१०० रावणस्य युद्धपलायनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Rama and Ravana confront each other with various arrows and missiles. Meanwhile, Lakshmana joins the fight and chops off Ravana’s bow with his arrows. Vibhishana also fights and kills Ravana’s horses. Lakshmana rescues Vibhishana, when a spear is hurled on him by Ravana. Then, Ravana throws a spear on Lakshmana. As it penetrates Lakshmana’s bossom, Lakshmana falls down unconscious. Rama hurls hails of arrows on Ravana from his flaming bow. Ravana takes to his heels out of fear.

स्रोतः: valmikiramayan.net

100. राम और रावणका युद्ध, रावणकी शक्तिसे लक्ष्मणका मूर्च्छित होना तथा रावणका युद्धसे भागना

तस्मिन् प्रतिहतेऽस्त्रे तु रावणो राक्षसाधिपः ।
क्रोधं च द्विगुणं चक्रे क्रोधाच्चास्त्रमनन्तरम् ॥ १ ॥
मयेन विहितं रौद्रमन्यदस्त्रं महाद्युतिः ।
उत्स्रष्टुं रावणो भीमं राघवाय प्रचक्रमे ॥ २ ॥

तस्मिन्प्रतिहतेअस्त्रे तु रावणो राक्षसाधिपः । क्रोधन् च द्विगुणं चक्रे क्रोधाच्चास्त्रमनन्तरम् ॥ ६-१००-१ मयेन विहितन् रौद्रमन्यदस्त्रं महाद्युतिः । उत्स्रष्टुन् रावणो घोरं राघवाय प्रचक्रमे ॥ ६-१००-२

अपने उस अस्त्रके नष्ट हो जानेपर महातेजस्वी राक्षसराज रावणने दूना क्रोध प्रकट किया । उसने क्रोधवश श्रीरामके ऊपर एक दूसरे भयंकर अस्त्रको छोड़नेका आयोजन किया, जिसे मयासुरने बनाया था ॥ १-२ ॥

तन्न अस्त्रवु नाशवादाग राक्षसराज रावणनु इम्मडियागि क्रोधगॊण्डु श्रीरामन मेलॆ मयासुरनु निर्मिसिद इन्नॊन्दु भयङ्कर अस्त्रवन्नु बिडलु योजिसिदनु.॥1-2॥

पदच्छेदः

1. tasmin astram = when that missile; pratihate = was struck down; raavaNaH = Ravana; raakShasaadhipaH = the king of demons; chakre krodham divguNam = (for his part) doubled his fury; krodhaat cha = and in his anger; astram = (employed another) missile; anantaram = immediately.

अनुवादः

When that missile was made defunct, Ravana the king of demons, for his part, doubled his fury and in his anger, began to employ another missile immediately.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

2. raavaNaH = Ravana; mahaadyutiH = who was endowed with extra ordinary splendour; prachakrame = started; utsR^iShTum = to release; anyat = another; astram = missile; raudram = which was cruel; bhiimam = and terrific; vihitam = built; mayena = by Maya; the demon; raaghavaaya = on Rama.

अनुवादः

Ravana, who was endowed with extraordinary splendour, started to release another cruel and terrific missile built by Maya the demon, on Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शूलानि निश्चेरुर्गदाश्च मुसलानि च ।
कार्मुकाद् दीप्यमानानि वज्रसाराणि सर्वशः ॥ ३ ॥
मुद‍्गराः कूटपाशाश्च दीप्ताश्चाशनयस्तथा ।
निष्पेतुर्विविधास्तीक्ष्णा वाता इव युगक्षये ॥ ४ ॥

उस समय रावणके धनुषसे वज्रके समान दृढ़ और दमकते हुए शूल, गदा, मूसल, मुद‍्गर, कूटपाश तथा चमचमाती अशनि आदि भाँति-भाँतिके तीखे अस्त्र छूटने लगे, मानो प्रलयकालमें वायुके विविध रूप प्रकट हो रहे हों ॥ ३-४ ॥

आग रावणन धनुस्सिनिन्द वज्रदन्तॆ दृढवाद, हॊळॆयुत्तिरुव शूल, गदॆ, मुसल, मुद्गर, कूटपाश हागू सॆळॆव मिञ्चु मुन्ताद बगॆ बगॆय हरितवाद अस्त्रगळु प्रळयकालदल्लि वायुविन विविध रूपगळु प्रकटवादन्तॆ हॊरहॊम्मिदवु.॥3-4॥

पदच्छेदः

3. tataH = then; kaarmukaat = from that bow; nishcheruH = came forth; diipyamaanaani = blazing; shuulaam = pikes; gadaashcha = maces; musalaani = and clubs; vajrasaaraaNi = which were hard as adamant; sarvashaH = on all sides.

अनुवादः

Then, from that bow, came forth, blazing pikes, maces and clubs, which were hard as adamant, on all sides.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

4. vividhaaH = various kinds; tiikShaNaaH mudgaraaH = of furious mallets; kuuTapaashaashcha = deceptive nooses; tathaa = and; diiptaaH = blazing; ashanayashcha = thunderbolts; niShpetuH = came forth; vaataaH iva = like piercing gales; yugakShaye = at the time of the destruction of the world.

अनुवादः

Various kinds of furious mallets, deceptive nooses and blazing thunderbolts came forth, like piercing gales at the time of the destruction of the world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदस्त्रं राघवः श्रीमानुत्तमास्त्रविदां वरः ।
जघान परमास्त्रेण गान्धर्वेण महाद्युतिः ॥ ५ ॥

तदस्त्रन् राघवः श्रीमानुत्तमास्त्रविदां वरः । जघान परमास्त्रेण गन्धर्वेण महाद्युतिः ॥ ६-१००-५

तब उत्तम अस्त्रके ज्ञाताओंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी श्रीमान् रघुनाथजीने गान्धर्व नामक श्रेष्ठ अस्त्रके द्वारा रावणके उस अस्त्रको शान्त कर दिया ॥ ५ ॥

आग उत्तम अस्त्रवेत्तनाद महातेजस्वी श्रीमत् रघुनाथनु गान्धर्व ऎम्ब श्रेष्ठ अस्त्रदिन्द रावणन आ अस्त्रवन्नु शान्तगॊळिसिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. raaghavaH = Rama; shriimaan = the glorious; varaH uttamaastra vidaam = the foremost among the knower of excellent missiles; mahaadyutiH = who was endowed with extraordinary splendour; jaghaana = struck down; tat = that; astram = missile; paramaastreNa = with an excellent missiles; gaandharveNa = presided over by Gandharavas the celestials musicians.

अनुवादः

The glorious Rama, the foremost among the knower in the use of excellent missiles and who was endowed with extra ordinary splendour, struck down that missile with an excellent missile presided over by Gandharvas the celestial musicians.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् प्रतिहतेऽस्त्रे तु राघवेण महात्मना ।
रावणः क्रोधताम्राक्षः सौरमस्त्रमुदीरयत् ॥ ६ ॥

तस्मिन्प्रतिहतेअस्त्रे तु राघवेण महात्मना । रावणः क्रोधताम्राक्षः सौरमस्त्रमुदीरयत् ॥ ६-१००-६

महात्मा रघुनाथजीके द्वारा उस अस्त्रके प्रतिहत हो जानेपर रावणके नेत्र क्रोधसे लाल हो गये और उसने सूर्यास्त्रका प्रयोग किया ॥ ६ ॥

महात्मा रघुनाथनिन्द आ अस्त्रवु प्रतिहतवादाग रावणन कण्णुगळु कॆम्पगागि, अवनु सूर्यस्त्रवन्नु प्रयोगिसिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. tasmin astre = when that missile; pratihate = was struck down; mahaatmanaa raaghaveNa = by the great souled Rama; raavanaH = Ravana; krodha taamraakShaH = with his coppery eyes in anger; udairayat = employed; sauram astram = a missile presided over by the sun-god.

अनुवादः

When that missile was made defunct by the great souled Rama, Ravana with his coppery eyes in anger, employed a missile presided over by the sun-god.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततश्चक्राणि निष्पेतुर्भास्वराणि महान्ति च ।
कार्मुकाद् भीमवेगस्य दशग्रीवस्य धीमतः ॥ ७ ॥

फिर तो भयानक वेगशाली बुद्धिमान् राक्षस दशग्रीवके धनुषसे बड़े-बड़े तेजस्वी चक्र प्रकट होने लगे ॥ ७ ॥

आग भयानक वेगशालि बुद्धिवन्त राक्षस दशग्रीवन धनुस्सिनिन्द दॊड्ड दॊड्ड तेजस्वी चक्रगळु प्रकटवागतॊडगिदवु.॥7॥

पदच्छेदः

7. tataH = then; niShpetuH = came forth; bhaasvaraaNi = resplendent; mahaanti = and large; chakraaNi = discuses; kaarmukaat = from the bow; dhiimataH dashagriivashcha = of the intelligent Ravana; bhiimavegasya = of terrific impetuosity.

अनुवादः

Then came forth resplendent and large discuses, from the bow of that intelligent Ravana, of terrific impetuosity.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तैरासीद् गगनं दीप्तं सम्पतद्भिः समन्ततः ।
पतद्भिश्च दिशो दीप्ताश्चन्द्रसूर्यग्रहैरिव ॥ ८ ॥

तैरासीद्गगनन् दीप्तन् सम्पतद्भिरितस्ततः । पतद्भिश्च दिशो दीप्तैश्चन्द्रसूर्यग्रहैरिव ॥ ६-१००-८

चन्द्रमा और सूर्य आदि ग्रहोंके समान आकारवाले वे दीप्तिमान् अस्त्र-शस्त्र सब ओर प्रकट होते और गिरते थे । उनसे आकाशमें प्रकाश छा गया और सम्पूर्ण दिशाएँ उद्भासित हो उठीं ॥ ८ ॥

सूर्य-चन्द्रादि ग्रहरन्तॆ आकारवुळ्ळ आ प्रकाशमान अस्त्र-शस्त्रगळु प्रकटवागि ऎल्लॆडॆ बीळुत्तिद्दवु. अदरिन्द आकाशदल्लि प्रकाश प्रसरितु हागू ऎल्ल दिक्कुगळू बॆळगिदवु.॥8॥

पदच्छेदः

8. sampatadbhiH = even as they came forth; patadbhishcha = and falling; samantataH = on all sides; taiH = by them; gaganam = the sky; aasiit = diiptam = was blazing; dishashcha = and the quarters (illuminated); chandra suurya grahairiva = as by the moon; the sun and other planets.

