०९७ सुग्रीवेण महोदरवधः

VI : Yuddha Kanda - Book Of Chapter [Sarga] 97

Ravana sends Mahodara to the battle-field. Mahodara creates havoc, by cutting off the hands, feet and thighs of monkeys. Some monkeys seek refuge with Sugreeva and some ran away for life. Sugreeva attacks Mahodara and initially kills the horses of the latter. Both of them fight till the weapons in their hands get broken. Then, they start wrestling with each other, till they get exhausted. Finally, Sugreeva cuts off Mahodara’s head with a huge sword.

स्रोतः: valmikiramayan.net

97. सुग्रीवके साथ महोदरका घोर युद्ध तथा वध

हन्यमाने बले तूर्णमन्योन्यं ते महामृधे ।
सरसीव महाघर्मे सूपक्षीणे बभूवतुः ॥ १ ॥

उस महासमरमें वे दोनों ओरकी सेनाएँ परस्परकी मारकाटसे प्रचण्ड ग्रीष्म ऋतुमें सूखते हुए दो तालाबोंकी तरह शीघ्र ही क्षीण हो चलीं ॥ १ ॥

आ महासङ्ग्रामदल्लि ऎरडू कडॆय सैन्यगळु परस्पर हॊडॆदाटदिन्द प्रचण्ड ग्रीष्म ऋतुविनल्लि ऒणगुत्तिरुव सरोवरदन्तॆ क्षीणवागुत्ता होयितु.॥1॥

पदच्छेदः

1. bale = those two armies; hanyamaane = being killed; anyonyam = by each another; mahaamR^idhe = in that major battle; babhuuvatuH = became; suupakShiiNe = diminished very much; tuurNam = quickly; sarasiiva = like two lakes; (diminishing); mahaagharme = in a severe summer.

अनुवादः

Being killed by each other in that major battle, those two armies were very much diminished soon, like two lakes in a severe summer.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वबलस्य तु घातेन विरूपाक्षवधेन च ।
बभूव द्विगुणं क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः ॥ २ ॥

स्वबलस्य विघातेन विरूपाक्षवधेन च । बभूव द्विगुणन् क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः ॥६-९७-२

अपनी सेनाके विनाश और विरूपाक्षके वधसे राक्षसराज रावणका क्रोध दूना बढ़ गया ॥ २ ॥

तन्न सैन्यद विनाश मत्तु विरूपाक्षन वधॆ यिन्द राक्षसाधिप रावणन क्रोध इम्मडिसितु.॥2॥

पदच्छेदः

2. raavaNaH = Ravana; raakShasaadhipaH = the lord of demons; babhuuva = became; dviguNam = doubly; kruddhaH = enraged; ghaatena = because of the destroyal; svabalasya = of his own army; viruupaakShena vadhena = and the fall of Virupaksha.

अनुवादः

Ravana the lord of demons got doubly enraged because of the destroyal of his own army and the fall of Virupaksha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रक्षीणं स्वबलं दृष्ट्वा वध्यमानं वलीमुखैः ।
बभूवास्य व्यथा युद्धे दृष्ट्वा दैवविपर्ययम् ॥ ३ ॥

प्रक्षीणन् तु बलं दृष्ट्वा वध्यमानन् वलीमुखैः । बभूवास्य व्यथा युद्धे प्रेक्ष्य दैवविपर्ययम् ॥६-९७-३

वानरोंकी मारसे अपनी सेनाको क्षीण हुई देख दैवके उलट-फेरपर दृष्टिपात करके युद्धस्थलमें उसे बड़ी व्यथा हुई ॥ ३ ॥

वानररिन्द तन्न सैन्यवु क्षीणिसुत्तिरुवुदन्नु नोडि दैवद वैपरीत्यदिन्द युद्धदल्लि तुम्बा व्यथॆयायितु.॥3॥

पदच्छेदः

3. dR^iShTvaa = seeing; svabalam = his own army; prakShiiNam = diminished; vadhyamaanam = after having been killed; valiimukhaiH = by the monkeys; yuddhe = in the battle; dR^iShTvaa = and seeing; daivaviparyam = the reversal of his fate; vyathaa = restlessness; babhuuva = came; asya = to him.

अनुवादः

He felt restless to find his own army diminished while being killed by the monkeys and to see the reversal of his fate.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उवाच च समीपस्थं महोदरमनन्तरम् ।
अस्मिन् काले महाबाहो जयाशा त्वयि मे स्थिता ॥ ४ ॥

उवाच च समीपस्थं महोदरमरिन्दमम् । अस्मिन्काले महाबाहो जयाशा त्वयि मे स्थिता ॥६-९७-४

उसने पास ही खड़े हुए महोदरसे कहा—‘महाबाहो! इस समय मेरी विजयकी आशा तुम्हारे ऊपर ही अवलम्बित है ॥ ४ ॥

बळियल्ले निन्तिद्द महोदरनल्लि हेळिदनु-महाबाहो! ईग नन्न विजयवु निन्न मेलॆये अवलम्बिसिदॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. uvaacha = (He) spoke; mahodaram = to Mahodara; arimdamam = the annihilator of enemies; samiipastham = who was standing nearby (as follows): mahaabaaho = O the long armed!; asmin kaale = at this juncture; me jayaashaa = my hope for victory; tvayi sthitaa = lies in you.

अनुवादः

He spoke to Mahodara, the annihilator of enemies, standing beside him (as follows): “O the long-armed! At this juncture, my hope for victory is centered in you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जहि शत्रुचमूं वीर दर्शयाद्य पराक्रमम् ।
भर्तृपिण्डस्य कालोऽयं निर्वेष्टुं साधु युध्यताम् ॥ ५ ॥

जहि शत्रुचमूं वीर दर्शयाद्यपराक्रमम्
भर्तृपिण्डस्य कालोऽयं निर्देष्टुं साधु युध्यताम् ॥

जहि शत्रुचमून् वीर दर्शयाद्य पराक्रमम् । भर्तृपिण्डस्य कालोअयं निर्वेष्टुन् साधु युध्यताम् ॥६-९७-५

‘वीर! आज अपना पराक्रम दिखाओ और शत्रुसेनाका वध करो । यही स्वामीके अन्नका बदला चुकानेका समय है । अतः अच्छी तरह युद्ध करो’ ॥ ५ ॥

वीरने! इन्दु निन्न पराक्रम तोरि शत्रुसैन्यवन्नु वधिसु. ऒडॆयन अन्नद ऋण तीरिसुव इदे सुसमयवागिदॆ. आद्दरिन्द चॆन्नागि युद्ध माडु.॥5॥

पदच्छेदः

5. viira = O the brave demon!; jahi = destroy; shatruchamuum = the army of our enemies!; darshaya = show; paraakramam = your prowess; adya = now!; ayam = this; kaalaH = is the time; nirveShTum = to repay the debt; bhartR^ipiN^Dasya = of your master (in the form of subsistence received from him); yudhyataam = fight; saadhu = well.

