दशा मेरे इन अङ्गोंकी है । मेरी तीव्र चिन्ता बढ़ती जा रही है और दुरात्मा रावणके द्वारा घायल होकर मार्मिक आघातसे अत्यन्त पीड़ित एवं दुःखातुर हुए भाई लक्ष्मणको कराहते देख मुझे मर जानेकी इच्छा हो रही है’ ॥ ७-८ ॥

स्वप्नदल्लि मनुष्यन शरीर शिथिलवागुवन्तॆ नन्न स्थितियू आगिदॆ. नन्न तीव्र चिन्तॆ हॆच्चुत्ता इदॆ. दुरात्मा रावणनिन्द गायगॊण्डु, मार्मिक आघातदिन्द अत्यन्त पीडितनागि, दुःखातुरनाद लक्ष्मणनु नरळुवुदन्नु नोडि ननगॆ सायुव इच्छॆ उण्टागुत्तिदॆ.॥7-8॥

पदच्छेदः

7. gaatraaNi = my limbs; avasiidanti = seem to sink down; nR^iNaam iva = like those of men; svapnayaane = in sleep; chintaa = tension; vartate = is; tiivraa = growing; me = in me; jaayate mumuurShaapi = I even wish to die.

अनुवादः

“My limbs seem to sink down, like those of men in sleep. I have a serious tension, growing in me. I even wish to die.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

8. bhraataram = my brother; abhihatam = has been struck down; duraatmanaa = by the evil-minded; raavaNena = Ravana; abhihatam bhR^isham = seriously wounded; marmaNi = in his vital parts; duHkhaartam = afflicted with agony; viShTanantam = and grooming.

अनुवादः

“My brother has been struck down by the evil-minded Ravana, seriously wounded in his vital parts, afflicted with agony and groaming.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवो भ्रातरं दृष्ट्वा प्रियं प्राणं बहिश्चरम् ।
दुःखेन महताविष्टो ध्यानशोकपरायणः ॥ ९ ॥

राघवो भ्रातरं दृष्ट्वा प्रियं प्राणं बहिश्चरम् ।
दुःखेन महता विष्णो ध्यानशोक परायणः ॥

राघवो भ्रातरं दृष्ट्य प्रियं प्राणं बहिश्चरम् । दुःखेन महताविष्टो ध्यानशोकपरायणः ॥ ६-१०१-९

श्रीरघुनाथजी बाहर विचरनेवाले प्राणोंके समान प्रिय भाई लक्ष्मणको इस अवस्थामें देख महान् दुःखसे व्याकुल हो गये, चिन्ता और शोकमें डूब गये ॥ ९ ॥

श्रीरामनु बहिःप्राण दन्तॆ इद्द प्रिय तम्म लक्ष्मणनन्नु ई स्थितियल्लि नोडि महादुःखदिन्द व्याकुलनागि चिन्ता शोकदल्लि मुळुगिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. dR^iShTvaa = seeing; priyam = his beloved; bhraataram = brother; praaNam = who was his very life-breath; bahishcharam = moving outside; raaghavaH = Rama; aaviShTaH = was stricken; mahataa duHkhena = with excessive agony; dhayaana shoka paraayaNaH = gave himself up to anxiety and grief.

अनुवादः

Seeing his beloved brother, who was his very life-breath moving outside, Rama was afflicted with excessive agony and gave himself up to anxiety and grief.

स्रोतः: valmikiramayan.net

परं विषादमापन्नो विललापाकुलेन्द्रियः ।
भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं रणपांसुषु ॥ १० ॥

परन् विषादमापन्नो विललापाकुलेन्द्रियः । न हि युद्धेन मे कार्यं नैव प्राणैर्न सीतया ॥ ६-१०१-१०

उनके मनमें बड़ा विषाद हुआ । इन्द्रियोंमें व्याकुलता छा गयी और वे रणभूमिकी धूलमें घायल होकर पड़े हुए भाई लक्ष्मणकी ओर देखकर विलाप करने लगे— ॥

मनस्सिनल्लि विषाद आवरिसितु, इन्द्रियगळॆल्ल व्याकुलवादवु, रणभूमिय धूळिनल्लि गायगॊण्डु बिद्दिरुव लक्ष्मणनन्नु नोडि श्रीरामनु विलापिसतॊडगिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. dR^iShTvaa = seeing; lakShmaNam = Lakshmana; bhraataram = his brother; nihatam raNapaamsuShu = lying wounded in the dust of the battle-field; aapannaH = he got into; param = extreme; viShaadam = despondency; vilalaapa = and lamented (as follows); aakulendriyaH = confused in mind; as he was.

अनुवादः

Seeing Lakshmana his brother lying wounded in the dust of the battle-field, he got into extreme despondency and lamented (as follows), confused in mind, as he was:

स्रोतः: valmikiramayan.net

विजयोऽपि हि मे शूर न प्रियायोपकल्पते ।
अचक्षुर्विषयश्चन्द्रः कां प्रीतिं जनयिष्यति ॥ ११ ॥

‘शूरवीर! अब संग्राममें विजय भी मिल जाय तो मुझे प्रसन्नता नहीं होगी । अन्धेके सामने चन्द्रमा अपनी चाँदनी बिखेर दें तो भी वे उसके मनमें कौन-सा आह्लाद पैदा कर सकेंगे? ॥ ११ ॥

शूर वीरने! इन्नु सङ्ग्रामदल्लि विजयदॊरॆतरू ननगॆ सन्तोषवागलारदु. कुरुडन मुन्दॆ बॆळदिङ्गळु इद्दरू अवन मनस्सिनल्लि हेगॆ आह्लाद उण्टु माडीतु.॥11॥

पदच्छेदः

11. shuura = O the valiant Lakshmana!; vijayaH.api = even victory; na priyaaya upakalpate = is not making a pleasure; me = for me; kaam = what; priitim = pleasure; (can) chandraH = the moon; janayiShyati = create; achakShurviShayaH = for a man who has lost his vision?

अनुवादः

“O the valiant Lakshmana! Even victory cannot create a pleasure for me. What pleasure can the moon create for a man who has lost his vision?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं मे युद्धेन किं प्राणैर्युद्धकार्यं न विद्यते ।
यत्रायं निहतः शेते रणमूर्धनि लक्ष्मणः ॥ १२ ॥

किं मे राज्येन किं प्राणैर्युद्धे कार्यं न विद्यते ।
यत्रायं निहतः शेते रणमूर्धनि लक्ष्मणः ॥

‘अब इस युद्धसे अथवा प्राणोंकी रक्षासे मुझे क्या प्रयोजन है? अब लड़ने-भिड़नेकी कोई आवश्यकता नहीं है । जब संग्रामके मुहानेपर मारे जाकर लक्ष्मण ही सदाके लिये सो गये, तब युद्ध जीतनेसे क्या लाभ है? ॥

ईग ई युद्धदिन्द, बदुकि इरुवुदरिन्द प्रयोजनवेनिदॆ? इन्नु कादाडुव आवश्यकतॆ इल्ल. सङ्ग्रामदल्लि लक्ष्मणनु सत्तु मलगिरुवाग युद्धवन्नु गॆल्लुवुदरिन्द एनु लाभविदॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. kim me = what purpose of mine will be served by fighting; kim praaNaiH = or even by life?; ayam lakShmaNaH = this Lakshmana; shete = lies; nihataH = killed; yatra raNamuurdhani = in forefront of battle here; na vidyate = I have no; yuddhakaaryam = use for the war.

अनुवादः

“What purpose of mine will be served by fighting or eve by life? When this Lakshmana lies killed in the forefront of battle here, I have no use for the war.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथैव मां वनं यान्तमनुयाति महाद्युतिः ।
अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम् ॥ १३ ॥

यथैव मां वनं यान्तमनुयाति महाद्युतिः । अहमप्युपयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम् ॥ ६-१०१-१३

‘वनमें आते समय जैसे महातेजस्वी लक्ष्मण मेरे पीछे-पीछे चले आये थे, उसी तरह यमलोकमें जाते समय मैं भी इनके पीछे-पीछे जाऊँगा ॥ १३ ॥

काडिगॆ बरुवाग महातेजस्वि लक्ष्मणनु नन्न हिन्दॆये बन्दन्तॆ, अवनु यमलोकक्कॆ होगुवाग नानु इवन हिन्दॆये होगुवॆनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. yathaiva = in the same way as; mahaadyutiH = the very glorious Lakshmana; amyaati = followed; maam = me; yaantam = when I was going; vanam = to the forest; ahamapi = I too; tathaiva = will in the same way; upayaasyaami = follow; enam = him; yamakShayam = to the abode of Yama the Lord of Death.