अनुवादः

Even as they came forth and falling on all sides, the sky was blazing and the quarters illuminated, as by the moon, the sun and other planets.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तानि चिच्छेद बाणौघैश्चक्राणि तु स राघवः ।
आयुधानि च चित्राणि रावणस्य चमूमुखे ॥ ९ ॥

तानि चिच्छेद बाणौघैश्चक्राणि तु स राघवः । आयुधानि विचित्राणि रावणस्य चमूमुखे ॥ ६-१००-९

परंतु श्रीरामचन्द्रजीने अपने बाणसमूहोंद्वारा सेनाके मुहानेपर रावणके उन चक्रों और विचित्र आयुधोंके टुकड़े-टुकड़े कर डाले ॥ ९ ॥

आदरॆ श्रीरामचन्द्रनु तन्न बाणसमूहगळिन्द युद्धदल्लि रावणन आ चक्रगळन्नु मत्तु विचित्र आयुधगळन्नु कत्तरिसिहाकिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. chamunmukhe = in the forefront; raavanasya = of Ravana’s army; saH raaghavaH = that Rama; chichchheda = split; taani = those; chakraaNi = discuses; aayudhaani cha chitraaNi = and (other) strange weapons; baaNaughe = with a multitude of arrows.

अनुवादः

In the forefront of Ravana’s army, that Rama split those discuses and other strange weapons, with a multitude of arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदस्त्रं तु हतं दृष्ट्वा रावणो राक्षसाधिपः ।
विव्याध दशभिर्बाणै रामं सर्वेषु मर्मसु ॥ १० ॥

तदसं तु हतं दृष्ट्वारावणो राक्षसाधिपः ।
विव्याध दशभिर्बाणै रामं सर्वेषु मर्मसु ॥

उस अस्त्रको नष्ट हुआ देख राक्षसराज रावणने दस बाणोंद्वारा श्रीरामके सारे मर्मस्थानोंमें गहरी चोट पहुँचायी ॥ १० ॥

तन्न अस्त्रवु नाशवादुदन्नु नोडि रावणनु हत्तु बाणगळिन्द श्रीरामन ऎल्ल मर्मस्थानगळल्लि आळवागि नोयिसिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. dR^iShTvaa = seeing; tat = that; astram = missile; hatam = struck down; raavaNaH = Ravana; raakShasa adhipaH = the king of demons; vivyaadha = hit; raamam = Rama; sarveShu marmasu = in all his vital organs; dashabhiH baaNaiH = with ten arrows.

अनुवादः

Seeing that missile struck down, Ravana the king of demons, for his part, pierced Rama with ten arrows in all his vital parts.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स विद्धो दशभिर्बाणैर्महाकार्मुकनिःसृतैः ।
रावणेन महातेजा न प्राकम्पत राघवः ॥ ११ ॥

रावणके विशाल धनुषसे छूटे हुए उन दस बाणोंसे घायल होनेपर भी महातेजस्वी श्रीरघुनाथजी विचलित नहीं हुए ॥ ११ ॥

रावणन विशाल धनुस्सिनिन्द बिट्ट हत्तु बाणगळिन्द गायगॊण्डरू महा तेजस्वी श्रीरघुनाथनु विचलितनागलिल्ल.॥11॥

पदच्छेदः

11. viddhaH = (eventhough) struck; dashabhiH baaNaiH = by ten arrows; mahaakaarmukaniHsR^itaiH = released from the great bow; raavaNena = by Ravana; saH raaghavaH = that Rama; mahaatejaaH = of extraordinary energy; na praakampata = was not shaken.

अनुवादः

Eventhough that Ravana struck Rama with those ten arrows released from his great bow, Rama of extraordinary energy was not shaken.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो विव्याध गात्रेषु सर्वेषु समितिञ्जयः ।
राघवस्तु सुसङ्क्रुद्धो रावणं बहुभिः शरैः ॥ १२ ॥

तत्पश्चात् समरविजयी श्रीरघुवीरने अत्यन्त कुपित हो बहुत-से बाण मारकर रावणके सारे अङ्गोंमें घाव कर दिया ॥ १२ ॥

अनन्तर समरविजयी श्रीरामनु अत्यन्त कुपित नागि अनेक बाणगळन्नु हॊडॆदु रावणन सर्वाङ्गवन्नु गायगॊळिसिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. tataH = then; raaghavastu = Rama; samitimjayaH = the victorious in battle; susamkruddhaH = was quite enraged; vivyaadha = and struck; raavaNam = Ravana; sarveShu gaatreShu = in all his organs; babhubhiH saraiH = with a multitude of arrows.

अनुवादः

Then, Rama the victorious in battle, was quite enraged and struck Ravana in all his organs with a multitude of arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो राघवस्यानुजो बली ।
लक्ष्मणः सायकान् सप्त जग्राह परवीरहा ॥ १३ ॥

इसी बीचमें शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले महाबली रामानुज लक्ष्मणने कुपित हो सात सायक हाथमें लिये ॥

आग शत्रुवीररन्नु संहरिसुव महाबलि रामानुज लक्ष्मणनु कुपितनागि एळु सायकगळन्नु कैगॆत्तिकॊण्डनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. etasmin antare = in the meantime; kruddhaH = the enraged lakShmaNaH = Lakshmana; raaghvasya anujaH = Rama’s younger brother; bahii = whom as strong; paraviirahaa = and the destroyer of valiant enemies; jagraaha = seized hold; sapta saayakaan = of seven arrows.

अनुवादः

In the meantime, the mighty and enraged Lakshmana, Rama’s younger brother, the destroyer of valiant enemies, seized hold of seven arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तैः सायकैर्महावेगै रावणस्य महाद्युतिः ।
ध्वजं मनुष्यशीर्षं तु तस्य चिच्छेद नैकधा ॥ १४ ॥

उन महान् वेगशाली सायकोंद्वारा उन महातेजस्वी सुमित्राकुमारने रावणकी ध्वजाके, जिसमें मनुष्यकी खोपड़ीका चिह्न था, कई टुकड़े कर डाले ॥ १४ ॥

आ महावेगशालि बाणगळिन्द महातेजस्वी सौमित्रियु मनुष्यन तलॆबुरुडॆय चिह्नॆ इद्द रावणन ध्वज वन्नु तुण्डागिसिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. mahaadyutiH = Lakshmana of great brilliance; taiH saayakaiH = with those arrows; mahaavegaiH = of high velocity; chichchheda = tore off; naikadhaa = into many pieces; dhvajam = the flag-staff tasya raavaNasya = of that Ravana; manuShya shiirSham = which bore the emblem of a man’s head.

अनुवादः

Lakshmana of great brilliance, with those arrows of high velocity, tore off into many pieces, the flag-staff of Ravana, which bore the emblem of a man’s head.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सारथेश्चापि बाणेन शिरो ज्वलितकुण्डलम् ।
जहार लक्ष्मणः श्रीमान् नैर्ऋतस्य महाबलः ॥ १५ ॥

सारथेश्चापि बाणेन शिरो ज्वलितकुण्डलम् । जहार लक्ष्मणः श्रीमान्नैरृतस्य महाबलः ॥ ६-१००-१५

इसके बाद महाबली श्रीमान् लक्ष्मणने एक बाणसे उस राक्षसके सारथिका जगमगाते हुए कुण्डलोंसे मण्डित मस्तक भी काट लिया ॥ १५ ॥

बळिक महाबलि श्रीमान् लक्ष्मणनु ऒन्दु बाणदिन्द रावणन सारथिय कर्णकुण्डल मण्डित मस्तकवन्नु कडिदुरुळिसिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. shriimaan = the glorious; mahaabalaH = and mighty; lakShmaNaH = Lakshmana; baaNena = with a single arrows; jahaara = tore; nairR^itasya saaratheH shiraH = the head of Ravana’s charioteer; jvalita kuN^Dlam = which was adorned with blazing ear-rings.

अनुवादः

The glorious and mighty Lakshmana, with a single arrow, tore the head of Ravana’s charioteer, which was adorned with blazing ear-rings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य बाणैश्च चिच्छेद धनुर्गजकरोपमम् ।
लक्ष्मणो राक्षसेन्द्रस्य पञ्चभिर्निशितैस्तदा ॥ १६ ॥

तस्य बाणैश् च चिच्छेद धनुर्गजकरोपमम् । लक्ष्मणो राक्षसेन्द्रस्य पञ्चभिर्निशितैः शरैः ॥ ६-१००-१६

इतना ही नहीं, लक्ष्मणने पाँच पैने बाण मारकर उस राक्षसराजके हाथीकी सूँड़के समान मोटे धनुषको भी काट डाला ॥ १६ ॥

इष्टे अल्लदे लक्ष्मणनु हरितवाद ऐदु बाणगळिन्द राक्षसराजन आनॆय सॊण्डिलिनन्तॆ इद्द धनुस्सन्नु तुण्डरिसिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. tadaa = then; paN^chabhiH = with five; nishitaiH = sharp; baaNaiH = arrows; lakShmaNaH = Lakshmana; chichchheda = chopped off; raakShasendrasya dhanuH = Ravana’s bow; gajakaropamam = looking like an elephant’s trunk.

अनुवादः

With five sharp arrows, Lakshmana then chopped off Ravana’s bow, which looked like an elephant’s trunk.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नीलमेघनिभांश्चास्य सदश्वान् पर्वतोपमान् ।
जघानाप्लुत्य गदया रावणस्य विभीषणः ॥ १७ ॥

तदनन्तर विभीषणने उछलकर अपनी गदासे रावणके नील मेघके समान कान्तिवाले सुन्दर पर्वताकार घोड़ोंको भी मार गिराया ॥ १७ ॥

अनन्तर विभीषणनु नॆगॆदु तन्न गदॆयिन्द रावणन नीलमेघदन्तॆ कान्तियुळ्ळ सुन्दर पर्वताकार कुदुरॆगळन्नु कॊन्दु हाकिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. aaplytya = bouncing forward; vibhiiShaNaH = Vibhishana; jaghaana = killed; gadayaa = with his mace; asya raavaNasya sadashvaan = the excellent horses of this Ravana; niilamegha nibhaan = which looked like black clouds; parvatopamaan = and were tall as mountains.