अनुवादः

“O the brave demon! Destroy the army of our enemies. Show your prowess now. This is the time to repay the debt of your master (received in the form of sustenance from him). Fight well.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा राक्षसेन्द्रो महोदरः ।
प्रविवेशारिसेनां स पतङ्ग इव पावकम् ॥ ६ ॥

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा राक्षसेन्द्रं महोदरः । प्रविवेशारिसेनान् स पतङ्ग इव पावकम् ॥६-९७-६

रावणके ऐसा कहनेपर राक्षसराज महोदरने ‘बहुत अच्छा’ कहकर उसकी आज्ञा शिरोधार्य की और जैसे पतङ्ग आगमें कूदता है, उसी प्रकार उसने शत्रुसेनामें प्रवेश किया ॥ ६ ॥

रावणनु हीगॆ हेळिदाग राक्षसेन्द्र महोदनु ‘हागॆये आगलि’ ऎन्दु आज्ञॆयन्नु शिरसावहिसि, पन्तगवु बॆङ्कियल्लि हारिबीळुवन्तॆ अवनु शत्रु सैन्यवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. evam = thus; uktaH = spoken; mahodaraH = Mahodara; raakShasendraH = the chief of demons; uktvaa = uttering; tathaa iti = “So it be”; pravivesha = entered; taam arisenam = that army of enemies; pataN^gaH iva = as a moth; (rushed into); paavakam = a flame.

अनुवादः

Hearing the words of Ravana, Mahodara the chief of demons saying “So it be”, penetrated into the army of enemies, as a moth rushed into a flame.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स कदनं चक्रे वानराणां महाबलः ।
भर्तृवाक्येन तेजस्वी स्वेन वीर्येण चोदितः ॥ ७ ॥

सेनामें प्रवेश करके तेजस्वी और महाबली महोदरने स्वामीकी आज्ञासे प्रेरित हो अपने पराक्रमद्वारा वानरोंका संहार आरम्भ किया ॥ ७ ॥

वानर सैन्यवन्नु प्रवेशिसि तेजस्वी, महाबलि महोदरनु ऒडॆयन अप्पणॆयन्तॆ तन्न पराक्रमदिन्द वानररन्नु संहरिसतॊडगिदनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. choditaH = incited; bhartR^ivaakyena = by the words of ihs master; saH mahaabalaH = that mighty demon; tejasvii = with full of energy; kadanam chakre = destroyed; vaanaraaNaam = the monkeys; svena viiryeNa = by dint of his own valour.

अनुवादः

Emboldened by the words of his master, that mighty demon, with full of energy, destroyed the monkeys by dint of his own valour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानराश्च महासत्त्वाः प्रगृह्य विपुलाः शिलाः ।
प्रविश्यारिबलं भीमं जघ्नुस्ते सर्वराक्षसान् ॥ ८ ॥

वानराश्च महासत्त्वः प्रगृह्य विपुलाः शिलाः । प्रविश्यारिबलं भीमं जघ्नस्ते सर्वराक्षसान् ॥६-९७-८

वानर भी बड़े शक्तिशाली थे । वे बड़ी-बड़ी शिलाएँ लेकर शत्रुकी भयंकर सेनामें घुस गये और समस्त राक्षसोंका संहार करने लगे ॥ ८ ॥

शक्तिशालियाद वानररू कूड दॊड्ड दॊड्ड शिलॆगळन्नु ऎत्तिकॊण्डु शत्रुविन भयङ्कर सैन्यदल्लि नुग्गि समस्त राक्षसरन्नु संहरिसतॊडगिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. te = those; mahaasattvaaH = highly strong; vaanaraashcha = monkeys too; parigR^ihya = taking hold of vipulaaH shilaaH = huge rocks; pravishya = and penetrating; bhiimam aribalam = the terrific army of enemies; jaghmuH = killed; sarva raakShasaan = all the demons.

अनुवादः

Taking hold of huge rocks and penetrating the terrific army of enemies, those highly strong monkeys too started killing all the demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महोदरः सुसङ्क्रुद्धः शरैः काञ्चनभूषणैः ।
चिच्छेद पाणिपादोरु वानराणां महाहवे ॥ ९ ॥

महोदरः सुसङ्क्रुद्धः शरैः काञ्चनभूषणैः ।
चच्छेद पाणिपादोरु वानराणां महाहवे ॥

महोदरः सुसंक्रुद्धः शरैः काज्ञ्चनभूषणैः । चिच्चेद पाणिपादोरु वानराणां महाहवे ॥६-९७-९

महोदरने अत्यन्त कुपित होकर अपने सुवर्णभूषित बाणोंद्वारा उस महायुद्धमें वानरोंके हाथ-पैर और जाँघें काट डालीं ॥ ९ ॥

महोदरनु अत्यन्त कुपितनागि तन्न स्वर्णभूषित बाणगळिन्द युद्धदल्लि वानरर कै-कालु तॊडॆगळन्नु तुण्डरिसि हाकिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. mahaahave = in that great battle; susamkruddhaH = the highly enraged; mahodaraH = Mahodara; sharaiH = with his arrows; kaaNchana bhuuShaNaiH = decked in gold; chichchheda = chopped off; paaNi paadoru = the hands; feet and thighs; vaanaraaNaam = of the monkeys.

अनुवादः

In that great battle, the highly enraged Mahodara, with his arrows decked in gold, chopped off the hands, feet and thighs of monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ते वानराः सर्वे राक्षसैरर्दिता भृशम् ।
दिशो दश द्रुताः केचित् केचित् सुग्रीवमाश्रिताः ॥ १० ॥

राक्षसोंद्वारा अत्यन्त पीड़ित हुए वे सब वानर दसों दिशाओंमें भागने लगे । कितने ही सुग्रीवकी शरणमें गये ॥ १० ॥

राक्षसनिन्द पीडितराद वानररॆल्ल दिक्कॆट्टु ओडतॊडगिदरु. कॆलवरु सुग्रीवनल्लि शरणादरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. tataH = then; (among) sarve = all; te vaanaraaH = those monkeys; arditaaH = tormented; bhR^isham = very much; raakShasaiH = by the demons; kechit = some; drutaaH = ran away; dashadishaH = into ten directions; kechit = some; aashritaaH = sought refuge; sugriivam = with Sugreeva.