अनुवादः

“In the same way as the very glorious Lakshmana followed me When I was going to the forest, I too will in the same way follow him to the abode of Yama the lord of Death.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इष्टबन्धुजनो नित्यं मां स नित्यमनुव्रतः ।
इमामवस्थां गमितो राक्षसैः कूटयोधिभिः ॥ १४ ॥

इष्टबन्दुजनो नित्यं मां स नित्यमनुव्रतः । इमामवस्थां गमितो राक्षसैः कूटयोधिभिः ॥ ६-१०१-१४

‘हाय! जो सदा मुझमें अनुराग रखनेवाले मेरे प्रिय बन्धुजन थे, छलसे युद्ध करनेवाले निशाचरोंने आज उनकी यह दशा कर दी ॥ १४ ॥

अय्यो! सदा नन्नल्लि अनुरागवुळ्ळ नन्न प्रिय बन्धुवन्नु कपट युद्ध माडुव निशाचररु इन्दु ई स्थितिगॆ तन्दरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. saH = Lakshmana; iShTa bandhujanaH = who is having his beloved relatives; anuvrataH = and who is ardently devoted; maam = to me; nityam = forever; gamitaH = is obtained; imaam = this; avasthaam = condition; raakShasaiH = by the demons; kuuTayodhibhiH = who fight treacherously.

अनुवादः

“The demons, who fight treacherously, created this condition to Lakshmana, who loved his relatives and who was ardently devoted forever to me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

देशे देशे कलत्राणि देशे देशे च बान्धवाः ।
तं तु देशं न पश्यामि यत्र भ्राता सहोदरः ॥ १५ ॥

‘प्रत्येक देशमें स्त्रियाँ मिल सकती हैं, देश-देशमें जाति-भाई उपलब्ध हो सकते हैं; परंतु ऐसा कोई देश मुझे नहीं दिखायी देता, जहाँ सहोदर भाई मिल सके ॥

ऎल्ल देशगळल्लि पत्नियरु सिगबहुदु, बन्धुजनरु सिगबहुदु, आदरॆ सहोदररु सिगुव यावुदे देश ननगॆ काणुवुदिल्ल.॥15॥

पदच्छेदः

15. kalatraaNi = wives may be obtained; deshe deshe = everywhere; baandhavaaH = relatives (can be had) deshe deshe cha = everywhere; na pashyaami = I do not find; bhraataa = brother; sahodaraH = born of the same womb; yatra tam desham tu = as such a place; wherever.

अनुवादः

“Wives may be obtained ever where. Relatives can be had every where. However, I do not find a brother, born of the same womb, at such a place whatesoever.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं नु राज्येन दुर्धर्षलक्ष्मणेन विना मम ।
कथं वक्ष्याम्यहं त्वम्बां सुमित्रां पुत्रवत्सलाम् ॥ १६ ॥

किं नु राज्येन दुर्धर्ष लक्ष्मणेन विना मम ।
कथं वक्ष्याम्यहं त्वम्बा सुमित्रां पुत्रवत्सलाम् ॥

इत्येवं विलपन्तं तं शोकविह्वलितेन्द्रियम् । विवेष्टमानं करुणमुच्छ्वसन्तं पुनः पुनः ॥ ६-१०१-१६

‘दुर्धर्ष वीर लक्ष्मणके बिना मैं राज्य लेकर क्या करूँगा? पुत्रवत्सला माता सुमित्रासे किस तरह बात कर सकूँगा? ॥ १६ ॥

दुर्धर्ष वीर लक्ष्मणनिल्लदॆ नानु राज्य पडॆदु एनु माडलि? पुत्र वत्सला तायि समित्रादेविगॆ एनु हेळलि? हेगॆ हेळली.॥16॥

पदच्छेदः

16. (The monkeys saw) tam = that Rama; vilapantam ityevam = thus lamenting; shoka vihvalitendriyam viveShTamaanam = with his mind reeling and distressed in grief; karuNam = pitiably; uchchhvasantam = sighing his breath; punaH punaH = repeatedly.

अनुवादः

The monkeys saw that Rama, thus lamenting with his mind reeling and distressed in grief and pitiably sighing his breath repeatedly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुं दत्तं सुमित्रया ।
किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम् ॥ १७ ॥

किं नु राज्ये दुर्धर्षलक्ष्मणेन विना मम । कथं वक्ष्याम्यहं त्वम्बां सुमित्रां पुत्रवत्सलाम् ॥ ६-१०१-१७

‘माता सुमित्राके दिये हुए उलाहनेको कैसे सह सकूँगा? माता कौसल्या और कैकेयीको क्या जवाब दूँगा? ॥

तायि सुमित्रादेविय निन्दनॆयन्नु हेगॆ सहिसबल्लॆ? तायि कौसल्यॆ मत्तु कैकेयियरिगॆ एनॆन्दु हेळलि.॥17॥

पदच्छेदः

17. kim nu = of what use; raajyena = is the kingdom; mama = for me; durdharSha lakSmaNena vinaa = without Lakshmana; who was difficult to over power?; aham katham akShyaami = what can I tell; sumitraam = to Sumitra; putravatsalaamambaam = the mother; who was fond of her son.

अनुवादः

“Of what use is the kingdom for me, without Lakshmana, who was difficult to over power? What can I tell to Sumitra, the mother who was so fond of her son?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतं किं नु वक्ष्यामि शत्रुघ्नं च महाबलम् ।
सह तेन वनं यातो विना तेनागतः कथम् ॥ १८ ॥

‘भरत और महाबली शत्रुघ्न जब पूछेंगे कि आप लक्ष्मणके साथ वनमें गये थे, फिर उनके बिना ही कैसे लौट आये तो उन्हें मैं क्या उत्तर दूँगा? ॥ १८ ॥

नीनु लक्ष्मणनॊन्दिगॆ काडिगॆ होगि, अवनिल्लदॆ मरळिदॆयल्ल ऎन्द भरत-शत्रुघ्नरु केळिदरॆ अवरिगॆ एनॆन्दु उत्तरिसलि.॥18॥

पदच्छेदः

18. na shakShyaami = I shall not be able; soDhum = to bear; upaalambham = the reproach; dattam = which will be given; sumitrayaa = by sumitra; kim nu vakShyaami = what shall I say; kausalyaam = to Kausalya; maataram = the mother; kimnu = and what shall I say; kaikeyiim = to Kaikeyi?

अनुवादः

“I shall not be able to bear the reproach, which will be levelled by Sumitra. What shall I pay to kausalya the mother or what shall I say to Kaikeya?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इहैव मरणं श्रेयो न तु बन्धुविगर्हणम् ।
किं मया दुष्कृतं कर्म कृतमन्यत्र जन्मनि ॥ १९ ॥
येन मे धार्मिको भ्राता निहतश्चाग्रतः स्थितः ।

‘अतः मेरे लिये यहीं मर जाना अच्छा है । भाई-बन्धुओंमें जाकर उनकी कही हुई खोटी-खरी बातें सुनना अच्छा नहीं । मैंने पूर्वजन्ममें कौन-सा अपराध किया था, जिसके कारण मेरे सामने खड़ा हुआ मेरा धर्मात्मा भाई मारा गया ॥ १९ १/२ ॥

आद्दरिन्द नानु इल्ले सायुवुदे लेसु. बन्धुगळ बळिगॆ होगि सुळ्ळु सुद्दि हेळुवुदु सरियल्ल. नानु हिन्दिन जन्मदल्लि याव अपराध माडिद्दॆनो, अदरिन्द नन्न मुन्दॆ नन्न धर्मात्मा सहोदरनु सत्तुहोदनल्ल.॥19½॥

पदच्छेदः

19. kim nu vakShyaami = what shall I say; bharatam = to Bhrata; mahaabalam shatrughnam = or to the mighty Shatrughna; (when they ask me); katham = how; aagataH = I can back; tena vinaa = without Lakshmana; yaataH = eventhogh I went; vanam = to the forest; tena saha = along with him?