अनुवादः

Bouncing forward, Vibhishana killed, with his mace, the excellent horses of Ravana, which looked like black clouds and were tall as mountains.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हताश्वात् तु तदा वेगादवप्लुत्य महारथात् ।
कोपमाहारयत् तीव्रं भ्रातरं प्रति रावणः ॥ १८ ॥

हताश्वात् तु वेगादवप्लुत्य महारथात् ।
क्रोधमाहारयत्तीव्रं भ्रातरं प्रति रावणः ॥

हताश्वाद्वेगवान्वेगादवप्लुत्य महारथात् । क्रोधमाहारयत्तीव्रं भ्रातरं प्रति रावणः ॥ ६-१००-१८

घोड़ोंके मारे जानेपर रावण अपने विशाल रथसे वेगपूर्वक कूद पड़ा और अपने भाईपर उसे बड़ा क्रोध आया ॥

कुदुरॆगळु सत्तुहोदाग रावणनु तन्न विशाल रथदिन्द वेगवागि हारिदनु मत्तु तन्न तम्मन मेलॆ भारी सिट्टुगॊण्डनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. avaplutya = leaping down; vegaat = with speed; mahaarathaat = from his large chariot; hataashvaat = whose horses had been killed; raavaNaH = Ravana; taaa = then; aahaarayat = exhibited; tiivram = a violent; kopam = anger; bhraataram prati = towards the younger brother (of Rama).

अनुवादः

Leaping down with speed from his large chariot, whose horses had been killed, Ravana then exhibited a violent anger towards the younger brother of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शक्तिं महाशक्तिः प्रदीप्तामशनीमिव ।
विभीषणाय चिक्षेप राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥ १९ ॥

ततः शक्तिं महाशक्तिः प्रदीप्ताशनीमिव ।
विभीषणाय चिक्षेप राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥

ततः शक्तिं महाशक्तिर्दीप्तान् दीप्ताशनीम् इव । विभीषणाय चिक्षेप राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥ ६-१००-१९

तब उस महान् शक्तिशाली प्रतापी राक्षसराजने विभीषणको मारनेके लिये एक वज्रके समान प्रज्वलित शक्ति चलायी ॥ १९ ॥

आग महाशक्तिशालि प्रतापि राक्षसेन्द्रनु विभीषणनन्नु कॊल्ललु ऒन्दु वज्रायुधदन्तह प्रज्वलित शक्तियन्नु प्रयोगिसिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. tataH = then; raakShasendraH = Ravana; mahaashaktiH = of great energy; prataapavaan = and prowess; chikShepa = hurled; shaktim = a spear; pradiiptaam ashaniimiva = which was like a blazing thunderbolt; vibhiiShaNasya = on Vibhishana.

अनुवादः

Then, Ravana, of great energy and prowess, hurled a spear looking like a blazing thunderbolt, on Vibhishana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अप्राप्तामेव तां बाणैस्त्रिभिश्चिच्छेद लक्ष्मणः ।
अथोदतिष्ठत् सन्नादो वानराणां महारणे ॥ २० ॥

अप्राप्तामेव तां बाणैस्त्रिभिश्चिच्छेद लक्ष्मणः । अथोदतिष्ठत्संनादो वानराणान् तदा रणे ॥ ६-१००-२०

वह शक्ति अभी विभीषणतक पहुँचने भी नहीं पायी थी कि लक्ष्मणने तीन बाण मारकर उसे बीचमें ही काट दिया । यह देख उस महासमरमें वानरोंका महान् हर्षनाद गूँज उठा ॥ २० ॥

आ शक्तियु विभीषणनिगॆ तागुव मॊदले लक्ष्मणनु मूरु बाणगळिन्द अदन्नु तुण्डरिसिदनु. इदन्नु नोडि आ महासमरदल्लि वानररु माडिद महा हर्षनादवु प्रतिध्वनिसितु.॥20॥

पदच्छेदः

20. apraaptaameva = even before(the spear) reached Vibhishana; chichchheda = tore; taam = it; tribhiH baaNaiH = with three of his arrows; atha = thereupon; vaanaraaNaam samnaadaH = a loud cheer of the monkeys; udatiShThat = arose; mahaaraNi = in that great battle.

अनुवादः

Even before the spear reached Vibhishana, Lakshmana tore it with three of his arrows and a loud cheer then arose from the monkeys in the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सम्पपात त्रिधा छिन्ना शक्तिः काञ्चनमालिनी ।
सविस्फुलिङ्गा ज्वलिता महोल्केव दिवश्च्युता ॥ २१ ॥

सम्पपात त्रिधा च्छिन्नाशक्तिः काञ्चनमालिनी ।
सविस्फुलिङ्गा ज्वलिता महोल्केव दिवश्च्युता ॥

सोनेकी मालासे अलंकृत वह शक्ति तीन भागोंमें विभक्त होकर पृथ्वीपर गिर पड़ी, मानो आकाशसे चिनगारियोंसहित बड़ी भारी उल्का टूटकर गिरी हो ॥

आकाशदिन्द किडिगळ सहित भारी उल्कॆयु बीळुवन्तॆ, स्वर्णालङ्कृतनाद आ शक्तियु मूरु तुण्डुगळागि भूमिगॆ बिद्दु होयितु.॥21॥

पदच्छेदः

21. shaktiH = that spear; kaaNchana maalinii = crowned with gold; chhinnaa = torn; tridhaa = into three pieces; sampapaata = fell; maholkeva = like a large meteor; savishphuliN^gaa = with sparks of fire; chyutaa = fallen; divaH = from the sky.

अनुवादः

That gold-crowned spear, torn into three pieces, fell like a large meteor with sparks of fire falling from the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सम्भाविततरां कालेनापि दुरासदाम् ।
जग्राह विपुलां शक्तिं दीप्यमानां स्वतेजसा ॥ २२ ॥

तदनन्तर रावणने विभीषणको मारनेके लिये एक ऐसी विशाल शक्ति हाथमें ली, जो अपनी अमोघताके लिये विशेष विख्यात थी । काल भी उसके वेगको नहीं सह सकता था । वह शक्ति अपने तेजसे उद्दीप्त हो रही थी ॥

अनन्तर रावणनु विभीषणनन्नु कॊल्ललु-आमोघवाद विख्यातवाद, कालनू अदर वेगवन्नु सहिसद, तन्न तेजदिन्द उद्दीप्तवाद विशाल शक्तियॊन्दन्नु कैलॆत्तिकॊण्डनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. tataH = thereupon; (Ravana) jagraaha = took hold; vipulaam shaktim = of another large spear; sambhaavitataraam = which was the most competent one; duraasadaam = which was difficult to be approached; kaalenaapi = even by Yama; diipyamaanaam = and blazing; svatejasaa = with its own splendour.

अनुवादः

Thereupon, Ravana took hold of another large most competent spear, which was difficult to be approached even by Yama the lord of Death and blazing as it was, with its own splendour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा वेगिता बलवता रावणेन दुरात्मना ।
जज्वाल सुमहातेजा दीप्ताशनिसमप्रभा ॥ २३ ॥

सा वेगिना बलवता रावणेन दुरात्मना । जज्वाल सुमहाघोरा शक्राशनिसमप्रभा ॥ ६-१००-२३

दुरात्मा बलवान् रावणके द्वारा हाथमें ली हुई वह वेगशालिनी, महातेजस्विनी और वज्रके समान दीप्तिमती शक्ति अपने दिव्य तेजसे प्रज्वलित हो उठी ॥ २३ ॥

दुरात्मा बलवन्त रावणनु कैगॆत्तिकॊण्ड वेगशाली, महातेजस्वी, वज्रदन्तॆ हॊळॆयुत्तिद्दद आ शक्तियु तन्न तेजदिन्द प्रज्वलिसितु.॥23॥

पदच्छेदः

23. saa = that spear; sumahaatejaaH = with very great splendour; jajvaala = and burning; diiptaashani samaprabhaa = with a radiance equal to a blazing thunderbolt; vegitaa = was hurled swiftly; balavataa = by the mighty; duraatmanaa = and the evil-minded; raavaNena = Ravana.

अनुवादः

The mighty and the evil-minded Ravana swiftly hurled that very great spear, burning with a radiance similar to that of a blazing thunder-bolt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्मिन्नन्तरे वीरो लक्ष्मणस्तं विभीषणम् ।
प्राणसंशयमापन्नं तूर्णमभ्यवपद्यत ॥ २४ ॥

एतस्मिन्नन्तरे वीरो लक्ष्मणस्तन् विभीषणम् । प्राणसंशयमापन्नन् तूर्णमेवाभ्यपद्यत ॥ ६-१००-२४

इसी बीचमें विभीषणको प्राण-संशयकी अवस्थामें पड़ा देख वीर लक्ष्मणने तुरंत उनकी रक्षा की । उन्हें पीछे करके वे स्वयं शक्तिके सामने खड़े हो गये ॥ २४ ॥

अष्टरल्लि विभीषणनु प्राणसङ्कटदल्लि बिद्दिरुवुदन्नु नोडि वीरलक्ष्मणनु कूडले अवनन्नु रक्षिसलु आतनन्नु हिन्दक्कॆ तळ्ळि स्वतः आ शक्तिय मुन्दॆ निन्तनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. etasmin antare = In the meanwhile; viiraH = the valiant; lakShmaNaH = Lakshmana; tuurNam = quickly; abhyavapadyata = hastened = towards; tam vibhiiShaNam = that Vibhishana; aapannam = who got; praaNa samshayam = a danger to his life.

अनुवादः

In the meanwhile, the valiant Lakshmana quickly rushed towards that Vibhishana, who got a danger to his life.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं विमोक्षयितुं वीरश्चापमायम्य लक्ष्मणः ।
रावणं शक्तिहस्तं वै शरवर्षैरवाकिरत् ॥ २५ ॥

तं विमोक्षयितुं वीरश्चापमायम्य लक्ष्मणः । रावणन् शक्तिहस्तन् तं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ६-१००-२५

विभीषणको बचानेके लिये वीर लक्ष्मण अपने धनुषको खींचकर हाथमें शक्ति लिये खड़े हुए रावणपर बाणोंकी वर्षा करने लगे ॥ २५ ॥

विभीषणनन्नु रक्षिसलु वीर लक्ष्मणनु तन्न धनुस्सन्नु सॆळॆदु कैयल्लि शक्तियन्नु हिडिदुकॊण्डु निन्तिद्द रावणन मेलॆ बाणगळ मळॆ सुरिसिदनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. vimochayitum = to rescue; tam = that Vibhishana; viiraH = the heroic; lakShmaNaH = Lakshmana; aayamya = having stretched; chaapam = his bow; avaakirat = threw out; sharavarShaiH = streams of arrows; raavaNam = on Ravana; shaktihastam = having the spear in his hand.