अनुवादः

Then, among all those monkeys who were tormented by the demons, some ran away into ten directions. Some others sought refuge with Sugreeva.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रभग्नं समरे दृष्ट्वा वानराणां महाबलम् ।
अभिदुद्राव सुग्रीवो महोदरमनन्तरम् ॥ ११ ॥

प्रभग्नान् समरे दृष्ट्वा वानराणां महाचमूम् । अभिदुद्राव सुग्रीवो महोदरमनन्तरम् ॥६-९७-११

वानरोंकी विशाल सेनाको समरभूमिसे भागती देख सुग्रीवने पास ही खड़े हुए महोदरपर आक्रमण किया ॥ ११ ॥

वानरर विशाल सैन्यवु रणरङ्गदिन्द ओडु त्तिरुवुदन्नु नोडि सुग्रीवनु बळियल्ले निन्तिद्द महोदरनन्नु आक्रमिसिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. dR^iShTvaa = seeing; mahaabalam = the large army; vaanaraaNaam = of monkeys; prabhagnam = being defeated; samare = in battle; sugreevaH = Sugreeva; abhidudraava = rushed towards; mahodaram = Mahodara; rushed towards; mahodaram = Mahodara; anantaram = who was immediately close to him.

अनुवादः

Seeing the large army of monkeys defeated in the battle, Sugreeva rushed towards Mahodara who was immediately close to him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रगृह्य विपुलां घोरां महीधरसमां शिलाम् ।
चिक्षेप च महातेजास्तद्वधाय हरीश्वरः ॥ १२ ॥

वानरराज बड़े तेजस्वी थे । उन्होंने पर्वतके समान विशाल एवं भयंकर शिला उठाकर महोदरके वधके लिये उसपर चलायी ॥ १२ ॥

तेजस्वीयाद वानरराजनु पर्वतदन्तह विशालवाद भयङ्कर शिलॆयन्नॆत्तिकॊण्डु महोदरन वधॆगागि अवन मेलॆ ऎसॆदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. pragR^ihya = seizing old of; shilaam = a rock; ghoraam = which was terrific; vipulaam = large; mahiidhara samaam = and equal in size to a mountain; hariishvaraH = Sugreeva; mahaatejaaH = who was endowed with a great energy; chikShepa = hurled it; tadvadhaaya = for killing him.

अनुवादः

Seizing hold of a large and terrific rock, which looked like a mountain, Sugreeva who was endowed with a great energy, hurled it with an aim to kill the demon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तामापतन्तीं सहसा शिलां दृष्ट्वा महोदरः ।
असम्भ्रान्तस्ततो बाणैर्निर्बिभेद दुरासदाम् ॥ १३ ॥

उस दुर्जय शिलाको सहसा अपने ऊपर आती देखकर भी महोदरके मनमें घबराहट नहीं हुई । उसने बाणोंद्वारा उसके टुकड़े-टुकड़े कर डाले ॥ १३ ॥

आ दुर्जय शिलॆयु नन्न मेलॆ बीळुत्तिरुवुदन्नु नोडियू महोदरनु मनस्सिनल्लि गाबरिगॊळ्ळदॆ बाणगळिन्द अदन्नु पुडिपुडियागिसिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. dR^iShTvaa = seeing; taam shilaam = that rock; aapatantiim = falling; sahasaa = suddenly; mahodaraH = Mahodara; tataH = then; asambhraantaH = unagtated; nirbibheda = tore it; baaNaiH = with his arrows; duraasadaam = though it was difficult to approach.

अनुवादः

Seeing that rock falling suddenly, Mahodara, then unagitated, tore it with his arrows, though it was difficult to approach.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रक्षसा तेन बाणौघैर्निकृत्ता सा सहस्रधा ।
निपपात तदा भूमौ गृध्रचक्रमिवाकुलम् ॥ १४ ॥

रक्षसा तेन बाणौघैर्निकृत्ता सा सहस्रधा । निपपात शिलाभूमौ गृध्रचक्रमिवाकुलम् ॥६-९७-१४

उस राक्षसके बाणसमूहोंसे कटकर सहस्रों टुकड़ोंमें विभक्त हुई वह शिला उस समय आकुल हुए गृध्रसमुदायकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़ी ॥ १४ ॥

राक्षसन बाणसमूहदिन्द आ शिलॆयु पुडियागि साविर चूरुगळागि व्याकुलगॊण्डु बिद्दिरुव रणहद्दु गळन्तॆ नॆलक्कॆ बिद्दु होयितु.॥14॥

पदच्छेदः

14. saa = that rock; nikR^ittaa = broken; sahasradhaa = to a thousand pieces; tena rakShasaa = by that demon; baaNaughaiH = with a multitude of his arrows; tadaa = forthwith; nipapaata = fell down; bhuumau = on earth; aaknean gR^idhrachakramiva = like a flock of frightened vultures.

अनुवादः

That rock, broken to a thousand pieces by that demon with a multitude of his arrows, forthwith fell down on earth, like a flock of frightened vultures.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां तु भिन्नां शिलां दृष्ट्वा सुग्रीवः क्रोधमूर्च्छितः ।
सालमुत्पाट्य चिक्षेप तं स चिच्छेद नैकधा ॥ १५ ॥

तां तु भिन्नां शिलां दृष्ट्वा सुग्रीवः क्रोधमूर्छितः ।
सालमुत्पाट्य चिक्षेप तं स चिच्छेद नैकधा ॥

तान् तु भिन्नान् शिलां दृष्ट्वा सुग्रीवः क्रोधमूर्छितः । सालमुत्पाट्य चिक्षेप रक्षसे रणमूर्धनि ॥६-९७-१५

उस शिलाको विदीर्ण हुई देख सुग्रीवका क्रोध बहुत बढ़ गया । उन्होंने एक शालका वृक्ष उखाड़कर उस राक्षसके ऊपर फेंका, किंतु राक्षसने उसके भी कई टुकड़े कर डाले ॥ १५ ॥

आ शिलॆयु चूरु चूरादुदन्नु नोडि सुग्रीवन क्रोध इम्मडियागि, अवनु ऒन्दु तालवृक्षवन्नु कित्तु राक्षसन मेलॆ प्रहरिसिदनु. आदरॆ राक्षसनु अदन्नु तुण्डरिसिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. krodhamurchchhitaH = filled with rage; dR^iShTyaa = on seeing; taam shilaam = that rock; bhinnaam = broken; utpaaTya = and uprooting; saalam = a Sala tree; sugriivaH = Sugreeva; chikShepa = hurled it; saH = Mahodara; tam chichchheda = chopped it off naikadhaa = into many pieces.