अनुवादः

“What shall I say to Bharata or to the mighty Shatrughna, when they ask me, how I came back without Lakshmana even though I went to the forest along with him?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हा भ्रातर्मनुजश्रेष्ठ शूराणां प्रवर प्रभो ॥ २० ॥
एकाकी किं नु मां त्यक्त्वा परलोकाय गच्छसि ।

‘हा भाई नरश्रेष्ठ लक्ष्मण! हा प्रभावशाली शूरप्रवर! तुम मुझे छोड़कर अकेले क्यों परलोकमें जा रहे हो? ॥ २० १/२ ॥

अय्यो! वरश्रेष्ठ सहोदर लक्ष्मण! प्रभावशालि शूरश्रेष्ठने! नीनु नन्नन्नु बिट्टु ऒब्बने एकॆ परलोकक्कॆ होगुत्तिरुवॆ.॥20½॥

पदच्छेदः

20. maraNam = death; shreyaH = is better; ihaiva = here only; tu = but; na = not; bandhuvigarhaNam = a reproaches by one’s own people; kim = what; duSkR^itam karma = sinful act; kR^itam = was done; mayaa = by me; anyatra janmani = in another life; yena = due to which; dhaarmikaH me bhraataa = my righteous brother; nihataH = having been killed; sthitaH = lies; agrataH = before me.

अनुवादः

“It is better to die at this place only, rather than hear the reproaches of one’s own people. What sinful act was done by me in a previous birth due to which my righteous brother lies killed before me?

स्रोतः: valmikiramayan.net

विलपन्तं च मां भ्रातः किमर्थं नावभाषसे ॥ २१ ॥
उत्तिष्ठ पश्य किं शेषे दीनं मां पश्य चक्षुषा ।

‘भैया! मैं तुम्हारे बिना रो रहा हूँ । तुम मुझसे बोलते क्यों नहीं हो? प्रिय बन्धु! उठो । आँख खोलकर देखो । क्यों सो रहे हो? मैं बहुत दुःखी हूँ । मुझपर दृष्टिपात करो ॥ २१ १/२ ॥

तम्म! नानु नीनिल्लदॆ अळुत्तिरुत्तिरुवॆनु. नीनु नन्नॊडनॆ एकॆ मातनाडुत्तिल्ल? प्रिय बन्धुवे! एळु, कण्णुबिट्टु नोडु. एकॆ हीगॆ मलगिरुवॆ? नानु बहळ दुःखियागिद्देनॆ. नन्न कडॆगॆ ऒम्मॆ नोडु.॥21½॥

पदच्छेदः

21. haa = Alas!; bhraataH = O brother; manuja shroShTha = the best of men!; pravara = O the foremost; shuuraaNaam = among the valiant men!; prabho = O the powerful man!; tyaktvaa = deserting; maam = me; kim nu = why; gachchhasi = are you going; paralokaaya = to the other world; ekaakii = alone?

अनुवादः

“Alas! O the powerful brother, the best of men! O the foremost among the valiant men! Why are you going to the other world, deserting me?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शोकार्तस्य प्रमत्तस्य पर्वतेषु वनेषु च ॥ २२ ॥
विषण्णस्य महाबाहो समाश्वासयिता मम ।

‘महाबाहो! पर्वतों और वनोंमें जब मैं शोकसे पीड़ित हो प्रमत्त एवं विषादग्रस्त हो जाता था, तब तुम्हीं मुझे धैर्य बँधाते थे (फिर इस समय मुझे क्यों नहीं सान्त्वना देते हो?)’ ॥ २२ १/२ ॥

महाबाहो! पर्वतगळल्लि, वनगळल्लि नानु शोकदिन्द पीडितनागि, उन्मत्तनन्तॆ विषादग्रस्थनादाग नीने ननगॆ धैर्य कॊडुत्तिद्दॆ. (हागिरुवाग ईग नीनु नन्नन्नु एकॆ सान्त्वनपडिसुवुदिल्ल?॥22½॥

पदच्छेदः

22. bhraataH = O brother!; kim = why; naavabhaaShase = don’t you talk; maam = to me; vilapantam = who is lamenting?; uttiShTha = rise; pashya = and see!; kim = why; sheShe = are you lying down? pashya = see; diinam = the miserable; maam = me; chakShuShaa = with your own eyes.

अनुवादः

“O brother! Why don’t you talk to me, even though I am lamenting? Rise and see! Why are you lying down? See me, by opening your own eyes, miserable as I am.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राममेवं ब्रुवाणं तु शोकव्याकुलितेन्द्रियम् ॥ २३ ॥
आश्वासयन्नुवाचेदं सुषेणः परमं वचः ।

इस तरह विलाप करते हुए भगवान् श्रीरामकी सारी इन्द्रियाँ शोकसे व्याकुल हो उठी थीं । उस समय सुषेणने उन्हें आश्वासन देते हुए यह उत्तम बात कही— ॥

हीगॆ विलापमाडुत्ता श्रीरामन इन्द्रियवॆल्ल शोकदिन्द व्याकुलवादुवु. आग सुषेणनु अवनिगॆ आश्वासनॆ कॊडुत्ता हीगॆन्दनु-॥23½॥

पदच्छेदः

23. mahaabaaho = O the mighty armed!; samaashvaasayitaa = you have been indeed consolign; mama = me; viShaNNasya = when I felt low-spirited; pramattasya = and listless; shokaantasya = stricken with grief as I was; parvateShu = in mountain; vaneShu = and forests.

अनुवादः

“O the mighty armed! You have been indeed comforting me, whenever stricken with grief, I roamed listlessly among mountains and forests or felt low-spirited.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्यजेमां नरशार्दूल बुद्धिं वैक्लव्यकारिणीम् ॥ २४ ॥
शोकसञ्जननीं चिन्तां तुल्यां बाणैश्चमूमुखे ।

‘पुरुषसिंह! व्याकुलता उत्पन्न करनेवाली इस चिन्तायुक्त बुद्धिका परित्याग कीजिये; क्योंकि युद्धके मुहानेपर की हुई चिन्ता बाणोंके समान होती है और केवल शोकको जन्म देती है ॥ २४ १/२ ॥

पुरुषसिंहने! व्याकुलतॆयन्नु उण्टुमाडुव ई चिन्तायुक्त बुद्धियन्नु त्यजिसु; एकॆन्दरॆ युद्धरङ्गदल्लि माडिद चिन्तॆयु बाणगळन्तॆ इरुत्तदॆ. कोमल शोकवन्ने हुट्टुहाकुत्तदॆ.॥24½॥

पदच्छेदः

24. aashvaasayan = comforting; raamam = Rama; shoka vyaakulitendriyam = whose mind was full of grief; evam = and thus; bruvaaNam = speaking (lamenting); suSheNaH = Sushena; uvaacha = addressed; idam paramam vachaH = the following excellent words.

अनुवादः

Comforting Rama, whose mind was full of grief and who was thus lamenting, Sushena, for his part, addressed the following excellent words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैव पञ्चत्वमापन्नो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः ॥ २५ ॥
नह्यस्य विकृतं वक्त्रं न च श्यामत्वमागतम् ।
सुप्रभं च प्रसन्नं च मुखमस्य निरीक्ष्यताम् ॥ २६ ॥

त्यजेमां नरशार्दूल बुद्धिं वैक्लब्यकारिणीम् ॥ ६-१०१-२५ शोकसंजननीं चिन्तां तुल्यां बाणैश्चमूमुखे । नैव पञ्चत्वमापन्नो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः ॥ ६-१०१-२६ न ह्य्स्य विकृतं वक्त्रं न च श्यामत्वमागतम् । सुप्रभन् च प्रसन्नं च मुखमस्याभिलक्ष्यते ।

‘आपके भाई शोभावर्द्धक लक्ष्मण मरे नहीं हैं । देखिये, इनके मुखकी आकृति अभी बिगड़ी नहीं है और न इनके चेहरेपर कालापन ही आया है । इनका मुख प्रसन्न एवं कान्तिमान् दिखायी दे रहा है ॥ २५-२६ ॥

निम्म अनुज शोभावर्धक लक्ष्मणनु सत्तिल्ल. नोडु, इवनु मुखाकृतियु इन्नू कॆट्टिल्ल. इवन मुखदल्लि करिछायॆ इल्ल. इवन मुखवु प्रसन्न हागू कान्तियुक्तवागि कण्डुबरुत्तदॆ.॥25-26॥

पदच्छेदः

25. navashaarduula = O the excellent among men!; tyaja = give up; buddhim = this notion; vaiklabyakaariNiim = which causes despondency in you; imaam chintaam = this anguish; shoka samjananiim = which gives rise to grief; tulyaam baaNaiH = and is as piercing as arrows; chamuumukhe = in the forefront of battle.