अनुवादः

To rescue that Vibhishana, the heroic Lakshmana, having stretched his bow, threw out streams of arrows on Ravana who was holding a spear in his hand.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कीर्यमाणः शरौघेण विसृष्टेन महात्मना ।
न प्रहर्तुं मनश्चक्रे विमुखीकृतविक्रमः ॥ २६ ॥

कीर्यमाणः शरौघेण विसृष्ट्तेन महात्मना । न प्रहर्तुं मनश्चक्रे विमुखीकृतविक्रमः ॥ ६-१००-२६

महात्मा लक्ष्मणके छोड़े हुए बाण-समूहोंका निशाना बनकर रावण अपने भाईको मारनेके पराक्रमसे विमुख हो गया । अब उसके मनमें प्रहार करनेकी इच्छा नहीं रह गयी ॥

महात्मा लक्ष्मणनु बिट्ट बाण समूहगळिगॆ गुरियागि रावणनु तम्मनन्नु कॊल्लुव पराक्रमदिन्द विमुखनादनु. ईग अवन मनस्सिनल्लि प्रहरिसुव इच्छॆ उळियलिल्ल.॥26॥

पदच्छेदः

26. kiiryamaaNaH = poured in; sharaugheNa = with a multitude of arrows; visR^iShTena = discharged; mahaatmanaa = by the great-souled Lakshmana; (Ravana); vimukhiikR^itavikramaH = with his attack frustrated; na chakre manaH = did not make up his mind; prahartum = to attack Vibhishana (further).

अनुवादः

Poured in with a multitude of arrows discharged by the great-souled Lakshmana, Ravana with his attach frustrated, did not make up his mind to attack Vibhishana further.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मोक्षितं भ्रातरं दृष्ट्वा लक्ष्मणेन स रावणः ।
लक्ष्मणाभिमुखस्तिष्ठन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ २७ ॥

लक्ष्मणने मेरे भाईको बचा लिया, यह देख रावण उनकी ओर मुँह करके खड़ा हो गया और इस प्रकार बोला— ॥ २७ ॥

लक्ष्मणनु नन्न तम्मनन्नु उळिसिदुदन्नु नोडिद रावणनु अवन कडॆगॆ मुख माडि निन्तु ई प्रकार हेळिदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. dR^iShTvaa = seeing; bhraataram = his brother; mokShitam = rescued; lakShmaNena = by Lakshmana; saH raavaNaH = that Ravana; abraviit = spoke; idam vachanam = the following words; tiShThan = standing; lakShmaNa abhimukhaH = for his part; facing Lakshmana.

अनुवादः

Seeing Vibhishana his brother rescued by Lakshmana, that Ravana, turning his face towards Lakshmana spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

मोक्षितस्ते बलश्लाघिन् यस्मादेवं विभीषणः ।
विमुच्य राक्षसं शक्तिस्त्वयीयं विनिपात्यते ॥ २८ ॥

मोक्षितस्ते बलश्लाघिन् यस्मादेवं विभीषणः ।
विमुच्यराक्षसं शक्तिस्त्वदीयं विनिपात्यते ॥

‘अपने बलपर घमंड रखनेवाले लक्ष्मण! तुमने ऐसा प्रयास करके विभीषणको बचा लिया है, इसलिये अब उस राक्षसको छोड़कर मैं तुम्हारे ऊपर ही इस शक्तिका प्रहार करता हूँ ॥ २८ ॥

बलगर्वितनाद लक्ष्मणने! नीनु हीगॆ प्रयत्नमाडि विभीषणनन्नु कापाडिदॆ, अदक्कागि ईग अवनन्नु बिट्टु नानु ई शक्तियन्नु निन्न मेलॆ प्रयोगिसुवॆनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. balashlaaghin = O Lakshmana; exalter your own strength!; yasmaat = as; vibhiiShaNaH = Vibhishana; mokShitaH = was rescued; te = by you; evam = in this way; iyam shaktiH = this spear; vimchya = leaving; raakShasam = the demon; vinipaatyate = is being hurled; tvayi = on you.

अनुवादः

“O Lakshmana, exalter of your own strength! As Vibhishana was rescued by you in this way, this spear, on letting off Vibhishana the demon, is being hurled on you now.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एषा ते हृदयं भित्त्वा शक्तिर्लोहितलक्षणा ।
मद‍्बाहुपरिघोत्सृष्टा प्राणानादाय यास्यति ॥ २९ ॥

‘यह शक्ति स्वभावसे ही शत्रुओंके खूनसे नहानेवाली है, यह मेरे हाथसे छूटते ही तुम्हारे हृदयको विदीर्ण करके प्राणोंको अपने साथ ले जायगी’ ॥ २९ ॥

ई शक्तियु स्वाभाविकवागिये शत्रुगळ रक्तदिन्द मीयतक्कन्तहुदु. इन्नु नानु बिडुत्तले निन्न हृदय सीळि प्राणगळन्नु जॊतॆगॆ कॊण्डु बरुवुदु.॥29॥

पदच्छेदः

29. eShaa shaktiH = this spear; lohita lakShaNaa = having blood-marks; madbaahu parighotsR^iShTaa = and hurled by my steel rod-like arm; bhitvaa = piercing; hR^idayam = your heart; yaasyati = will depart; aadaaya = (only after) taking; praaNaan = your life.

अनुवादः

“This spear, having blood-marks and hurled by bludgeon-like arm, having pierced your heart, will depart only after taking your life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवमुक्त्वा तां शक्तिमष्टघण्टां महास्वनाम् ।
मयेन मायाविहिताममोघां शत्रुघातिनीम् ॥ ३० ॥
लक्ष्मणाय समुद्दिश्य ज्वलन्तीमिव तेजसा ।
रावणः परमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च ॥ ३१ ॥

ऐसा कहकर अत्यन्त कुपित हुए रावणने मयासुरकी मायासे निर्मित, आठ घण्टोंसे विभूषित तथा महाभयंकर शब्द करनेवाली, उस अमोघ एवं शत्रुघातिनी शक्तिको, जो अपने तेजसे प्रज्वलित हो रही थी, लक्ष्मणको लक्ष्य करके चला दिया और बड़े जोरसे गर्जना की ॥

हीगॆ हेळि अत्यन्त कुपितनाद रावणनु मयासुरनु मायॆयिन्द निर्मिसिद, ऎण्टु गण्टॆगळिन्द भूषित, महाभयङ्कर शब्दमाडुव आ अमोघ शत्रुघातिनि शक्तियु तन्न तेजदिन्द प्रज्वलितवागिद्द अदन्नु लक्ष्मणनिगॆ गुरि इट्टु प्रयोगिसि जोरागि गर्जिसिदनु.॥30-31॥

पदच्छेदः

30; 31. parama kruddhaH = the greatly enraged; raavaNaH = Ravana; ityevam uktvaa = thus speaking; chikShepa = hurled; samuddishya = towards; lakShmaNaaya = Lakshmana; taam shaktim = that spear; aShTa ghaNTaam = with eight bells; mahaasvanaam = making huge sounds; maayaavihitaam = designed with a conjuring trick; mayena = by maya; amoghaam = unfailing; shatru vighaatiniim = which destroys adversaries; jvalantiimiva = and as with a blazing; tejasaa = splendour; nanaada cha = (He) also roared.

अनुवादः

Thus saying, the greatly enraged Ravana roared and hurled towards Lakshmana, that unfailing spear, which was adorned with eight loudly clamouring bells, which had been designed by Maya the demon by dint of his conjuring trick, capable of destroying adversaries and blazing as it was with splendour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा क्षिप्ता भीमवेगेन वज्राशनिसमस्वना ।
शक्तिरभ्यपतद् वेगाल्लक्ष्मणं रणमूर्धनि ॥ ३२ ॥

सा क्षिप्ता भीमवेगेन शक्राशनिसमस्वना । शक्तिरभ्यपतद्वेगाल्लक्ष्मणन् रणमूर्धनि ॥ ६-१००-३२

वज्र और अशनिके समान गड़गड़ाहट पैदा करनेवाली वह शक्ति युद्धके मुहानेपर भयानक वेगसे चलायी गयी और लक्ष्मणको वेगपूर्वक लगी ॥ ३२ ॥

वज्रायुध, सिडिलिनन्तॆ शब्दमाडुव आ शक्तियु युद्धरङ्गदल्लि भयानक वेगदिन्द प्रयोगिसिदुदु लक्ष्मणनिगॆ वेगवागि अप्पळिसितु.॥32॥

पदच्छेदः

32. saa shaktiH = that spear; vajraashani samasvanaa = with a sound equal to Indra’s thunder-bolt; kShiptaa = hurled; bhiima vegena = by Ravana having terrible swiftness; abhyapatat = soon fell; vegaat = with speed; lakShmaNam- on Lakshmana; raNamuurdhani = into the battle-front.

अनुवादः

That spear, with a sound equal to Indra’s thunder-bolt, hurled by the terribly swift Ravana, soon fell with speed on Lakshmana in the battle-front.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तामनुव्याहरच्छक्तिमापतन्तीं स राघवः ।
स्वस्त्यस्तु लक्ष्मणायेति मोघा भव हतोद्यमा ॥ ३३ ॥

लक्ष्मणकी ओर आती हुई उस शक्तिको लक्ष्य करके भगवान् श्रीरामने कहा—‘लक्ष्मणका कल्याण हो, तेरा प्राणनाशविषयक उद्योग नष्ट हो; अतएव तू व्यर्थ हो जा’ ॥

लक्ष्मणन कडॆगॆ बरुत्तिरुव शक्तियन्नु उद्देशिसि भगवान् श्रीरामनु- ‘लक्ष्मणन कल्याणवागली, निन्न प्राणनाशक शक्तियु नाशवागि नीनु व्यर्थवागि होगु’ ऎन्दु हेळिदनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. saH raaghavaH = that Rama; anuvyaaharat = repeatedly uttered; taam shaktim = to that spear; aapatantiim = which was rushing forth; iti = as follows: svasti astu = may it be well; lakShmaNaaya = with Lakshmana! bhava = become; moghaa = vain; hatodyamaa = may your effort be frustrated!