अनुवादः

Filled with rage on seeing that rock broken and uprooting a Sala tree, Sugreeva hurled it at his enemy and Mahodara chopped it off into many pieces.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरैश्च विददारैनं शूरः परबलार्दनः ।
स ददर्श ततः क्रुद्धः परिघं पतितं भुवि ॥ १६ ॥

शरैश्च विददारैनन् शूरः परपुरञ्जयः । स ददर्श ततः क्रुद्धः परिघं पतितं भुवि ॥६-९७-१६

साथ ही शत्रुसेनाका दमन करनेवाले उस शूरवीरने इन्हें अपने बाणोंसे घायल कर दिया । इसी समय क्रोधसे भरे हुए सुग्रीवको वहाँ पृथ्वीपर पड़ा हुआ एक परिघ दिखायी दिया ॥ १६ ॥

शत्रुसैन्यवन्नु दमनगॊळिसुव अवनु बाणगळिन्द सुग्रीवनन्नु गायगॊळिसिदनु. आग अल्ले नॆलद मेलॆ बिद्दिरुव ऒन्दु परिघव्न सुग्रीवनु नोडिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. shuuraH = the valiant Mahodara; parabalaardanaH = who torments hostile forces; vidadaara = lacerated; enam = Sugreeva; sharaiH = with his arrows; saH kruddhaH = that enraged Sugreeva; tataH = then; dadarsha = saw; parigham = an iron rod; patitam = fallen; bhuvi = on the ground.

अनुवादः

The valiant Mahodara, who was the tormentator of hostile forces, lacerated Sugreeva with his arrows. That enraged Sugreeva then saw an iron rod on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आविध्य तु स तं दीप्तं परिघं तस्य दर्शयन् ।
परिघेणोग्रवेगेन जघानास्य हयोत्तमान् ॥ १७ ॥

आविध्य तु स तन् दीप्तं परिघं तस्य दर्शयन् । परिघाग्रेण वेगेन जघानास्य हयोत्तमान् ॥६-९७-१७

उस तेजस्वी परिघको घुमाकर सुग्रीवने महोदरको अपनी फुर्ती दिखाते हुए उस भयानक वेगशाली परिघके द्वारा उस राक्षसके उत्तम घोड़ोंको मार डाला ॥ १७ ॥

आ तेजस्वी परिघवन्नु ऎत्तिकॊण्डु तिरुगिसुत्ता भयानक वेगशालि परिघदिन्द आ राक्षसन उत्तम कुदुरॆगळन्नु कॊन्दुहाकिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. aavidhya = Swinging; tam diiptam parigham = that flashing iron rod; darshayan = and showing it; tasya = to him; saH = Sugreeva; jaghaana = killed; asya hayottamaan = the excellent horses of Mahodara; parigheNa = with that iron rod; ugravegena = of terrible speed.

अनुवादः

Swinging that flashing iron rod and showing it to him, Sugreeva killed the excellent horses of Mahodara with that iron rod of terrible speed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्माद्धतहयाद् वीरः सोऽवप्लुत्य महारथात् ।
गदां जग्राह सङ्क्रुद्धो राक्षसोऽथ महोदरः ॥ १८ ॥

तस्माद्धतहयाद्वीरः सोअवप्लुत्य महारथात् । गदान् जग्राह सङ्क्रुद्धो राक्षसोअथ महोदरः ॥६-९७-१८

घोड़ोंके मारे जानेपर वीर राक्षस महोदर अपने विशाल रथसे कूद पड़ा और अत्यन्त रोषसे भरकर उसने गदा उठा ली ॥ १८ ॥

कुदुरॆगळु मडिदाग वीर महोदरनु रथदिन्द नॆलक्कॆ हारि, अत्यन्त रोषगॊण्डु गदॆयन्नु ऎत्तिकॊण्डनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. avaplutya = jumping down; tasmaat mahaarathaat = from that huge chariot; hatahayaat = whose horses had been killed; saH viiraH = that valiant; mahodaraH = mahodara; raakShasaH = the demon; atha = thereupon; jagraaha = seized hold; gadaam = of a mace; kruddhaH = with anger.

अनुवादः

Jumping down from that huge chariot, whose horses had been killed, that valiant Mahodara the demon, thereupon seized hold of a mace with anger.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गदापरिघहस्तौ तौ युधि वीरौ समीयतुः ।
नर्दन्तौ गोवृषप्रख्यौ घनाविव सविद्युतौ ॥ १९ ॥

एकके हाथमें गदा थी और दूसरेके हाथमें परिघ । वे दोनों वीर युद्धस्थलमें दो साँड़ों और बिजलीसहित दो मेघोंके समान गर्जना करते हुए एक-दूसरेसे भिड़ गये ॥

ऒब्बन कैयल्लि गदॆ इद्दरॆ मत्तॊब्बन कैयल्लि परिघवित्तु. युद्धदल्लि आ वीररिब्बरू गूळिगळन्तॆ सिडिलिनिन्दॊडगूडिद मेघगळन्तॆ परस्पर होराडिदरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. gadaa parigha hastau = with a mace and an iron hand respectively in their hands; nardantau = and roaring; govR^iSha prakhyau = like two bulls; ghanaaviva = and resembling two clouds; savidyutau = charged with lightning; tau viirau = those two heroes; samiiyatuH = closed in; yudhi = for a battle.

अनुवादः

With a mace and an iron road respectively in their hands and roaring like two bulls and resembling like two clouds charged with lightning, those two heroes closed in for a battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः क्रुद्धो गदां तस्मै चिक्षेप रजनीचरः ।
ज्वलन्तीं भास्कराभासां सुग्रीवाय महोदरः ॥ २० ॥

ततः क्रुद्धो गदां तस्य चिक्षेप रजनीचरः । ज्वलन्तीं भास्कराभासां सुग्रीवाय महोदरः ॥९७-६-२०

तदनन्तर कुपित हुए राक्षस महोदरने सुग्रीवपर सूर्यतुल्य तेजसे दमकती हुई एक गदा चलायी ॥ २० ॥

अनन्तर कुपितनाद राक्षस महोदरनु सुग्रीवन मेलॆ सूर्यनन्तॆ हॊळॆयुव गदॆयन्नु प्रयोगिसिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. mahodaraH = Mahodara; rajaniicharaH = the demon; kruddhaH = was angry; tasya = with Sgureeva; tataH = and thereupon; chikShepa = hurled; jvalantiim gadaam = a blazing to mace; bhaskraabhaasaam = wich sone like the sun; sugroovaaya = on Sugreeva.