अनुवादः

“O the excellent among men! Give up this notion, which causes despondency in you, this anguish which gives rise to grief and is as piercing as arrows, in the forefront of battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

26. lakShmaNaH = Lakshmana; lakShmivardhanaH = the augmenter of prosperity; naina aapannaH = has not got; paN^chatvam = into death; asya = his; vaktram = countenance; na vikR^itam hi = is not changed; naagatam shyaamatvam = nor has it became dark.

अनुवादः

“Lakshmana, the augmenter of prosperity, has not got into death. His countenance is not changed, nor has it become dark.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पद्मपत्रतलौ हस्तौ सुप्रसन्ने च लोचने ।
नेदृशं दृश्यते रूपं गतासूनां विशां पते ॥ २७ ॥

६-१०१-२७ पद्मरक्ततलौ हस्तौ सुप्रसन्ने च लोचने ।

‘इनके हाथोंकी हथेलियाँ कमल-जैसी कोमल हैं, आँखें भी बहुत साफ हैं । प्रजानाथ! मरे हुए प्राणियोंका ऐसा रूप नहीं देखा जाता है ॥ २७ ॥

इवन अङ्गैगळु कमलदन्तॆ कोमलवागिदॆ, कण्णुगळू स्वच्छवागिवॆ. प्रजानाथा! सत्तिरुव प्राणिय रूप हीगॆ काणुवुदिल्ल.॥27॥

पदच्छेदः

27. asya mukham = Let his face; niriikShyataam = be seen; suprabham = with a good brightness; suprasannam cha = and very much placid; hastau = His hands; padmapatra talau = are having palms; resembling the petals of a lotus; lochane cha = His eyes too; suprasanne = are very bright.

अनुवादः

“His face may be seen with a good brightness and very much placid. The palms of his hands are resembling the petals of a lotus. His eyes too are very bright.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विषादं मा कृथा वीर सप्राणोऽयमरिन्दम ।
आख्याति तु प्रसुप्तस्य स्रस्तगात्रस्य भूतले ॥ २८ ॥
सोच्छ्वासं हृदयं वीर कम्पमानं मुहुर्मुहुः ।

विषादं मां कृथा वीर सप्राणोऽयमरिन्दम ।
आख्याति तु प्रसुप्तस्य स्रस्तगात्रस्य भूतले ॥
सोच्छ्वासं हृदयं वीर कम्पमानं मुहुर्मुहुः ।

६-१०१-२८ विषादं मा कृथा वीर सप्राणोऽयमरिंदम ।

‘शत्रुओंका दमन करनेवाले वीर! आप विषाद न करें । इनके शरीरमें प्राण हैं । वीर! ये सो गये हैं । इनका शरीर शिथिल होकर भूतलपर पड़ा है । साँस चल रही है और हृदय बारम्बार कम्पित हो रहा है—उसकी गति बंद नहीं हुई है । यह लक्षण इनके जीवित होनेकी सूचना दे रहा है’ ॥ २८ १/२ ॥

शत्रुदमन वीरने! नीवु विषाद पडबेडि. इवन शरीरदल्लि प्राणगळिवॆ. वीरने! इवन शरीर शिथिलवागि नॆलदल्लि मलगिरुवनु. उसिरु नडॆयुत्तिदॆ, हृदय बडियुत्तिदॆ. इदु लक्ष्मणनु जीविसिरुव सूचनॆ इदॆ.॥28½॥

पदच्छेदः

28. vishaampate = O king!; ruupam = the appearance; gataasuunaam = of the dead; nadR^ishyate = does not look; iidR^isham = like this; viira = O hero; arimdama = the annihilator of enemies!; ayam = He; sapraaNaH = is all with his life; viShaadam maakR^ithaaH = do not worry|

अनुवादः

“O king! The appearance of the dead does not look like this. O hero, the annihilator of enemies! He is all with his life. Do not worry.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा महाप्राज्ञः सुषेणो राघवं वचः ॥ २९ ॥
समीपस्थमुवाचेदं हनूमन्तं महाकपिम् ।

श्रीरामचन्द्रजीसे ऐसा कहकर परम बुद्धिमान् सुषेणने पास ही खड़े हुए महाकपि हनुमान् जी से कहा— ॥ २९ १/२ ॥

श्रीरामचन्द्रनल्लि हीगॆ हेळि परम बुद्धिवन्त सुषेणनु बळियल्लि निन्तिरुव महाकपि हनुमन्तनल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. muhurmuhuH = the repeatedly; kampamaanam = beating; hR^idayam = heart; sochchhvaasam = with the take of the breath; (of Lakshmana); prasuptasya bhutale = lying on the earth’s surface; fast asleep; sraptagaatrasya = with his limbs relaxed; aakhyaati = are telling; viira = O the gallant prince!.

अनुवादः

“The repeatedly beating heart with the signs of breath of Lakshmana, lying on the earth’s surface, fast asleep, with his limbs relaxed are telling it, O the gallant prince!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सौम्य शीघ्रमितो गत्वा पर्वतं हि महोदयम् ॥ ३० ॥
पूर्वं तु कथितो योऽसौ वीर जाम्बवता तव ।
दक्षिणे शिखरे जातां महौषधिमिहानय ॥ ३१ ॥
विशल्यकरणीं नाम्ना सावर्ण्यकरणीं तथा ।
सञ्जीवकरणीं वीर सन्धानीं च महौषधीम् ॥ ३२ ॥
सञ्जीवनार्थं वीरस्य लक्ष्मणस्य त्वमानय ।

‘सौम्य! तुम शीघ्र ही यहाँसे महोदय पर्वतपर, जिसका पता जाम्बवान् तुम्हें पहले बता चुके हैं, जाओ और उसके दक्षिण शिखरपर उगी हुई विशल्यकरणी१, सावर्ण्यकरणी२, संजीवकरणी३ तथा संधानी४ नामसे प्रसिद्ध महौषधियोंको यहाँ ले आओ । वीर! उन्हींसे वीरवर लक्ष्मणके जीवनकी रक्षा होगी’ ॥ ३०—३२ १/२ ॥

१. शरीरमें धँसे हुए बाण आदिको निकालकर घाव भरने और पीड़ा दूर करनेवाली । २. शरीरमें पहलेकी-सी रंगत लानेवाली । ३. मूर्च्छा दूर कर चेतना प्रदान करनेवाली । ४. टूटी हुई हड्डियोंको जोड़नेवाली ।

सौम्य! नीनु शीघ्रवागि इल्लिन्द महोदय पर्वतक्कॆ होगु, अदर परिचय जाम्बवन्तरु निनगॆ मॊदले तिळिसिरुवनु. अदर दक्षिण शिखरदल्लि इरुव विशल्यकरणी,1 सावर्ण्यकरणी,2 सञ्जीवकरणि,3 सन्धानि4 ऎम्ब प्रसिद्ध महौषधिगळन्नु तॆगॆदुकॊण्डु बा. अवुगळिन्द वीरवर लक्ष्मणन रक्षणॆ आगुवुदु.॥30-32॥

पदच्छेदः

30. uktvaa = having addressed; vachaH = the words; evam = thus; raaghavam = to Rama; suSheNaH = Sushena; mahaapraajJNaH = the highly learned one; uvaacha = spoke; idam = these words; hanuumantam = to Hanuma; mahaakapim = the great monkey; samiipastham = who was standing nearby.