अनुवादः

Rama repeatedly uttered to that spear even as it was rushing forth (on Lakshmana) as follows: “May it be well with Lakshmana! May you prove useless! May your effort be frustrated!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणेन रणे शक्तिः क्रुद्धेनाशीविषोपमा ।
मुक्ताऽऽशूरस्य भीतस्य लक्ष्मणस्य ममज्ज सा ॥ ३४ ॥

तावणेन रणे शक्तिः क्रुद्धेनाशीविषोपमा । मुक्ताशूरस्यभीतस्य लक्ष्मणस्य ममज्ज सा ॥ ६-१००-३४

वह शक्ति विषधर सर्पके समान भयंकर थी । रणभूमिमें कुपित हुए रावणने जब उसे छोड़ा, तब वह तुरंत ही निर्भय वीर लक्ष्मणकी छातीमें डूब गयी ॥ ३४ ॥

रणदल्लि कुपितनाद रावणनु बिट्टिरुव आ शक्तियु विषधर सर्पदन्तॆ भयङ्करवागि निर्भय वीर लक्ष्मणन ऎदॆयल्लि मुळुगि होयितु.॥34॥

पदच्छेदः

34. saa shaktiH aashiiviShopamaa = that spear; looking like a venomous serpant; muktaa = released; kruddhena = by the enraged; raavaNena = Ravana; raNe = in the battle; aashu = quickly; mamajja = penetrated; urasi = the chest; abhiitasya lakShmaNasya = of the fearless Lakshmana.

अनुवादः

That spear, which was looking like a venomous serpent, released by the enraged Ravana in the battle, quickly penetrated the bosom of Lakshmana, who stood fearless.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न्यपतत् सा महावेगा लक्ष्मणस्य महोरसि ।
जिह्वेवोरगराजस्य दीप्यमाना महाद्युतिः ॥ ३५ ॥
ततो रावणवेगेन सुदूरमवगाढया ।
शक्त्या विभिन्नहृदयः पपात भुवि लक्ष्मणः ॥ ३६ ॥

नागराज वासुकिकी जिह्वाके समान देदीप्यमान वह महातेजस्विनी और महावेगवती शक्ति जब लक्ष्मणके विशाल वक्षःस्थलपर गिरी, तब रावणके वेगसे बहुत गहराईतक धँस गयी । उस शक्तिसे हृदय विदीर्ण हो जानेके कारण लक्ष्मण पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ ३५-३६ ॥

नागराज वासुकिय जिह्वॆयन्तिद्द आ महातेजस्विनी मत्तु वेगवती शक्तियु लक्ष्मणन विशालवाद ऎदॆगॆ बडिदाग रावणन वेगदिन्द आळवागि नॆट्टुहोगि. आ शक्तियिन्द हृदय विदीर्णवागि लक्ष्मणनु नॆलक्कॆ बिद्दुबिट्टनु.॥35-36॥

पदच्छेदः

35. saa = that spear; uragaraajasya jihveva = like the tongue of Vasuki (the lord of serpents); diipyamaanaa = blazing; mahaadyutiH = with a great dazzle; nyapatat = fell; mahorasi = on the broad chest; lakShmaNasya = of Lakshmana; mahaavegaa = with enormous speed.

अनुवादः

That spear, like the tongue of Vasuki (the lord of serpents), blazing with a great dazzle, fell on the broad chest of Lakshmana, with enormous speed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

36. avagaaDhayaa = penetrated; suduuram = very deeply; shaktyaa = by the spear; vibhinna hR^idayaH = and pierced through the heart; raavaNavegena = due to the force exerted by Ravana; lakShmaNaH = Lakshmana; papaata = fell; bhuvi = to the ground; vibhinnahR^idayaH = with his heart broken.

अनुवादः

Penetrated very deeply and pierced through his heart by the spear due to the force exerted by Ravana, Lakshmana fell to the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदवस्थं समीपस्थो लक्ष्मणं प्रेक्ष्य राघवः ।
भ्रातृस्नेहान्महातेजा विषण्णहृदयोऽभवत् ॥ ३७ ॥

तदवस्थन् समीपस्थो लक्ष्मणं प्रेक्ष्य राघवः । भ्रातृस्नेहान्महातेजा विषण्णहृदयोअभवत् ॥ ६-१००-३७

महातेजस्वी रघुनाथजी पास ही खड़े थे । वे लक्ष्मणको इस अवस्थामें देखकर भ्रातृस्नेहके कारण मन-ही-मन विषादमें डूब गये ॥ ३७ ॥

महातेजस्वी रघुनाथनु बळियल्ले निन्तिद्दु, लक्ष्मणनन्नु आ स्थितियल्लि नोडि भ्रातृस्नेहद कारण मनस्सिनल्ले विषाददल्लि मुळुगिदनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. prekShya = seeing; lakShmaNam = Lakshmana; tadavastham = in that state; raaghavaH = Rama; mahaatejaaH = of extra ordinary splendour; samiipasthaH = who was in the vicinity; abhavat = became; viShaNNahR^dayaH = sorrowful at heart; bhraatR^isnehaat = because of his fraternal love.

अनुवादः

Seeing Lakshmana in that state, Rama, of extraordinary splendour, who was stationed in the vicinity, became sorrowful at heart because of the love towards his brother.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
बभूव संरब्धतरो युगान्त इव पावकः ॥ ३८ ॥

स मुहूर्तमिवध्यात्वा भाष्प पर्याकुलेक्षणः ।
बभूव संरब्धतरो युगान्त इव पावकः ॥

स मुहूर्तमनुध्याय बाष्पव्याकुललोचनः । बभूव सन्रब्धतरो युगान्त इव पावकः ॥ ६-१००-३८

वे दो घड़ीतक चिन्तामें डूबे रहे । फिर नेत्रोंमें आँसू भरकर प्रलयकालमें प्रज्वलित हुई अग्निके समान अत्यन्त रोषसे उद्दीप्त हो उठे ॥ ३८ ॥

ऎरडुगळिगॆ चिन्तॆयल्लि मुळुगि, कण्णुगळल्लि नीरु तुम्बि प्रळयकालदल्लि प्रज्वलितवाद अग्नियन्तॆ अत्यन्त रोषदिन्द उरिदॆद्दनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. saH = Rama; baaShpa paryaakulekShaNaH = whose eyes were filled with tears; dhyaatvaa = reflected; muhuutamiva = just for a while; babhuuva = and was; samrabdhataraH = very much enraged; yugaante paarakaH iva = like fire at the time of dissolution of the world.

अनुवादः

Rama, whose eyes were filled with tears, reflected just for a while and then was very much enraged, like fire at the time of dissolution of the world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न विषादस्य कालोऽयमिति सञ्चिन्त्य राघवः ।
चक्रे सुतुमलं युद्धं रावणस्य वधे धृतः ।
सर्वयत्नेन महता लक्ष्मणं परिवीक्ष्य च ॥ ३९ ॥

न विषादस्य कालोऽयमिति सञ्चिन्त्य राघवः ।
चक्रे सुतुमुलं युद्धं रावणस्य वधे धृतः ।
सर्वयत्नेन महता लक्ष्मणं परिवीक्ष्यच ॥

न विषादस्य कालोअयमिति सञ्चिन्त्य राघवः । चक्रे सुतुमुलन् युद्धं रावणस्य वधे धृतः ॥ ६-१००-३९ सर्वयत्नेन महता लक्ष्मणं परिवीक्ष्य च ।

‘यह विषादका समय नहीं है’ ऐसा सोचकर श्रीरघुनाथजी रावणके वधका निश्चय करके महान् प्रयत्नके द्वारा सारी शक्ति लगाकर और लक्ष्मणकी ओर देखकर अत्यन्त भयंकर युद्ध करने लगे ॥ ३९ ॥

ईग विषादद समयवल्ल’ हीगॆ योचिसि श्रीरघुनाथनु रावणनन्नु वधिसुव विचारमाडि महा प्रयत्नदिन्द ऎल्ल शक्तितॊडगिसि, लक्ष्मणन कडॆगॆ नोडि अत्यन्त भयङ्कर युद्धक्कॆ तॊडगिदनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. samchitya = becoming aware; iti = that; ayam = this one; na kaalaH = is not the time; vihhaadasya = for despodency; raaghavaH = Rama; pariviikShya = looking at; lakShmaNam = Lakshmana; dhR^itaH = was determined; vadhe = upon killing; raavaNasya = of Ravana; chakre = and performed; sutumulam = the highly tumultuous; yuddham = battle; mahataa sarvayatnena = with a great and whole-hearted endeavour.

अनुवादः

Becoming aware that it was not the time for feeling despondent, and looking at Lakshmana, Rama resumed that highly tumultuous battle with a great and whole-hearted endeavour, determined as he was to destroy Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ददर्श ततो रामः शक्त्या भिन्नं महाहवे ।
लक्ष्मणं रुधिरादिग्धं सपन्नगमिवाचलम् ॥ ४० ॥

तत्पश्चात् श्रीरामने उस महासमरमें शक्तिसे विदीर्ण हुए लक्ष्मणकी ओर देखा । वे खूनसे लथपथ होकर पड़े थे और सर्पयुक्त पर्वतके समान जान पड़ते थे ॥ ४० ॥

अनन्तर श्रीरामनु आ महासमरदल्लि शक्तियिन्द विदीर्णवागि रक्तसिक्तनागि सर्पयुक्त पर्वतदन्तॆ इद्द लक्ष्मणनन्नु नोडिदनु.॥40॥

पदच्छेदः

40. tataH = then; saH raamaH = that Rama; dadarsha = saw; lakShmaNam = Lakshmana; bhinnam = who was struck; shaktyaa = by the spear; mahaavahe = in that great war; rudhiraadigdham = bathed as he was in blood; achalam iva = and looking like a mountain; sapannagam = with a snake (entering its centre).