अनुवादः

Mahodara the demon was angry with Sgureeva and thereupon hurled his blazing mace, which shone like the sun, on Sugreeva.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गदां तां सुमहाघोरामापतन्तीं महाबलः ।
सुग्रीवो रोषताम्राक्षः समुद्यम्य महाहवे ॥ २१ ॥
आजघान गदां तस्य परिघेण हरीश्वरः ।
पपात तरसा भिन्नः परिघस्तस्य भूतले ॥ २२ ॥

गदां तां सुमहाघोरामापतन्तीं महाबलः । सुग्रीवो रोषताम्राक्षः समुद्यम्य महाहवे ॥६-९७-२१ आजघान गदान् तस्य परिघेण हरीश्वरः । पपात स गदोद्भिन्नः परिघस्तस्य भूतले ॥६-९७-२२

उस महाभयंकर गदाको अपनी ओर आती देख महासमरमें महाबली वानरराज सुग्रीवके नेत्र रोषसे लाल हो गये और उन्होंने परिघ उठाकर उसके द्वारा राक्षसकी गदापर आघात किया । वह गदा गिर पड़ी; किंतु उसके वेगसे टकराकर सुग्रीवका परिघ भी टूटकर पृथ्वीपर जा गिरा ॥ २१-२२ ॥

आ महा समरदल्लि भयङ्करवाद गदॆयु तन्नत्त बरुत्तिरुवुदन्नु नोडि महाबलि सुग्रीवन कण्णुगळु रोषदिन्द कॆम्पागि, परिघवन्नॆत्ति राक्षसन गदॆयन्नु हॊडॆयुत्तले अदु पुडियागि बित्तु. आदरॆ अदर वेगदिन्द सुग्रीवन परिघवू मुरिदु नॆलक्कॆ बिद्दु होयितु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21; 22. taam sumahaaghoraam gadaam = (Seeing) that highly terrific mace; aapatantiim = falling (on him); mahaahave = in that great battle; mahaabalah = the mighty; sugiivaH = Sugreeva; hariishvaraH = the king of monkeys; roShataamraakShaH = was enraged with red eyes; aajaghaana = and struck; tasya gadaam = his mace; parigheNa samudyamya = lifting up the iron rod; tasya parighaH = that iron rod; gadodbhinnaH = broke off; papaata = and fell; bhuutale = on the floor.

अनुवादः

Seeing that highly terrible mace, falling on him in that great battle, the mighty Sugreeva, the King of monkeys, was enraged with red eyes and struck that mace, by lifting up the iron rod. That iron rod broke off and fell on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो जग्राह तेजस्वी सुग्रीवो वसुधातलात् ।
आयसं मुसलं घोरं सर्वतो हेमभूषितम् ॥ २३ ॥

तब तेजस्वी सुग्रीवने भूमिपरसे एक लोहेका भयंकर मूसल उठाया; जिसमें सब ओरसे सोना जड़ा हुआ था ॥ २३ ॥

आग तेजस्वी सुग्रीवनु नॆलदल्लि बिद्दिद्द स्वर्णभूषितवाद भयङ्कर कब्बिणद मुसलवॊन्दन्नु ऎत्तिकॊण्डनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. tataH = thereupon; tejasvii = the spirited; sugriiivaH = Sugreeva; jagraaha = took hold; ghoram aayasam musalam = of a formidable steel club; sarvatah hema bhuuShitam = entirely decked with gold; vasudhaatalaat = from the earth-surface.

अनुवादः

Thereupon, the spirited Sugreeva took hold of a formidable steel club, entirely decked with gold, from the earth-surface.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तमुद्यम्य चिक्षेप सोऽप्यस्य प्राक्षिपद् गदाम् ।
भिन्नावन्योन्यमासाद्य पेततुस्तौ महीतले ॥ २४ ॥

स तमुद्यम्य चिक्षेप सोऽप्यस्य प्रक्षिपद्गदाम् ।
भिन्नावन्योन्यमासाद्य पेततुस्तौ महीतले ॥

उसे उठाकर उन्होंने राक्षसपर दे मारा । साथ ही उस राक्षसने भी इनके ऊपर गदा फेंकी । गदा और मूसल दोनों आपसमें टकराकर टूट गये और जमीनपर जा गिरे ॥

अदन्नु ऎत्ति राक्षसनिगॆ हॊडॆयलु, राक्षसनु अदर मेलॆ गदॆयन्नु प्रयोगिसिदनु. गदॆ मत्तु मुसलवॆरडू परस्पर डिक्कि हॊडॆदु नॆलक्कॆ बिद्दुहोदुवु.॥24॥

पदच्छेदः

24. udyamya = lifting; tam = that steel club; saH = Sugreeva; chikShepa = hurled (it); saH.api = Mahodara too; praakShipat = hurled; gadaam = (another) mace; asya = on him; tau = those two weapons; anyonyam aasaadya = clashing each other; bhinnau = were broken; petatuH = and fell; mahiitale = on the floor.

अनुवादः

Lifting that steel club, Sugreeva hurled it. Mahodara too hurled another mace on him. Those two weapons, clashing each other, broke and fell on the floor.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो भिन्नप्रहरणौ मुष्टिभ्यां तौ समीयतुः ।
तेजोबलसमाविष्टौ दीप्ताविव हुताशनौ ॥ २५ ॥

वे दोनों वीर तेज और बलसे सम्पन्न थे और जलती हुई अग्नियोंके समान उद्दीप्त हो रहे थे । अपने-अपने आयुधोंके टूट जानेपर वे घँूसोंसे एक-दूसरेको मारने लगे ॥ २५ ॥

तेज, वीर्य बल सम्पन्नराद अवरिब्बरू उरियुव बॆङ्कियन्तॆ काणुत्तिद्दरु. तम्म तम्म आयुधगळु मुरिदु होदाग मुष्टियुद्ध प्रारम्भिसिदरु.॥25॥

पदच्छेदः

25. bhinna praharaNau = with their weapons broken; tau = the two warriors; tejobala samaaviShTaa = who were endowed with spirit and strength; diiptau hutaashanau iva = resembling two blazing fires; samiiyatau = contended; muShTibhyaam = with their fists.