अनुवादः

Having addressed the words thus to Rama, the highly learned Sushena spoke the following words to Hanuma the great monkey, who was standing nearby:

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवमुक्तो हनुमान् गत्वा चौषधिपर्वतम् ।
चिन्तामभ्यगमच्छ्रीमानजानंस्ता महौषधीः ॥ ३३ ॥

इत्येवमुक्तो हनूमान्गत्वा चौषधिपर्वतम् ।
चिन्तामभ्यगमच्छ्रीमानजानंस्ता महौषधीः ॥

उनके ऐसा कहनेपर हनुमान् जी ओषधिपर्वत (महोदयगिरि)-पर गये; परंतु उन महौषधियोंको न पहचाननेके कारण वे चिन्तामें पड़ गये ॥ ३३ ॥

सुषेणनु हीगॆ हेळिदाग हनुमन्तनु औषधिपर्वत (महोदयगिरि)क्कॆ होदनु. आदरॆ आ महौषधिगळन्नु गुरुतिसदॆ चिन्तितनादनु.॥33॥

पदच्छेदः

31; 32; 33. gatvaa = going; itaH = from this place; shiighram = quickly; saumya = O gentle one!; shailam = to the mountain; ouShadhiparvatam = called Oushadhi Mountain; kathitaH = which was already narrated; tava = to you; puurvam = previously; jaanbavataa = by Jambavan; viira = O brave one!; aanaya = bring; iha = here; samjiivanaartham = for restoring to consciousness; viirasya mahaatmanaH lakShmaNasya = the great souled and the heroic Lakshmana; mahauShadhim vishalyakaraNiim(1) = the precious herb Vishalya karani; naamnaa = by name; jaataam = which has sprung up; dakShiNe shikhare = on its southern peak; tathaa = and; saavarNa karaNiim(2) = savarngakarani; sanjiivakaraNiim(3) = Sanjiva karani; mahauShadhiim samdhaaniim cha(4) = and the precious herb Samdhanakarani.

अनुवादः

“Proceeding from this place with full speed, O gentle one!, to the mountain called Oushadhi (Mahodaya), which was already described to you previously by Jambavan, O brave one! Bring here for restoring the great-souled and heroic Lakshmana to consciousness, the precious herb Vishalyakarani (1) by name which was sprung up on its southern peak, Savarnakarnani (2), Samjivakarani(3) and the precious herb, Samdhanakarani (4).”

टिप्पनी

(1) Vishalyakarani: A herb credited with the virtue of expelling an arrow /other weapons from the body, healing the wound and relieving pain. (2) Savarnakarani: Another herb supposed to possess the property of counteracting the discolouration caused by a wound, burns etc. and restoring the original colour of the skin. (3) Samjivakarani: Another herb believed to possess the virtue of bringing back an unconscious person to consciousness. (4) Samdhani: A herb credited with the property of joining a fractured bone.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना मारुतेरमितौजसः ।
इदमेव गमिष्यामि गृहीत्वा शिखरं गिरेः ॥ ३४ ॥

इत्येवमुक्तो हनुमान्गत्वा चौषदिपर्वतम् ॥ ६-१०१-३४ चिन्तामभ्यगमच्छ्रीमानजानंस्ता महौषधीः ।

इसी समय अमित तेजस्वी हनुमान् जी के हृदयमें यह विचार उत्पन्न हुआ कि ‘मैं पर्वतके इस शिखरको ही ले चलूँ’ ॥ ३४ ॥

आगले अमिततेजस्वी हनुमन्तन मनस्सिनल्लि ‘नानु पर्वतद ई शिखरवन्नु तॆगॆदुकॊण्डु होगुवॆनु’ ऎम्ब विचार उण्टायितु.॥34॥

पदच्छेदः

34. ityevam = thus; uktaH = spoken; shriimaan = the illustrious; hanumaan = Hanuma; gatvaa = having gone; ouShadhiparvatam = to mount Oushadha; ajaanam = could not identify; taaH = those; mahauShadhiiH = precious herbs; abhyagamat = became; chintaam = thoughtful.

अनुवादः

Hearing those words, Hanuma, having sprung to Mount Oushadhi, could not identify those precious herbs and became thoughtful.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्मिंस्तु शिखरे जातामोषधीं तां सुखावहाम् ।
प्रतर्केणावगच्छामि सुषेणो ह्येवमब्रवीत् ॥ ३५ ॥

‘इसी शिखरपर वह सुखदायिनी ओषधि उत्पन्न होती होगी, ऐसा मुझे अनुमानतः ज्ञात होता है; क्योंकि सुषेणने ऐसा ही कहा था ॥ ३५ ॥

इदे शिखरदल्लि आ सुखदायक औषधिगळु बॆळॆयुत्तवॆ ऎन्दु ननगॆ ज्ञापक बरुत्तिदॆ. एकॆन्दरॆ सुषेणनु हीगॆये हेळिद्दनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. tasa maaruteH = to that Hanuma; amitoujasaH = whose strength was unlimited; buddhiH = the thought; samutpannaa = arouse; (as follows:); gamiShyaami = I will go; gR^ihiitvaa = taking; gireH shikharameva = this mountain-peak itself.

अनुवादः

The following thought arose to that Hanuma, whose strength was unlimited: “I will go back, taking this mountain-peak itself.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अगृह्य यदि गच्छामि विशल्यकरणीमहम् ।
कालात्ययेन दोषः स्याद् वैक्लव्यं च महद्भवेत् ॥ ३६ ॥

अस्मिंस्तु शिखरे जातामोषधिं तां सुखावहाम् ॥ ६-१०१-३६ प्रतर्केणावगच्छामि सुषेणो ह्येवमब्रवीत् ।

‘यदि विशल्यकरणीको लिये बिना ही लौट जाऊँ तो अधिक समय बीतनेसे दोषकी सम्भावना है और उससे बड़ी भारी घबराहट हो सकती है’ ॥ ३६ ॥

विशल्यकरणियन्नु तॆगॆदुकॊण्डु होगदिद्दरॆ, हॆच्चु समय कळॆदरॆ दोषवुण्टादीतु हागू अदरिन्द ऎल्लरू गाबरिगॊळ्ळुवरु.॥36॥

पदच्छेदः

36. pratarkeNa = by conjecture; avagachchhaami = I understand; taam = that; sukhaavahaam = delightful; oShadhi = herb; jaataam = must have sprouted; asmin shikhare = in this mountain-peak; suSheNaH = Sushena; abraviit hi = indeed has said; evam = so.

अनुवादः

“By conjecture, I understand that the delightful herb must have sprouted in this mountain-peak. Sushena indeed has said so.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति सञ्चिन्त्य हनुमान् गत्वा क्षिप्रं महाबलः ।
आसाद्य पर्वतश्रेष्ठं त्रिः प्रकम्प्य गिरेः शिरः ॥ ३७ ॥
फुल्लनानातरुगणं समुत्पाट्य महाबलः ।
गृहीत्वा हरिशार्दूलो हस्ताभ्यां समतोलयत् ॥ ३८ ॥

इति सञ्चिन्त्य हनुमान् गत्वा क्षिप्रं महाबलः ।
आसाद्यपर्वतश्रेष्ठं त्रिः प्रकम्प्य गिरॆः शिरः ॥ फुल्लनानातरुगणं समुत्पाट्य महाबलः ।
गृहीत्वा हरिशार्दूलो हस्ताभ्यां समतोलयत् ॥

ऐसा सोचकर महाबली हनुमान् तुरंत उस श्रेष्ठ पर्वतके पास जा पहुँचे और उसके शिखरको तीन बार हिलाकर उसे उखाड़ लिया । उसके ऊपर नाना प्रकारके वृक्ष खिले हुए थे । वानरश्रेष्ठ महाबली हनुमान् ने उसे दोनों हाथोंपर उठाकर तौला ॥ ३७-३८ ॥

हीगॆ योचिसि महाबलि हनुमन्तनु तत्क्षण आ श्रेष्ठ पर्वतद हत्तिरक्कॆ होगि अदर शिखरवन्नु मूरु बारि अलुगाडिसि, कित्तुकॊण्डनु. अदर मेलॆ नाना विधद वृक्षगळु इद्दवु. वानर श्रेष्ठ महाबलि हनुमन्तनु तन्नॆरडु कैगळिन्द हिडिदॆत्तिदनु.॥37-38॥

पदच्छेदः

37. aham gachchhaami yadi = If I go; ag^ihya = without taking; vishalyakaraNiim = Vishalyakarani; doShaH = harm; syaat = may come; kaalaatyayena = through passage of time; mahat cha = and a great; vaiklabyam = perplexity; bhavet = may arise.