अनुवादः

Then, Rama saw Lakshmana, who was struck by the spear in that Great War, bathed as he was in blood and looking like a mountain with a snake (entering its centre).

स्रोतः: valmikiramayan.net

तामपि प्रहितां शक्तिं रावणेन बलीयसा ।
यत्नतस्ते हरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम् ॥ ४१ ॥

अत्यन्त बलवान् रावणकी चलायी हुई उस शक्तिको लक्ष्मणकी छातीसे निकालनेके लिये बहुत प्रयत्न करनेपर भी वे श्रेष्ठ वानरगण सफल न हो सके ॥ ४१ ॥

अत्यन्त बलवन्त रावणनु प्रयोगसिद शक्तियन्नु लक्ष्मणन ऎदॆयिन्द कीळलु श्रेष्ठ वानररु बहळ प्रयत्न माडिदरू सलरागलिल्ल.॥41॥

अर्दिताश्चैव बाणौघैस्ते प्रवेकेण रक्षसाम् ।
सौमित्रेः सा विनिर्भिद्य प्रविष्टा धरणीतलम् ॥ ४२ ॥

सौमित्रिन् सा विनिर्भिद्य प्रविष्टा धरणीतलम् ।

क्योंकि वे वानर भी राक्षसशिरोमणि रावणके बाण-समूहोंसे बहुत पीड़ित थे । वह शक्ति सुमित्राकुमारके शरीरको विदीर्ण करके धरतीतक पहुँच गयी थी ॥ ४२ ॥

एकॆन्दरॆ आ वानररू कूड राक्षस शिरोमणि रावणन बाणगळिन्द तुम्बा पीडितरागिद्दरु. आ शक्तियु सौमित्रिय शरीरवन्नु सीळि भूमियल्लि नॆट्टुहोगित्तु.॥42॥

पदच्छेदः

41; 42. yatnataH api = even though exerting; ava marditum = to pull out; taam = that; shaktim = spear; prahitaam = hurled; baliiyasaa raavaNena = by the mighty Ravana; te harishreShThaaH = those foremost among monkeys; na shekuH = could not do it; arditaaH chaiva = as they were being tormented; pravakeNa rakShasaam = by Ravana the foremost among the demons; baaNaughaiH = with a multitude of his arrows.

अनुवादः

Even with an exertion to pull out that spear hurled by the mighty Ravana, those foremost of the monkeys could not those foremost of the monkeys could not do it because they were being tormented by Ravana the foremost of demons with a stream of his arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां कराभ्यां परामृश्य रामः शक्तिं भयावहाम् ।
बभञ्ज समरे क्रुद्धो बलवान् विचकर्ष च ॥ ४३ ॥

६-१००-४३ बभञ्ज समरे क्रुद्धो बलवद्विचकर्ष च ।

तब महाबली रघुनाथजीने उस भयंकर शक्तिको अपने दोनों हाथोंसे पकड़कर लक्ष्मणके शरीरसे निकाला और समराङ्गणमें कुपित हो उसे तोड़ डाला ॥ ४३ ॥

आग महाबलि रघुनाथनु आ भयङ्कर शक्तियन्नु ऎरडू कैगळिन्द लक्ष्मणन शरीरदिन्द कित्तुहाकि, समराङ्गण दल्लि कुपितनागि अदन्नु मुरिदु हाकिदनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. vinirbhidya = penetrating; saumitreH = through Lakshmana’s bosom; saa = that spear; praviShTaa = touched; dharaNiitalam = the earth’s surface; paraamarshya karaabhyaam = seizing hold with his hands; taam shaktim bhayaarchaam = that awful spear; balavaan = the mighty; raamaH = Rama; vichakarSha = drew it out; kruddhaH = and getting enraged; babhaN^jacha = broke it; samare = during the course of the battle.

अनुवादः

Penetrating through Lakshmana’s bosom, that spear touched the earth. Seizing hold of awful spear with his hands, the mighty Rama drew it out and getting enraged, broke it during the course of the battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य निष्कर्षतः शक्तिं रावणेन बलीयसा ।
शराः सर्वेषु गात्रेषु पातिता मर्मभेदिनः ॥ ४४ ॥

श्रीरामचन्द्रजी जब लक्ष्मणके शरीरसे शक्ति निकाल रहे थे, उस समय महाबली रावण उनके सम्पूर्ण अङ्गोंपर मर्मभेदी बाणोंकी वर्षा करता रहा ॥ ४४ ॥

श्रीरामनु लक्ष्मणन शरीरदिन्द शक्तियन्नु कीळुत्ति द्दाग, महाबलि रावणनु अवन सर्वाङ्गदल्लि मर्मभेदि बाणगळ मळॆ सुरिसुत्तिद्दनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. baliiyasaa raavaNena = by the mighty Ravana; paaittaaH = were sunk; sharaaH = arrows; marma bhedinaH = which pierced his vital organs; sarveShu gaatreShu = and all the limbs; tasya = of Rama; niShkarShataH = who was drawing; shaktim = that spear.

अनुवादः

While Rama was drawing the spear out; arrow, which pierced his vital organs, were sunk by the mighty Ravana on all his limbs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अचिन्तयित्वा तान् बाणान् समाश्लिष्य च लक्ष्मणम् ।
अब्रवीच्च हनूमन्तं सुग्रीवं च महाकपिम् ॥ ४५ ॥

अचिन्तयित्वा तान्बाणान्समाश्लिष्या च लक्ष्मणम् ॥ ६-१००-४५ अब्रवीच्च हनूमन्तन् सुग्रीवन् चैव राघवः ।

परंतु उन बाणोंकी परवा न करके लक्ष्मणको हृदयसे लगाकर भगवान् श्रीराम हनुमान् और महाकपि सुग्रीवसे बोले— ॥ ४५ ॥

आदरॆ आ बाणगळन्नु लॆक्किसदॆ लक्ष्मणनन्नु बिगिदप्पि कॊण्डु श्रीरामनु हनुमन्त मत्तु महाकपि सुग्रीवनल्लि इन्तॆन्दनु.॥45॥

पदच्छेदः

45. achintayitvaa = ignoring; taan = those; baaNaan = arrows; samaashliShya = and having embraced; lakShmaNam = Lakshmana; abraviichcha = (Rama) spoke; hanuumantam = to Hanuma; sugriivamcha = and Sugreeva; mahaakapim = the king of the monkeys (as follows):

अनुवादः

Ignoring those arrows and having embraced Lakshmana, Rama spoke to Hanuma and Sugreeva, the king of monkeys, as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणं परिवार्यैवं तिष्ठध्वं वानरोत्तमाः ।
पराक्रमस्य कालोऽयं सम्प्राप्तो मे चिरेप्सितः ॥ ४६ ॥

लक्ष्मणं परिवार्येवं तिष्ठध्वं वानरोत्तमाः ।
पराक्रमस्य कालोऽयं सम्प्राप्तो मे चिरेप्सितः ॥

‘कपिवरो! तुमलोग लक्ष्मणको इसी तरह सब ओरसे घेरकर खड़े रहो । अब मेरे लिये उस पराक्रमका अवसर आया है, जो मुझे चिरकालसे अभीष्ट था ॥ ४६ ॥

कपिगळिरा! नीवु लक्ष्मणनन्नु सुत्तुवरिदु निन्तुकॊळ्ळि. ननगॆ बहळ दिनगळिन्द अभीष्टवाद पराक्रम तोरुव सन्दर्भ बन्दॊदगिदॆ.॥46॥

पापात्मायं दशग्रीवो वध्यतां पापनिश्चयः ।
काङ्क्षितं चातकस्येव घर्मान्ते मेघदर्शनम् ॥ ४७ ॥

‘इस पापात्मा एवं पापपूर्ण विचार रखनेवाले दशमुख रावणको अब मार डाला जाय, यही उचित है । जैसे पपीहेको ग्रीष्म-ऋतुके अन्तमें मेघके दर्शनकी इच्छा रहती है, उसी प्रकार मैं भी इसका वध करनेके लिये चिरकालसे इसे देखना चाहता हूँ ॥ ४७ ॥

ई पापात्मा, पापपूर्ण विचारवुळ्ळ दशमुख रावणनन्नु ईग कॊन्दु हाकुवुदे उचितवागिदॆ. ग्रीष्म ऋतुविन कॊनॆगॆ चातकवु मेघगळ दर्शनद इच्छॆ इरिसुवन्तॆ नानू कूड इवनन्नु वधिसलु बहळ दिनगळिन्द कायुत्ता इद्दॆ.॥47॥

पदच्छेदः

46; 47. vaanarottamaaH = O the foremost among the monkeys!; tiShThadhvam = remain; parivaaryeva = just encompassing; lakShmaNam = Lakshmana; ayam paapaatmaayam dashagriivaH = let this malicious Ravana; paapa nishchayaH = having evil designs; vadhyataam = be killed; ayam = this; paraakramasya kaalaH = time to show my prowess; me chirepsitaH = which I have been wishing for long; sampraaptaH = has come; chaatakasya iva = as for a chataka bird; meghadarshanam = the site of a cloud (would come) kaaN^kShitam = as desired by it; gharmaante = at the end of the hot season.

अनुवादः

“O the chiefs of monkeys! Remain just encompassing Lakshmana. Let this malicious Ravana of evil designs be killed. The time to manifest my prowess, which I have been wishing for long, has come, as for a chataka bird, the site of a cloud would come, as sought by it, at the end of a hot season.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्मिन् मुहूर्ते नचिरात् सत्यं प्रतिशृणोमि वः ।
अरावणमरामं वा जगद् द्रक्ष्यथ वानराः ॥ ४८ ॥

‘वानरो! मैं इस मुहूर्तमें तुम्हारे सामने यह सच्ची प्रतिज्ञा करके कहता हूँ कि कुछ ही देरमें यह संसार रावणसे रहित दिखायी देगा या रामसे ॥ ४८ ॥

वानररे! नानु ई मुहूर्तदल्लि निम्मॆल्लर मुन्दॆ सत्यप्रतिज्ञॆ माडुत्तेनॆ. स्वल्प समयदल्ले ई जगत्तु रावणनिन्द रहितवादीतु, इल्लवे रामनिन्द.॥48॥

पदच्छेदः

48. pratishR^iNomi = I take this owe; satyam = in truth; vaH = before you; asmin muhuurte = at this moment; vaanaraaH = O monkeys!; drakShyatha = you will see; nachiraat = without delay; jagat = (either) the world; araavaNam = devoid of Ravana; araamam vaa = or devoid of Rama (myself).