अनुवादः

As all their weapons were broken, those two warriors, who were endowed with spirit and strength, resembling two blazing fires, started contending with fists.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जघ्नतुस्तौ तदान्योन्यं नदन्तौ च पुनः पुनः ।
तलैश्चान्योन्यमासाद्य पेततुश्च महीतले ॥ २६ ॥

जघ्नतुस्तौ तदान्योन्यं नेदतुश्च पुनः पुनः ।
तलै श्चान्योन्यमासाद्य पेततुश्च महीतले ॥

जघ्नतुस्तौ तदान्योन्यं नेदतुश्च पुनः पुनः । तलैश्चान्योन्यमाहत्य पेततुर्धरणीतले ॥६-९७-२६

उस समय बारम्बार गर्जते हुए वे दोनों योद्धा परस्पर मुक्कोंसे प्रहार करने लगे । फिर थप्पड़ोंसे एक-दूसरेको मारकर दोनों ही पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ २६ ॥

इब्बरू गर्जिसुत्ता परस्पर मुष्टिगळिन्द हॊडॆयुत्तिद्दरु. मत्तॆ अङ्गै एटुगळिन्द इब्बरू हॊडॆदाडि नॆलक्कॆ बिद्दुहोदरु.॥26॥

पदच्छेदः

26. punaH punaH = time and again; nadantau = roaring; tau = those two warriors; tadaa = then; jaghnatuH = banged; tadaa = then; jaghnatuH = banged; anyonyam = each other; aahatya = slapping anyonyam = each other; talaiH = with their palms; petatuH = (they) rolled; mahiitale = on the earth’s surface.

अनुवादः

Roaring again and again, those two warriors then banged each other. Slapping each other with their palms, they rolled on the earth’s surface.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्पेततुस्तदा तूर्णं जघ्नतुश्च परस्परम् ।
भुजैश्चिक्षिपतुर्वीरावन्योन्यमपराजितौ ॥ २७ ॥

उत्पेततुस्ततस्तूर्णन् जघ्नतुश् च परस्परम् । भुजैश्चिक्षेपतुर्वीरावन्योन्यमपराजितौ ॥६-९७-२७

फिर तत्काल ही दोनों उछले और शीघ्र ही एक-दूसरेपर चोट करने लगे । वे दोनों वीर हार नहीं मानते थे । दोनों ही दोनोंपर भुजाओंद्वारा प्रहार करते रहे ॥ २७ ॥

मत्तॆ तत्काल नॆगॆदु ऒब्बरु मत्तॊब्बरन्नु प्रहरिस तॊडगिदरु. इब्बरू सोलदॆ भुजगळिन्द हॊडॆदाडुत्तिद्दरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. utpetatuH = they raised; tuurNam = quickly; tadaa = and then; jaghnatuH = began to strike; parasparam = each other; aparaajitaH = remaining unyielded; viirau = the two heroes; chikShipatuH = pushed; anyonyam = each other; bhujaiH = on their shoulders.

अनुवादः

They raised quickly on their feet and then began to strike each other. Remaining unyielded, the two heroes pushed each other on their shoulders.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जग्मतुस्तौ श्रमं वीरौ बाहुयुद्धे परन्तपौ ।
आजहार तदा खड्गमदूरपरिवर्तिनम् ॥ २८ ॥
राक्षसश्चर्मणा सार्धं महावेगो महोदरः ।
तथैव च महाखड्गं चर्मणा पतितं सह ।
जग्राह वानरश्रेष्ठः सुग्रीवो वेगवत्तरः ॥ २९ ॥

शत्रुओंको तपानेवाले वे दोनों वीर बाहुयुद्ध करते-करते थक गये । तब महान् वेगशाली राक्षस महोदरने थोड़ी ही दूरपर पड़ी हुई ढालसहित तलवार उठा ली । उसी तरह अत्यन्त वेगशाली कपिश्रेष्ठ सुग्रीवने भी वहाँ गिरे हुए विशाल खड्गको ढालसहित उठा लिया ॥

परन्तपराद इब्बरू बाहु युद्ध माडुत्ता माडुत्ता बळलिहोदरु. आग महावेगशालि राक्षस महोदरनु स्वल्पदूरदल्लि बिद्दिद्द गुराणिसहित कत्तियन्नु ऎत्तिकॊण्डनु. हागॆये अत्यन्त वेगशालि कपिश्रेष्ठ सुग्रीवनू कूड अल्लि बिद्दिरुव दॊड्डदाद खड्गवन्नु गुराणि सहित ऎत्तिकॊण्डदनु.॥28-29॥

पदच्छेदः

28. tau viirau = those two heroes; paramtapau = the annihilators of their enemies; jagmatuH shramam = felt exhausted; baahuyuddhe = in the course of their wrestling; tadaa = then; mahaavegaH = the highly fast; mahodaraH = Mahodara; raakShasaH = the demon; jahaara = took; khaDgam = a sword; charmaNaasaardham = along with a shield; aduuraparivartinam = lying not very far.

अनुवादः

Those two heroes, the annihilators their enemies, felt exhausted in the course of their wrestling. Then the highly fast Mahodara the demon took hold of a sword and a shield, lying not very far.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

29. tathaiva = in the same way; vegavattaraH = the highly swift; sugriivaH = Sugreeva; vaanara shreShThaH = the foremost of monkeys; jagraaha = took hold; mahaakhaDgam = of a large sword; charmaNaa saha = along with a shield; tatitam = lying (there).