अनुवादः

“If I go without taking Vishalyakarani, harm may come through passage of time and a great perplexity may arise.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स नीलमिव जीमूतं तोयपूर्णं नभस्तलात् ।
उत्पपात गृहीत्वा तु हनूमान् शिखरं गिरेः ॥ ३९ ॥

जलसे भरे हुए नीले मेघके समान उस पर्वत-शिखरको लेकर हनुमान् जी ऊपरको उछले ॥ ३९ ॥

नीरु तुम्बिद नीलमेघदन्तॆ आ पर्वत शिखरवन्नु ऎत्तिकॊण्डु हनुमन्तनु मेलक्कॆ नॆगॆदनु.॥39॥

पदच्छेदः

38; 39. iti samchitya = thus thinking; hanumaan = Hanuma; mahaabalaH = the mighty; harishaarduulaH = and excellent of monkeys; gatvaa = having gone; kShipram = quickly; aasaadya = and approaching; parvata shreShTham = that excellent mountain; gR^ihiitvaa = and taking; gireH shikharam = that mountain-peak; hastaabhyaam = with his arms; prakampya = shaking it well; triH = for three times; samutpaaTya = uprooting; pullanaanaatarugaNam = the mountain-peak; which was endowed with many trees in bloom; samatolayat = lifted it up; mahaabalaH = so mighty as he was.

अनुवादः

Thinking thus, the mighty Hanuma the excellent of monkeys, having gone quickly and approaching that excellent mountain, taking that mountain-peak with his arms, shaking it violently for three times and uprooting the mountain-peak, which was endowed with many trees in bloom, lifted it up, so mighty as he was.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समागम्य महावेगः सन्न्यस्य शिखरं गिरेः ।
विश्रम्य किञ्चिद्धनुमान् सुषेणमिदमब्रवीत् ॥ ४० ॥

उनका वेग महान् था । उस शिखरको सुषेणके पास पहुँचाकर उन्होंने पृथ्वीपर रख दिया और थोड़ी देर विश्राम करके हनुमान् जी ने सुषेणसे इस प्रकार कहा— ॥ ४० ॥

महावेगदिन्द अवनु आ पर्वतशिखरवन्नु सुषेणन बळिगॊय्दु नॆलदल्लिरिसिदनु. स्वल्प विश्रमिसि हनुमन्तनु सुषेणनल्लि इन्तॆन्दनु.॥40॥

पदच्छेदः

40. gR^ihiitvaa = taking; gireH shikharam = that mountain-peak; niilam toyapuurNam jiimuutam iva = which looked like a dark rainy cloud; saH hanuumaan = that Hanuman; utpapaata = jumped up; nabhastalaat = into the sky.

अनुवादः

Taking that mountain-peak, which looked like a dark rainy cloud, that Hanuman jumped up into the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

औषधीर्नावगच्छामि ता अहं हरिपुङ्गव ।
तदिदं शिखरं कृत्स्नं गिरेस्तस्याहृतं मया ॥ ४१ ॥

ओषधीर्नावगच्छामि ता अहं हरिपुङ्गव ।
तदिदं शिखरं कृत्स्नं गिरेस्तस्याहृतं मया ॥

‘कपिश्रेष्ठ! मैं उन ओषधियोंको पहचानता नहीं हूँ । इसलिये उस पर्वतका सारा शिखर ही लेता आया हूँ’ ॥ ४१ ॥

कपिश्रेष्ठने! नानु आ औषधिगळन्नु गुरुतिसुवुदिल्ल. अदक्कागि आ पर्वतद शिखरवन्ने ऎत्तिकॊण्डु बन्दिरुवॆनु.॥41॥

पदच्छेदः

41. samaagamya = coming; mahaavegaH = with a great speed; hanumaan = Hanuma; samnyasya = putting down; gireH shkharam = the mountain-peak; kimchit vishramya = and resting for a while; abraviit = spoke; idam = the following words; suShaNam = to Sushena.

अनुवादः

Arriving with a great speed, Hanuma putting down the mountain-peak and resting for a while, spoke the following words to Sushena:

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं कथयमानं तु प्रशस्य पवनात्मजम् ।
सुषेणो वानरश्रेष्ठो जग्राहोत्पाट्य चौषधीः ॥ ४२ ॥

ओषधीर्नावगछामि ता अहन् हरिपुङ्गव ॥ ६-१०१-४२ तदिदन् शिखरन् कृत्स्नं गिरेस्तस्याहृतं मया ।

ऐसा कहते हुए हनुमान् जी की भूरि-भूरि प्रशंसा करके वानरश्रेष्ठ सुषेणने उन ओषधियोंको उखाड़ लिया ॥ ४२ ॥

हीगॆ हेळुत्तिरुव हनुमन्तनन्नु भूरि भूरि प्रशंसिसि वानर श्रेष्ठ सुषेणनु आ महौषधिगळन्नु कित्तु तन्दनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. haripungava = O the excellent of monkeys!; aham = I; naavagachchhaami = could not identify; taaH = those; oShadhiiH = herbs; tat idam kR^itsnam = that and this entire; tasya gireH shikharam = mountain-peak; aahR^itam = has been brought; mayaa = by me.

अनुवादः

“O the excellent of monkeys! I have brought the entire mountain-peak, as I could not identify those herbs.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विस्मितास्तु बभूवुस्ते सर्वे वानरपुङ्गवाः ।
दृष्ट्वा तु हनुमत्कर्म सुरैरपि सुदुष्करम् ॥ ४३ ॥

विस्मितास्तु बभूवुस्ते रणे वानरपुङ्गवाः ।
दृष्ट्वा तु हनुमत्कर्म सुरैरपि सुदुष्करम् ॥

एवम् कथयमानं तं प्रशस्य पवनात्मजम् ॥ ६-१०१-४३ सुषेणो वानरश्रेष्ठो जग्राहोत्पाट्य चौषधीः ।

हनुमान् जी का वह कर्म देवताओंके लिये भी अत्यन्त दुष्कर था । उसे देखकर समस्त वानर-यूथपति बड़े विस्मित हुए ॥ ४३ ॥

हनुमन्तन आ कर्मवु देवतॆगळिगू अत्यन्त दुष्करवागित्तु. अदन्नु नोडि समस्त वानर यूथपतिगळु भारी विस्मितरादरु.॥43॥

पदच्छेदः

43. prashasya = eulogizing; pavanaatmajam = Hanuma; evam kathamaanam = who was thus narrating; suSheNaH = Sushena; vaanara shreShThaH = the excellent of monkeys; utpaaTya = pulling out; oShadhiiH = the herbs; jagraaha = took hold of them.

अनुवादः

Eulogizing Hanuma, who was thus narrating his trip, Sushena, the excellent of monkeys, pulling out the herbs, took hold off them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सङ्क्षोदयित्वा तामोषधीं वानरोत्तमः ।
लक्ष्मणस्य ददौ नस्तः सुषेणः सुमहाद्युतिः ॥ ४४ ॥

विस्मितास्तु बभूवुस्ते सर्वे वानरपुंगवाः ॥ ६-१०१-४४ दृष्ट्वा हनूमतः कर्म सुरैरपि सुदुष्करम् ।

महातेजस्वी कपिश्रेष्ठ सुषेणने उस ओषधिको कूट-पीसकर लक्ष्मणजीकी नाकमें दे दिया ॥ ४४ ॥

महातेजस्वी कपिश्रेष्ठ सुषेणनु आ औषधिगळन्नु कुट्टि अरॆदु लक्ष्मणनु मूगिनल्लि हच्चिदनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. sarve te vaanarapungavaaH = all those monkey-chiefs; surairapi = and even the gods; babhuuvuH vismitaaH = were surprised; dR^iShTvaa = in seeing; duShkaram karma = that most difficult feat; hanuumataH = of Hanuma.

अनुवादः

All those monkey-chiefs and even the gods were surprised to see that most difficult feat of Hanuma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सशल्यः स समाघ्राय लक्ष्मणः परवीरहा ।
विशल्यो विरुजः शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात् ॥ ४५ ॥

ततः सङ्क्षोदयित्वा तामोषधिन् वानरोत्तमः ॥ ६-१०१-४५ लक्ष्मणस्य ददौ नस्तः सुषेणः सुमहाद्युतिः ।

शत्रुका संहार करनेवाले लक्ष्मणके सारे शरीरमें बाण धँसे हुए थे । उस अवस्थामें उस ओषधिको सूँघते ही उनके शरीरसे बाण निकल गये और वे नीरोग हो शीघ्र ही भूतलसे उठकर खड़े हो गये ॥ ४५ ॥

शत्रुसंहार माडुव लक्ष्मणन शरीरदल्लि नॆट्टिद्द बाणगळु औषधियु मूसुत्तले ऎल्लवू बिद्दुहोदुवु हागू कूडले निरोगियागि ऎद्दु निन्तुकॊण्डनु.॥45॥

पदच्छेदः

45. tataH = then; samkShodayitvaa = crushing; taam = that; oShadhim = herb; suSheNaH = Sushena; vaanarottamaH = the excellent of monkeys; sumahaadyutiH = having a great splendour; dadau = administered (it); lakShmaNasya = to Lakshmana; nastaH = through the nose.