अनुवादः

“I take this vow in truth before you, at this moment, O monkeys, that without delay, you will see the world devoid of Ravana or Rama (myself).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राज्यनाशं वने वासं दण्डके परिधावनम् ।
वैदेह्याश्च परामर्शो रक्षोभिश्च समागमम् ॥ ४९ ॥
प्राप्तं दुःखं महाघोरं क्लेशश्च निरयोपमः ।
अद्य सर्वमहं त्यक्ष्ये निहत्वा रावणं रणे ॥ ५० ॥

राज्यनाशं वने वासं दण्ड के परिधावनम् ।
वैदेह्याश्च परामर्शो रक्षोभिश्च समागमम् ॥ प्राप्तं दुःखं महघोरं क्लेशश्च निरयोपमः ।
अद्य सर्वमहं त्यक्ष्ये निहत्वा रावणं रणे ॥

राज्यनाशन् वने वासन् दण्डके परिधावनम् ॥ ६-१००-४९ वैदेह्याश्च परामर्शन् रक्षोभिश्च समागमम् । प्राप्तन् दुःखं महद्घोरं क्लेशं च निरयोपमम् ॥ ६-१००-५० अद्य सर्वमहन् त्यक्ष्ये हत्वा तन् रावणं रणे ।

‘मेरे राज्यका नाश, वनका निवास, दण्डकारण्यकी दौड़-धूप, विदेहकुमारी सीताका राक्षसद्वारा अपहरण तथा राक्षसोंके साथ संग्राम—इन सबके कारण मुझे महाघोर दुःख सहना पड़ा है और नरकके समान कष्ट उठाना पड़ा है; किंतु रणभूमिमें रावणका वध करके आज मैं सारे दुःखोंसे छुटकारा पा जाऊँगा ॥ ४९-५० ॥

राज्यनाश, वनवास, दण्डकारण्यदल्लिन ओडाट, राक्षसनिन्द वैदेहि सीतॆय अपहरण, राक्षसरॊन्दिगॆ सङ्ग्राम, इवॆल्लवुगळिन्द ननगॆ महाघोर दुःख सहिसबेकायितु; नरक यातनॆयन्नु अनुभविसबेकायितु. रणरङ्गदल्लि रावणनन्नु वधिसि इन्दु नानु ऎल्ल दुःखगळिन्द बिडुगडॆ हॊन्दुवॆनु.॥49-50॥

पदच्छेदः

49. samaagamam = I encountered; raajyanaasham = with the loss of soverighnity; vane vaasam = the dwelling in the forest; paridhaavanam = the wandering around; daN^Dake = in the forest of Dandaka; paraamarsham = and the insult offered; vaideyehyaaH = to Seetha; rakShobhiH = by the demons.

अनुवादः

“I encountered with the loss of sovereignity, the dwelling in the forest, the wandering around in the woods of Dandaka and the rough treatment of Seetha by the demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

50. mahat = A great; ghoram = and terrible; duHkham = suffering; praaptam = was obtained; kleshashcha = a trouble too; nirayopamaH = tantamounting to hell; adya = now; aham = I; nihatvaa = by killing; raavaNam = Ravana; raNe = in battle; tyakShye = will relieve myself; sarvam = of all that trouble.

अनुवादः

“A great and terrible suffering has happened to me and an agony equivalent to hell. Now, by killing Ravana in battle, I will relieve myself of all that agony.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदर्थं वानरं सैन्यं समानीतमिदं मया ।
सुग्रीवश्च कृतो राज्ये निहत्वा वालिनं रणे ।
यदर्थं सागरः क्रान्तः सेतुर्बद्धश्च सागरे ॥ ५१ ॥
सोऽयमद्य रणे पापश्चक्षुर्विषयमागतः ।
चक्षुर्विषयमागत्य नायं जीवितुमर्हति ॥ ५२ ॥

यदर्थन् वानरं सैन्यं समानीतमिदं मया ॥ ६-१००-५१ सुग्रीवश्च कृतो राज्ये निहत्वा वालिनन् रणे । सोअयमद्य रणे पापश्चक्षुर्विषयमागतः ॥ ६-१००-५२

‘जिसके लिये मैं वानरोंकी यह विशाल सेना साथ लाया हूँ, जिसके कारण मैंने युद्धमें वालीका वध करके सुग्रीवको राज्यपर बिठाया है तथा जिसके उद्देश्यसे समुद्रपर पुल बाँधा और उसे पार किया, वह पापी रावण आज युद्धमें मेरी आँखोंके सामने उपस्थित है । मेरे दृष्टिपथमें आकर अब यह जीवित रहने योग्य नहीं है ॥ ५१-५२ ॥

यारिगागि नानु ई वानरर विशाल सैन्यवन्नु जॊतॆगूडिसि तन्दिरुवॆनो, याव कारणक्कागि नानु वालियन्नु वधिसि सुग्रीवनिगॆ पट्टकट्टिदॆनो, याव उद्देशदिन्द समुद्रक्कॆ सेतुवॆ कट्टि दाटिदॆनो, आ पापि रावणनु इन्दु युद्धदल्लि नन्न कण्णॆदुरिगॆ निन्तिरुवनु. नन्न कण्णिगॆ बिद्दु ईग इवनु बदुकिरलु योग्यनल्ल.॥51-52॥

पदच्छेदः

51; 52. yadartham = for whose sake; idam = this; vaanaram sainyam = army of monkeys; samaaniitam = has been brought; mayaa = by me; raajyekR^ite sugriivaH cha = and Sugreeva has been anointed to his kingdom; nihatvaa = by killing; vaalinam = Vali; yadartham = and for whose sake; saagaraH = the ocean; kraantaH = has been crossed; setuH = and a bridge; baddhaH = built; saH ayam paapaH = that sinful demon; chakShurviShayam aagataH = has come within the range of my sight; raNe = in the battle-field; adya = now.

अनुवादः

“That sinful demon, for whose sake, this army of monkeys has been brought by me, Sugreeva has been anointed on the throne after killing Vali and for whose sake the ocean has been crossed and a bridge built on it, has come within the range of my sight in the battle-field now.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृष्टिं दृष्टिविषस्येव सर्पस्य मम रावणः ।
यथा वा वैनतेयस्य दृष्टिं प्राप्तो भुजङ्गमः ॥ ५३ ॥

‘दृष्टिमात्रसे संहारकारी विषका प्रसार करनेवाले सर्पकी आँखोंके सामने आकर जैसे कोई मनुष्य जीवित नहीं बच सकता अथवा जैसे विनतानन्दन गरुड़की दृष्टिमें पड़कर कोई महान् सर्प जीवित नहीं बच सकता, उसी प्रकार आज रावण मेरे सामने आकर जीवित या सकुशल नहीं लौट सकता ॥ ५३ ॥

दृष्टिमात्रदिन्दले संहारकारी विषवन्नु पसरिसुव सर्पद कण्णुमुन्दिनिन्द यावने मनुष्यनु बदुकिरलारनो अथवा विनतानन्द गरुडन दृष्टिगॆ बिद्द यावुदे महासर्पवु जीविसिलारदो, हागॆये इन्दु रावणनु नन्न कण्णुमुन्दॆ बन्दु बदुकि क्षेमवागि हिन्दिरुगलारनु.॥53॥

सुखं पश्यत दुर्धर्षा युद्धं वानरपुङ्गवाः ।
आसीनाः पर्वताग्रेषु ममेदं रावणस्य च ॥ ५४ ॥

‘दुर्धर्ष वानरशिरोमणियो! अब तुमलोग पर्वतके शिखरोंपर बैठकर मेरे और रावणके इस युद्धको सुखपूर्वक देखो ॥ ५४ ॥

दुर्धर्ष वानरश्रेष्ठरे! ईग नीवु पर्वत शिखरगळ मेलॆ कुळितु नन्न मत्तु रावणन ई युद्धवन्नु सुखवागि नोडुत्तिरि.॥54॥

पदच्छेदः

53; 54. ayam raavaNaH = this Ravana; aagatya = having come; mama chakShurviShayam = within the range of my vision; naarhati jiivitam = cannot survive; dR^iShTim iva = any more than the one who has come within the range of vision; sarpasya = of snake; dR^iShTiviShasya = injecting deadly poison with its very glance; bhujangamaH = or than a serpent; dR^iShTim praaptam = who has come within the range of vision; vainateyasya = of Garuda; the King of birds and the enemy of serpents.

अनुवादः

“This Ravana, having come within the range of my vision, cannot survive, any more than the one who has come within the range of vision of a snake injecting deadly poison with its very glance or than a serpent who has come within the range of vision of Garuda, the king of birds and the enemy of serpents.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य पश्यन्तु रामस्य रामत्वं मम संयुगे ।
त्रयो लोकाः सगन्धर्वाः सदेवाः सर्षिचारणाः ॥ ५५ ॥

स्वस्थाः पश्यत दुर्धर्षा युद्धन् वानरपुङ्गवाः । आसीनाः पर्वताग्रेषु ममेदन् रावणस्य च ॥ ६-१००-५५

‘आज संग्राममें देवता, गन्धर्व, सिद्ध, ऋषि और चारणोंसहित तीनों लोकोंके प्राणी रामका रामत्व देखें ॥

इन्दु सङ्ग्रामदल्लि देवतॆगळु, गन्धर्वरु, सिद्धरु, ऋषि-चारणर सहित मूरु लोकगळ प्राणिगळु रामन रामत्व नोडलि.॥55॥

पदच्छेदः

55. vaanara pungavaaH durdharShaaH = O the foremost among the monkeys; who are so difficult to conquer!; aasiinaaH = seated; parvataagreShu = on the mountain-peaks; pashyata = you witness; svasthaaH = at ease; idam = this; yuddham = battle; mama = between myself; raavaNasya cha = and Ravana.