अनुवादः

In the same way, the highly swift Sugreeva the foremost of monkeys took hold of a large sword together with a shield, lying there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो रोषपरीताङ्गौ नदन्तावभ्यधावताम् ।
उद्यतासी रणे हृष्टौ युधि शस्त्रविशारदौ ॥ ३० ॥

ततो रोषपरीताङ्गौ नर्दन्तावभ्यधावताम् ।
उद्यतासी रणे हृष्टौ युधि शस्त्रविशारदौ ॥

तौ तु रोषपरीताङ्गौ नर्दन्तावभ्यधावताम् ॥६-९७-३० उद्यतासी रणे हृष्टौ युधि शस्त्रविशारदौ ।

महोदर और सुग्रीव दोनों युद्धके मैदानमें शस्त्र चलानेकी कलामें चतुर थे तथा दोनोंके शरीर रोषसे प्रभावित थे; अतः रणभूमिमें हर्ष और उत्साहसे युक्त हो वे तलवार उठाये गर्जते हुए एक-दूसरेपर टूट पड़े ॥

शस्त्र प्रयोगदल्लि चतुरराद इब्बर शरीरगळु रोषदिन्द प्रभावितरागिद्दवु. रणरङ्गदल्लि हर्षोत्साहदिन्द कूडि गर्जिसुत्ता खड्गगळन्नॆत्तिकॊण्डु ऒब्बरु मत्तॊब्बरन्नु आक्रमिसिदरु.॥30॥

पदच्छेदः

30. tataH = thereupon; (those two warriors) shastra vishaaradau = who were skilled in the use of weaponry; raNe = in the battle-field; roShapariitaaN^gau = and whose limbs were seized with aner; abhyadhaavataam = galloped forward; nadantau = roaring; hR^iShTau = with joy; udyataasii = with their swords upraised.

अनुवादः

Thereupon, those two warriors, who were skilled in the use of weaponry in the battle-field and whose limbs were seized with anger, galloped forward, roaring with joy, with their swords upraised.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दक्षिणं मण्डलं चोभौ सुतूर्णं सम्परीयतुः ।
अन्योन्यमभिसङ्क्रुद्धौ जये प्रणिहितावुभौ ॥ ३१ ॥

दक्षिणं मण्डलन् चोभौ तौ तूर्णन् सम्परीयतुः ॥६-९७-३१ अन्योन्यमभिसङ्क्रुद्धौ जये प्रणिहितावुभौ ।

वे दोनों बड़ी तेजीसे दायें-बायें पैंतरे बदल रहे थे, दोनोंका दोनोंपर क्रोध बढ़ा हुआ था तथा दोनों ही अपनी-अपनी विजयकी आशा लगाये हुए थे ॥ ३१ ॥

तेजस्विगळाद अवरिब्बरू क्रोधगॊण्डु ऎड-बल वरसॆगळिन्द विजयद इच्छॆयिन्द कादाडुत्तिद्दरु.॥31॥

पदच्छेदः

31. praNihitau = with their thoughts concentrated on one point; jaye = of victory; ubhau = both of them; abhisamkruddhau = were enraged with; anyonyam = each other; sampariiyatuH = and performed; dakShiNam maN^Dalam = circumambulations from left to right; sutuurNam = very quickly.

अनुवादः

With their thoughts concentrated on one point of victory, both the warriors were enraged with each other and performed circumambulations form left to right, very quickly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु शूरो महावेगो वीर्यश्लाघी महोदरः ।
महावर्मणि तं खड्गं पातयामास दुर्मतिः ॥ ३२ ॥

स तु शूरो महावेगो वीर्यश्लाघी महोदरः ॥६-९७-३२ महाचर्मणि तन् खड्गं पातयामास दुर्मतिः ।

अपने बलपर घमंड करनेवाले महान् वेगशाली तथा शौर्य-सम्पन्न दुर्बुद्धि महोदरने अपनी वह तलवार सुग्रीवके विशाल कवचपर दे मारी ॥ ३२ ॥

बलगर्वितनाद महावेगशालि मत्तु शौर्यसम्पन्न महोदरनु खड्गदिन्द सुग्रीवन विशाल कवचवन्नु प्रहरिसिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. saH shuuraH durmatiH mahodaraH = that valiat and evil-minded Mahodara; viiryashlaaghii = who was boasting of his own prowess; mahaavegaH = with very high speed; paatayaamaasa = let fall; tam = that; khaD^gam = sword; mahaacharmaNi = on the heavy shield (of Sugreeva).

अनुवादः

That valiant and evil-minded Mahodara, who was boasting of his own prowess, let fall with very high speed, that sword on the heavy shield of Sugreeva.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लग्नमुत्कर्षतः खड्गं खड्गेन कपिकुञ्जरः ।
जहार सशिरस्त्राणं कुण्डलोपगतं शिरः ॥ ३३ ॥

लग्नमुत्कर्षतः खड्गन् खड्गेन कपिकुञ्जरः ॥६-९७-३३ जहार सशिरस्त्राणन् कुण्डलोपहितन् शिरः ।

सुग्रीवके कवचमें लगी हुई तलवारको जब वह राक्षस खींचने लगा, उसी समय कपिकुञ्जर सुग्रीवने महोदरके शिरस्त्राणसहित कुण्डलमण्डित मस्तकको अपने खड्गसे काट लिया ॥ ३३ ॥

सुग्रीवन कवचदल्लि तगलिद खड्गवन्नु राक्षसनु हिन्दक्कॆ सॆळॆदाग कपिकुञ्जर सुग्रीवनु महोदरन मस्तकवन्नु कुण्डल, शिरस्त्राण सहित तन्न खड्गदिन्द तुण्डरिसिदनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. utkarShataH = even while Mahodara was extracting; khaD^gam = his sword; lagnam = which had got struck in the shield; kapikuN^jaraH = Sugreeva; jahaara = severed; khaD^gena = with his own sword; shiraH mahodara’s head; kuN^Dalopagatam = which was adorned with ear-rings; sashirastraaNam = and helmet.

अनुवादः

Even while Mahodara was extracting his sword which had got struck in the shield, Sugreeva severed with his own sword, Mahodara’s head, which was adorned with ear-rings and helmet.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निकृत्तशिरसस्तस्य पतितस्य महीतले ।
तद् बलं राक्षसेन्द्रस्य दृष्ट्वा तत्र न दृश्यते ॥ ३४ ॥

निकृत्तशिरसस्तस्य पतितस्य महीतले ॥६-९७-३४ तद्बलन् राक्षसेन्द्रस्य दृष्ट्वा तत्र न तिष्ठति ।

मस्तक कट जानेपर राक्षसराज महोदर पृथ्वीपर गिर पड़ा । यह देखकर उसकी सेना फिर वहाँ नहीं दिखायी दी ॥ ३४ ॥

मस्तक तुण्डादाग राक्षस महोदरनु नॆलक्कुरुळिदनु. इदन्नु नोडिद अवन सैन्य पलायन माडितु.॥34॥

पदच्छेदः

34. tasa = (While) Mahodara; nikR^ittshiraH = with his head chopped off; patitasya = was falling; mahiitale = on the ground; raakShasendrasya = Ravana’s balam = army; dR^iShTya = on seeing; tat = it; na dR^ishyate = could no longer be seen; tatra = there.