अनुवादः

Then, crushign that herb, Sushena the excellent of monkeys, having a great splendour, administered it through Lakshmana’s nose.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुत्थितं तु हरयो भूतलात् प्रेक्ष्य लक्ष्मणम् ।
साधुसाध्विति सुप्रीता लक्ष्मणं प्रत्यपूजयन् ॥ ४६ ॥

लक्ष्मणको भूतलसे उठकर खड़ा हुआ देख वे वानर अत्यन्त प्रसन्न हो ‘साधु-साधु’ कहकर उनकी भूरि-भूरि प्रशंसा करने लगे ॥ ४६ ॥

लक्ष्मणनु ऎद्दु निन्तिरुवुदन्नु नोडि वानररॆल्ल सन्तोषगॊण्डु भले, भले लक्ष्मण! ऎन्दु हेळुत्ता भूरिभूरि प्रशंसॆ माडिदरु.॥46॥

पदच्छेदः

46. samaaghraaya = duly inhaling it well; saH lakShmaNaH = that Lakshmana; paraviirahaa = the annihilator of adversaries; sashalyaH = having the spear lodged in his body; udatiShThat = raised; shiighram = quickly; mahiitalaat = from the earth’s surface; vishalyaH = rid as he was of the spear; virujaH = and his pain.

अनुवादः

Duly inhaling it well, that Lakshmana, the annihilator of adversaries, having the spear lodged in his body, raised quickly from the earth’s surface rid as he was of the spear and his pain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एह्येहीत्यब्रवीद् रामो लक्ष्मणं परवीरहा ।
सस्वजे गाढमालिङ्गय बाष्पपर्याकुलेक्षणः ॥ ४७ ॥

एह्येहीत्यब्रवी द्रामो लक्ष्मणं परवीरहा ।
सस्वजे गाढमालिङ्ग्य भाष्पपर्याकुलेक्षणः ॥

तमुत्थितं तु हरयो भूतलात्प्रेक्ष्य लक्ष्मणम् ॥ ६-१०१-४७ साधु साध्विति सुप्रीताः सुषेणं प्रत्यपूजयन् ।

तब शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले भगवान् श्रीरामने लक्ष्मणसे कहा—‘आओ-आओ’ ऐसा कहकर उन्होंने उन्हें दोनों भुजाओंमें भर लिया और गाढ़ आलिङ्गन करके हृदयसे लगा लिया । उस समय उनके नेत्रोंमें आँसू छलक रहे थे ॥ ४७ ॥

आग शत्रुवीरर संहारमाडुव भगवान् श्रीरामनु लक्ष्मणनल्लि बा, बा! ऎन्दु हेळि बरसॆळॆदु बिगिदप्पिकॊण्डनु. आग अवन कण्णुगळल्लि नीरु हरियितु.॥47॥

पदच्छेदः

47. dR^iShTvaa = seeing; tam lakShmaNam = that Lakshmana; utthitam = raisen; bhuutalaat = from the ground; harayaH = the monkeys; supriitaaH = were over-joyed; pratyapuujayan = and applauded; lakShmaNau = Lakshmana; saadhu saadhu iti = saying; “Excellent! Excellent!”

अनुवादः

Seeing that Lakshmana risen from the ground, the mokneys were overjoyed and applauded Lakshmana, saying, “Excellent, excellent!”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अब्रवीच्च परिष्वज्य सौमित्रिं राघवस्तदा ।
दिष्ट्या त्वां वीर पश्यामि मरणात् पुनरागतम् ॥ ४८ ॥

अब्रवीच्छ परिष्वज्य सौमित्रिं राघवस्तदा ।
दिष्ट्या त्वां वीर पश्यामि मरणात्पुनरागतम् ॥

एह्येहीत्यब्रवीद्रामो लाक्ष्मणं परवीरहा ॥ ६-१०१-४८ सस्वजे स्नेहगाढन् च बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।

सुमित्राकुमारको हृदयसे लगाकर श्रीरघुनाथजीने कहा— ‘वीर! बड़े सौभाग्यकी बात है कि मैं तुम्हें मृत्युके मुखसे पुनः लौटा हुआ देखता हूँ ॥ ४८ ॥

सौमित्रियन्नु अप्पिकॊण्डु श्रीरघुनाथनु हेळिदनु-वीरने! नीनु मृत्युमुखदिन्द पुनः मरळि बन्दुदु नम्म सौभाग्यद मातागिदॆ.॥48॥

पदच्छेदः

48. raamaH = Rama; paraviirahaa = the destroyer of enemies; abraviit = said; lakShmaNam = to Lakshmana; iti = saying; ehi ehi = “come; come!” sasvaje = and embraced him; snehagaaDham cha = firmly with affection; baaShpaparyaakulekShaNaH = with his eyes clouded with tears.

अनुवादः

Rama, the destroyer of enemies, said to Lakshmana, “come, come!” and embraced him firmly with affection, with his eyes clouded with tears.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि मे जीवितेनार्थः सीतया च जयेन वा ।
को हि मे जीवितेनार्थस्त्वयि पञ्चत्वमागते ॥ ४९ ॥

जीविते मे जीवितेनार्थः सीतया च जयेन वा ।
को हि मे जीवितेनार्थस्त्वयि पञ्चत्वमागते ॥

‘तुम्हारे बिना मुझे जीवनकी रक्षासे, सीतासे अथवा विजयसे भी कोई मलतब नहीं है । जब तुम्हीं नहीं रहोगे, तब मैं इस जीवनको रखकर क्या करूँगा?’ ॥ ४९ ॥

नीनिल्लदॆ ननगॆ जीवनदिन्द, सीतॆयिन्द, विजयदिन्द यावुदे प्रयोजनविल्ल. नीनु इल्लदिरुवाग नानु बदुकिद्दरू एनु माडलि.॥49॥

पदच्छेदः

49. pariShvajya = after embracing; saumitrim = Lakshmana; raaghavaH = Rama; tadaa = then; abraviichcha = said to him; diShTyaa = luckily; viira = O valiant one; pashyaami = I see; tvaam = you; punaH aagatam = returned; maraNaat = from death.

अनुवादः

After embracing Lakshmana, Rama then said to him: “Luckily, O valiant one, I see you here, returned from death.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवं ब्रुवतस्तस्य राघवस्य महात्मनः ।
खिन्नः शिथिलया वाचा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ५० ॥

महात्मा रघुनाथजीके ऐसा कहनेपर लक्ष्मण खिन्न हो शिथिल वाणीमें धीरे-धीरे बोले— ॥ ५० ॥

महात्मा श्रीरामनु हागॆ हेळिदाग लक्ष्मणनु खिन्ननागि गद्गदितनागि निधानवागि हीगॆ नुडिदनु.॥50॥

पदच्छेदः

50. na hi arthaH = there is indeed no purpose; me = of mine; jiivitena = by me my own life; siitayaa = nor of Seetha; vijayenavaa = nor of victory; tvaye = If you; aagate = have attained; paN^chatvam = demise; vada = tell me; kaH = what; arthaH = significane; (is there); tena = by it; me = to me?

अनुवादः

“There is no purpose of mine, by me own life nor of Seetha nor of victory. If you have attained demise, tell me what significnace is there for it to me?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय पुरा सत्यपराक्रम ।
लघुः कश्चिदिवासत्त्वो नैवं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ५१ ॥

इत्येवन् वदतस्तस्य राघवस्य महात्मनः ॥ ६-१०१-५१ खिन्नः शिथिलया वाचा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ।

‘आर्य! आप सत्यपराक्रमी हैं । आपने पहले रावणका वध करके विभीषणको लङ्काका राज्य देनेकी प्रतिज्ञा की थी । वैसी प्रतिज्ञा करके अब किसी ओछे और निर्बल मनुष्यकी भाँति आपको ऐसी बात नहीं कहनी चाहिये ॥ ५१ ॥

आर्यने! नीनु सत्यपराक्रमियागिरुवॆ. नीनु मॊदलु रावणनन्नु वधिसि विभीषणनिगॆ लङ्कॆय राज्यवन्नु कॊडुव प्रतिज्ञॆ माडिद्दॆ. अन्तह प्रतिज्ञॆ माडि, निर्बल मनुष्यनन्तॆ नीनु हीगॆ मातनाडबारदु.॥51॥

पदच्छेदः

51. mahaatmanaH raaghavah = (while) the great souled Rama; vaataH = was speaking ityevam = thus; khinnaH = the exhausted; lakShmaNaH = Lakshmana; abraviit = spoke; vaakyam = the following words; shithilayaa vaachaa = in a feeble tone.