अनुवादः

“O the foremost of the monkeys who are so difficult to conquer! Seated on the mountain-peaks, you witness at ease, this battle between myself and Ravana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य कर्म करिष्यामि यल्लोकाः सचराचराः ।
सदेवाः कथयिष्यन्ति यावद् भूमिर्धरिष्यति ।
समागम्य सदा लोके यथा युद्धं प्रवर्तितम् ॥ ५६ ॥

अद्य रामस्य रामत्वं पश्यन्तु मम सन्युगे । त्रयो लोकाः सगन्धर्वाः सदेवाः सर्षिचारणाः ॥ ६-१००-५६

‘आज मैं वह पराक्रम प्रकट करूँगा, जिसकी जबतक यह पृथ्वी कायम रहेगी, तबतक चराचर जगत् के जीव और देवता भी सदा लोकमें एकत्र होकर चर्चा करेंगे और जिस प्रकार युद्ध हुआ है, उसे एक-दूसरेसे कहेंगे’ ॥ ५६ ॥

ई पृथिवियु इरुववरॆगॆ जगत्तिन चराचर जीवरु मत्तु देवतॆगळु सदाकाल लोकदल्लि ऒट्टिगॆ सेरि, हेगॆ युद्धवायितु, ऎम्बुदन्नु परस्पर चर्चिसुवन्तह पराक्रमवन्नु इन्दु नानु प्रकटिसुवॆनु.॥56॥

पदच्छेदः

56. trayaH lokaaH = Let the three worlds; sagandharvaaH = including Gandharvas the celestial musicians; sadevaaH = gods; sarShiH = the sages; chaaraNaaH = the celestial bards; pashyantu = see; adya = today; raamatvam = the Ramahood; raamasya = of Rama; mama samyuge = during the course of my battle.

अनुवादः

“Let the three worlds (viz. the earth, heaven and the intermediate region) including Gandharvas the celestial musicians, the gods, the sages and the celestial bards see today the Ramahood of Rama during the course of my battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा शितैर्बाणैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।
आजघान रणे रामो दशग्रीवं समाहितः ॥ ५७ ॥

एवमुक्त्वा शितैर्बाणैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।
अजघान रणे रामो दशग्रीवं समाहितः ॥

ऐसा कहकर भगवान् श्रीराम सावधान हो अपने सुवर्णभूषित तीखे बाणोंसे रणभूमिमें दशानन रावणको घायल करने लगे ॥ ५७ ॥

हीगॆ हेळि भगवान् श्रीरामनु एकाग्रचित्तनागि तन्न स्वर्णभूषित हरितवाद बाणगळिन्द रण भूमियल्लि दशानन रावणनन्नु गायगॊळिसतॊडगिदनु.॥57॥

पदच्छेदः

57. kariShyaami = I shall perform; adya = today; karma = a feat; yat = which; lokaaH = people; loke = in the world; sacharaacharaaH = including all living beings; both mobile and immobile; sadevaaH = as also gods; sadaa kathayiShyanti = will ever narrate; samaagamya = together; yathaa = describing how; yuddham = the battle; pravartitam = proceeded; yaavat = as long as; bhuumiH = the earth; dhariShyati = is able to support; yat = those who (occupy it).

अनुवादः

“I shall perform today a feat, which people in the world including all living beings both mobile and immobile, as also gods, will ever narrate together, describing how the battle proceeded, as long as the earth is able to support those who occupy it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा प्रदीप्तैर्नाराचैर्मुसलैश्चापि रावणः ।
अभ्यवर्षत् तदा रामं धाराभिरिव तोयदः ॥ ५८ ॥

एवमुक्त्वा शितैर्बाणैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः । आजघान दशग्रीवन् रणे रामः समाहितः ॥ ६-१००-५८

इसी प्रकार जैसे मेघ जलकी धारा गिराता है, उसी तरह रावण भी श्रीरामपर चमकीले नाराचों और मूसलोंकी वर्षा करने लगा ॥ ५८ ॥

मेघगळु नीरन्नु सुरिसुवन्तॆ रावणनू कूड श्रीरामन मेलॆ हॊळॆयुव नाराचगळिन्द मुसलवर्षा माडतॊडगिदनु.॥58॥

पदच्छेदः

58. evam = thus; uktvaa = speaking; raamaH = Rama; samaahitaH = with an attentive mind; raNe = in the battle-field; aajaghaana = struck; dashagriivam = Rama; shitaiH baaNaiH = with sharp arrows; tapta kaaN^chana bhuuShaNaiH = decked with pure gold.

अनुवादः

Thus speaking, Rama with an attentive mind in the battle-field, struck Rama with sharp arrows, decked in pure gold.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामरावणमुक्तानामन्योन्यमभिनिघ्नताम् ।
वराणां च शराणां च बभूव तुमुलः स्वनः ॥ ५९ ॥

रामरावणमुक्तानामन्योन्यमभिनिघ्नताम् ।
शराणां च शराणां च बभूव तुमुलः स्वनः ॥

अथ प्रदीप्तैर्नाराचैर्मुसलैश्चापि रावणः ॥ ६-१००-५९ अभ्यवर्षत्तदा रामन् धाराभिरिव तोयदः ।

एक-दूसरेपर चोट करते हुए राम और रावणके छोड़े हुए श्रेष्ठ बाणोंके परस्पर टकरानेसे बड़ा भयंकर शब्द प्रकट होता था ॥ ५९ ॥

ऒब्बरु मत्तॊब्बरन्नु नोयिसुत्ता राम-रावणरु बिट्टिरुव श्रेष्ठ बाणगळु परस्पर डिक्किहॊडॆदु भारी भयङ्कर शब्द प्रकटवागुत्तित्तु.॥59॥

पदच्छेदः

59. atha = thereupon; raavaNaH = Ravana; abhyavarShat = streamed forth; pradiiptaiH = blazing; naaraachaiH = steel arrows; musalaishchapi = and clubs; tadaa = then; toyadaH iva = as cloud; (would shower) dhaaraabhiH = the rains.

अनुवादः

Thereupon, Ravana streamed forth blazing steel arrows and then clubs, as clouds would stream forth the rains.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विच्छिन्नाश्च विकीर्णाश्च रामरावणयोः शराः ।
अन्तरिक्षात् प्रदीप्ताग्रा निपेतुर्धरणीतले ॥ ६० ॥

ते भिन्नाश्च विकीर्णाश्च रामरावणयोः शराः ।
अन्तरिक्षात् प्रदीप्ताग्रा निषेतुर्धरणीतले ॥

श्रीराम और रावणके बाण परस्पर छिन्न-भिन्न होकर आकाशसे पृथ्वीपर गिर पड़ते थे । उस समय उनके अग्रभाग बड़े उद्दीप्त दिखायी देते थे ॥ ६० ॥

श्रीराम मत्तु रावणर बाणगळु परस्पर भिन्नभिन्नवागि आकाशदिन्द नॆलक्कॆ बीळुत्तिद्दवु. आग अवुगळ तुदिगळु उरियुवन्तॆ काणुत्तित्तु.॥60॥

पदच्छेदः

60. tumulaH = A tumultuous; svanaH = sound; babhuuva = arose; varaaNaamcha sharaanaam cha = from the excellent arrows; raama raavaNa muktaanaam = released by Rama and Ravana; abhinighnataam = as they struck; anyonyam = each other.

अनुवादः

A tumultuous sound arose from the excellent arrows, released by Rama and Ravana, as they struck each other.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तयोर्ज्यातलनिर्घोषो रामरावणयोर्महान् ।
त्रासनः सर्वभूतानां सम्बभूवाद्भुतोपमः ॥ ६१ ॥

ते भिन्नाश्च विकीर्णाश्च रामरावणयोः शराः ॥ ६-१००-६१ अन्तरिक्षात्प्रदीप्ताग्रा निपेतुर्धरणीतले ।

राम और रावणके धनुषकी प्रत्यञ्चासे प्रकट हुई महान् टंकारध्वनि समस्त प्राणियोंके मनमें त्रास उत्पन्न कर देती थी और बड़ी अद्भुत प्रतीत होती थी ॥ ६१ ॥

राम मत्तु रावणर धनुस्सिगॆ नेणिनिन्द प्रकटवाद महा टङ्कार शब्दवु समस्त प्राणिगळ मनस्सिनल्लि भय वन्नुण्टु माडुत्ता परमाद्भुतवागि कण्डुबरुत्तित्तु.॥61॥

पदच्छेदः

61. sharaaH = the arrows; raama raavaNayoH = of Rama and Ravana; vibhinnaashcha = split asunder; vikiirNaashcha = and seattered off; pradiiptaagraaH = with their blazing points; nipetuH = fell; dharaNiitale = on to the floor; antarikShaat = from the space.

अनुवादः

The arrows of Rama and Ravana, split asunder and scattered off, with their blazing points, fell from the space on to the surface of the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कीर्यमाणः शरजालवृष्टिभि-
र्महात्मना दीप्तधनुष्मतार्दितः ।
भयात् प्रदुद्राव समेत्य रावणो
यथानिलेनाभिहतो बलाहकः ॥ ६२ ॥

तयोर्ज्यातलनिर्घोषो रामरावणयोर्महान् ॥ ६-१००-६२ त्रासनः सर्वबूतानान् स बभूवाद्भुतोपमः ।

जैसे वायुके थपेड़े खाकर मेघ छिन्न-भिन्न हो जाता है, उसी प्रकार दीप्तिमान् धनुष धारण करनेवाले महात्मा श्रीरामके बाण-समूहोंकी वर्षासे आहत एवं पीड़ित हुआ रावण भयके मारे वहाँसे भाग गया ॥ ६२ ॥

वायुविन हॊडॆतदिन्द मेघगळु भिन्न भिन्न वागुवन्तॆ दीप्तिमन्त धनुस्सन्नु धरिसिद महात्मा श्रीरामन बाण समूहगळ वर्षादिन्द आहतनागि, पीडितनाद रावणनु भयदिन्दागि अल्लिन्द ओडिहोदनु.॥62॥

पदच्छेदः

62. mahaan = the loud; nirghoShaH = sound; jyaatala = produced by the impact of the bow string on the palms; tayoH raama raavaNayoH = of those heroes; Rama and Ravana; traasanaH = which struck terror; sarva bhuutaanaam = in all the living beings; adbhuta darshanaH = was fell astonished by the audience.

अनुवादः

The loud sound, produced by the impact of the bow-string on the palms of those two heroes Rama and Ravana, which struck terror in all the living beings, was felt astonished by the audience.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे शततमः सर्गः ॥ १०० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें सौवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १०० ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥100॥