अनुवादः

While Mahodara, with his head chopped off, was falling on the ground, Ravana’s army, on seeing it, could no longer be seen on the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हत्वा तं वानरैः सार्धं ननाद मुदितो हरिः ।
चुक्रोध च दशग्रीवो बभौ हृष्टश्च राघवः ॥ ३५ ॥

महोदरको मारकर प्रसन्न हुए वानरराज सुग्रीव अन्य वानरोंके साथ गर्जना करने लगे । उस समय दशमुख रावणको बड़ा क्रोध हुआ और श्रीरघुनाथजी हर्षसे खिल उठे ॥ ३५ ॥

महोदरनन्नु संहरिसि वानरराज सुग्रीवन इतर वानररॊन्दिगॆ गर्जिसतॊडगिदनु. आग दशमुख रावणनिगॆ भारि सिट्टुबन्तु हागू श्रीरामनु हर्षगॊण्डनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. hatvaa = having killed; tam = Mahodara; hariH = Sugreeva; nanaada muditaH = made a rejoicing roar; vaanaraiH saardham = with his monkeys; dashagriivaH = Ravana; chukrodha cha = was enraged; raaghavashcha = Rama; babhau hR^iShTaH = looked rejoicing.

अनुवादः

Having killed Mahodara, Sugreeva made a rejoicing roar with his monkeys. Ravana was enraged. Rama looked rejoicing.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विषण्णवदनाः सर्वे राक्षसा दीनचेतसः ।
विद्रवन्ति ततः सर्वे भयवित्रस्तचेतसः ॥ ३६ ॥

उस समय समस्त राक्षसोंका मन दुःखी हो गया । उन सबके मुखपर विषाद छा गया और वे सभी भयभीतचित्त होकर वहाँसे भाग चले ॥ ३६ ॥

आग समस्त राक्षसर मनस्सु दुःखितवागि, ऎल्लर मुखगळल्लि विषाद आवरिसितु. अवरॆल्लरू भयभीतरागि अल्लिन्द ओडिहोदरु.॥36॥

पदच्छेदः

36. viShaNNa vadanaah = with their faces looking low-spirited; sarve raakShasaaH = all the demons; diinachetasaH = felt dejected; bhayavitrasta chetasaH = with their minds stricken with fear; sarve = all of them; vidravanti = ran away; tataH = from the battle-field.

अनुवादः

With their faces looking low-spirited all the demons felt dejected. With their minds stricken with fear, all of them ran away from the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महोदरं तं विनिपात्य भूमौ
महागिरेः कीर्णमिवैकदेशम् ।
सूर्यात्मजस्तत्र रराज लक्ष्म्या
सूर्यः स्वतेजोभिरिवाप्रधृष्यः ॥ ३७ ॥

महोदरका शरीर किसी महान् पर्वतके एक टूटे हुए शिखर-सा जान पड़ता था । उसे पृथ्वीपर गिराकर सूर्यपुत्र सुग्रीव वहाँ विजय-लक्ष्मीसे सुशोभित होने लगे, मानो प्रचण्ड सूर्यदेव अपने तेजसे प्रकाशित हो रहे हों ॥

महोदरन शरीरवु महापर्वतद कुसिद शिखरदन्तॆ काणुत्तिद्दनु. अवनन्नु नॆलक्कॆ कॆडहि सूर्यपुत्रनु अघर्षणीय सूर्यनु तन्न तेजदिन्द प्रकाशिसुवन्तॆ विजयलक्ष्मियिन्द शोभिसतॊडगिदनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. vinipaatya = having thrown down; bhuumau = to the ground; tam mahodaram = that Mahodara; ekadesham iva = looking like a part; mahaagireH = of a huge mountain; kiirNam lying shattered; apradhR^iShyaH = the invincible; suuryaatmajaH = Sugreeva; raraaja = shone; lakShmyaa = in glory; tatra = there; suuryaH iva = like the sun; svatejobhiH = shines with its rays.

अनुवादः

Having thrown down to the ground that Mahodara, looking like a part of a huge mountain lying shattered the invincible Sugreeva shone in glory in the battle-field like the sun shines with its rays.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ विजयमवाप्य वानरेन्द्रः
समरमुखे सुरसिद्धयक्षसङ्घैः ।
अवनितलगतैश्च भूतसङ्घै-
र्हरुषसमाकुलितैर्निरीक्ष्यमाणः ॥ ३८ ॥

अथ विजयमवाप्य वानरेन्द्रः
समरमुखे सुरसिद्ध यक्षसङ्घैः ।
अवनितलगतैश्च भूतसङ्घै-
र्हरुषसमाकुलितै निरीक्ष्यमाणः ॥

इस प्रकार वानरराज सुग्रीव युद्धके मुहानेपर विजय पाकर बड़ी शोभा पाने लगे । उस समय देवता, सिद्ध और यक्षोंके समुदाय तथा भूतलनिवासी प्राणियोंके समूह भी बड़े हर्षसे उनकी ओर देखने लगे ॥ ३८ ॥

हीगॆ वानरराज सुग्रीवनु युद्धदल्लि विजयपडॆदु शोभिसिदनु. आग देवतॆगळु, सिद्धरु, यक्षरु हागू भूतलनिवासि प्राणिगळु भारी हर्षदिन्द अवनन्नु नोडुत्तिद्दरु.॥38॥

पदच्छेदः

38. aavaapya = having attained; vijayam = victory; samaramukhe = in the battle-front; vaanarendraH = Sugreeva; atha = then; niriikShyamaaNah = continued to be looked at; surasiddhe yakShasamghaiH = by the multitude of gods; Siddhas (a class of demi-gods who are endowed with mystic powers) and Yakshas (another class of demi-gods attending upon Kubera; the god of riches) bhuutasamghaiH cha = as also a multitude of beings; avanitalagaiH = standing on the earth’s surface; haruShasamaakulitaiH = who were all overwhelmed with joy.

अनुवादः

Having attained victory in the battle-front, Sugreeva then continued to be looked at by the multitude of gods, Siddhas (a class of demigods who are endowed with mystic powers) and Yakshas (another class of demigods attending on Kubera, the god of riches) as also a host of beings standing on the earth’s surface who were all overwhelmed with joy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः ॥ ९७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें सत्तानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९७ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि तॊम्भत्तेळनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥97॥