अनुवादः

While the great souled Rama was speaking thus, the exhausted Lakshmana, in a feeble tone, spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि प्रतिज्ञां कुर्वन्ति वितथां सत्यवादिनः ।
लक्षणं हि महत्त्वस्य प्रतिज्ञापरिपालनम् ॥ ५२ ॥
नैराश्यमुपगन्तुं च नालं ते मत्कृतेऽनघ ।
वधेन रावणस्याद्य प्रतिज्ञामनुपालय ॥ ५३ ॥

तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय पुरा सत्यपराक्रम ॥ ६-१०१-५२ लघुः कश्चिदिवासत्त्वो नैवन् वक्तुमिहार्हसि । न प्रतिज्ञान् हि कुर्वन्ति वितथां साधवोअनघ ॥ ६-१०१-५३ लक्ष्मणन् हि महत्त्वस्य प्रतिज्ञापरिपालनम् ।

‘सत्यवादी पुरुष झूठी प्रतिज्ञा नहीं करते हैं । प्रतिज्ञाका पालन ही बड़प्पनका लक्षण है । निष्पाप रघुवीर! मेरे लिये आपको इतना निराश नहीं होना चाहिये । आज रावणका वध करके आप अपनी प्रतिज्ञा पूरी कीजिये ॥ ५२-५३ ॥

सत्यवादी पुरुषनु सुळ्ळु प्रतिज्ञॆ माडुवुदिल्ल. प्रतिज्ञॆय पालनॆये हिरितनद लक्षणवागिदॆ. निष्पाप रघुवीरने! ननगागि नीनु इष्टु निराशनागबारदु. इन्दे रावणनन्नु वधिसि निन्न प्रतिज्ञॆ पूर्णगॊळिसु.॥52-53॥

पदच्छेदः

52. satya paraakramaa = O brother; true to your promise!; na arhasi = you ought not; vaktum = to speak; evam = like this; iha = now; kashchidiva = like somebody; asattvah = who has no courage; laghuH = and who is weak; pratijJNaaya = having taken; taam pratijJNaam = that vow (of killing Ravana); puraa = before.

अनुवादः

“Having solemnly taken that pledge (of killing Ravana) before, O brother true to your promise, you ought not to speak as you have done like a weak and courageless man.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

53. satyavaadinaH = those who speak the truth; na kurvanti hi = do not make; pratijJNaam = their promise; vitathaam = futile; pratijJNapaalanam = fulfilling their pledge; lakShaNam hi = is indeed the attribute; mahattvasya = of the moral amplitude.

अनुवादः

“There is no purpose of mine, by me own life nor of Seetha nor of victory. If you have attained demise, tell me what significance is there for it to me?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न जीवन् यास्यते शत्रुस्तव बाणपथं गतः ।
नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य सिंहस्येव महागजः ॥ ५४ ॥

नैराश्यमुपगन्तुन् ते तदलं मत्कृतेअनघ ॥ ६-१०१-५४ वधेन रावणस्याद्य प्रतिज्ञामनुपालय ।

‘आपके बाणोंका लक्ष्य बनकर शत्रु जीवित नहीं लौट सकता । ठीक उसी तरह, जैसे गरजते हुए तीखी दाढ़वाले सिंहके सामने आकर महान् गजराज जीवित नहीं रह सकता ॥ ५४ ॥

तीक्ष्णवाद कॊरॆदाडॆगळुळ्ळ सिंहद ऎदुरिनिन्द आनॆयु जीवन्तवागि होगलारदो हागॆये निम्म बाणद गुरिगॆ तुत्ताद शत्रु मरळि होगलारनु.॥54॥

पदच्छेदः

54. anagha = O the faultless one!; te = to you; upagantum cha nairaashyam = getting into hopelessness too; matkR^ite = for my sake; naalam = is not befitting; anupaalaya = fulfill; pratijJNaam = your promise; vadhena = by killing; raavaNasya = of Ravana; adya = now.

अनुवादः

“O the faultless one! Getting into homelessness for my sake is not befitting of you. Fulfill your promise now, by killing Ravana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं तु वधमच्छामि शीघ्रमस्य दुरात्मनः ।
यावदस्तं न यात्येष कृतकर्मा दिवाकरः ॥ ५५ ॥

अहं तु वधमिच्छामि शीघ्रमस्य दुरात्मनः ।
यावदस्तं न यात्येष कृतकर्मा दिवाकरः ॥

‘ये सूर्यदेव अपने दिनभरका भ्रमणकार्य पूरा करके अस्ताचलको नहीं चले जाते, तबतक ही जितना शीघ्र सम्भव हो सके, मैं उस दुरात्मा रावणका वध देखना चाहता हूँ ॥ ५५ ॥

सूर्यनु हगलिन भ्रमणॆयन्नु पूर्णगॊळिसि अस्ताचलक्कॆ होगुवदॊळगॆ साध्यविद्दष्टु बेग आ दुरात्मा रावणन वधॆयन्नु नानु नोड बयसुवॆनु.॥55॥

पदच्छेदः

55. shatruH = An enemy; gataH = who stands; tava baaNa patham = within the path of your arrows; na yaasyate = cannot turn out; jiivan = alive; mahaagajaH iva = as a huge elephant; nardataH simhasya = (which gets into the path) of a roaring lion; tiikShNa damShTrsya = having terrible tusks.

अनुवादः

“An enemy who falls victim to your arrows, cannot turn out alive, as a huge elephant which gets into the path of a roaring lion possessing terrible tusks.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि वधमिच्छसि रावणस्य सङ्ख्ये
यदि च कृतां हि तवेच्छसि प्रतिज्ञाम् ।
यदि तव राजसुताभिलाष आर्य
कुरु च वचो मम शीघ्रमद्य वीर ॥ ५६ ॥

‘आर्य! वीरवर! यदि आप युद्धमें रावणका वध करना चाहते हैं, यदि आपके मनमें अपनी प्रतिज्ञाके पूरी करनेकी इच्छा है तथा आप राजकुमारी सीताको पानेकी अभिलाषा रखते हैं तो आज शीघ्र ही रावणको मारकर मेरी प्रार्थना सफल करें’ ॥ ५६ ॥

पदच्छेदः

56. aham = I; ichchhaami = wish for; vadham = the death; asya duraatmanaH = of this evil-minded fellow; shiighram = instantly; yaavat = even before; eShaH = this; divaakaraH = sun; kR^ita karmaa = having finished his task; na yaati = does not sink; astam = below the horizon.

अनुवादः

“I, for my part, wish to see the death of this evil-minded fellow instantly, even before this sun, having finished his task, does not sink below the horizon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आर्यने! वीरवरने! नीनु युद्धदल्लि रावणनन्नु वधिसलु बयसुवॆयादरॆ, निन्न मनस्सिनल्लि तन्न प्रतिज्ञॆयन्नु पूर्णगॊळिसुव इच्छॆ इद्दरॆ, राजकुमारी सीतॆयन्नु पडॆयुव अभिलाषॆ इट्टुकॊण्डिद्दरॆ, इन्दे रावणनन्नु कॊन्दु नन्न प्रार्थनॆयन्न सलगॊळिसिरि.॥5.॥

पदच्छेदः

5. kim = of what use; praaNaiH = is life; sukhena vaa = or happiness; me = to me; yadi saH ayam me bhraataa = if this famous brother of mine; shubha lakShaNaH = who is endowed with auspicious bodily marks; samarashlaaghii = and always speaks highly of war; aapannaH = obtain; paN^chatvam = his death?

अनुवादः

“Of what use is life or happiness to me, if this illustrious brother of mine, who is endowed with auspicious bodily marks and who always speaks highly of war, meets with his death?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकाधिकशततमः सर्गः ॥ १०१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें एक सौ एकवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०१ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नूरऒन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥101॥