०९६ सुग्रीवेण विरूपाक्षवधः

VI : Yuddha Kanda - Book Of Chapter [Sarga] 96

Having destroyed some monkeys in the battle-field, Ravana tries to approach Rama to continue his fight. Meanwhile, Sugreeva along with some monkeys attack some chiefs of demons and destroy them. Then, Virupaksha a demon comes and attacks Sugreeva. Sugreeva brings down a violent slap on the temple-bone of Virupaksha and kills him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

96. सुग्रीवद्वारा राक्षससेनाका संहार और विरूपाक्षका वध

तथा तैः कृत्तगात्रैस्तु दशग्रीवेण मार्गणैः ।
बभूव वसुधा तत्र प्रकीर्णा हरिभिस्तदा ॥ १ ॥

तथा तैः कृत्तगात्रैस्तु दशग्रीवेण मार्गणैः । बभूव वसुधा तत्र प्रकीर्णा हरिभिर्वृता ॥ ६-९६-१

इस प्रकार जब रावणने अपने बाणोंसे वानरोंके अङ्ग-भङ्ग कर डाले, तब वहाँ धराशायी हुए वानरोंसे वह सारी रणभूमि पट गयी ॥ १ ॥

दशग्रीवनु तन्न तीक्ष्ण बाणगळिन्द वानरर अङ्ग-भङ्ग माडिदाग धराशायियाद वानर रिन्द अल्लिय रणभूमि तुम्बिहोयितु.॥1॥

पदच्छेदः

1. vasudhaa = the battle-field; tatra = there; babhuuva = became; prakiirNaa = dispersed; taiH = by those; haribhiH = monkeys; tadaa = then; kR^ittagaatraiH = by their bodies torn; maargaNaiH = with his arrows; dashagriiveNa = by Ravana; tathaa = in that manner.

अनुवादः

The battle-field there, on its part, was strewn on that occasion with those monkeys whose bodies had thus been torn asunder by Ravana with his arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणस्याप्रसह्यं तं शरसम्पातमेकतः ।
न शेकुः सहितुं दीप्तं पतङ्गा ज्वलनं यथा ॥ २ ॥

रावणस्याप्रसह्यन् तन् शरसम्पातमेकतः । न शेकुः सहितुन् दीप्तं पतङ्गा इव पावकम् ॥ ६-९६-२

रावणके उस असह्य बाणप्रहारको वे वानर एक क्षण भी नहीं सह सके; ठीक वैसे ही, जैसे पतंग जलती आगका स्पर्श क्षणभर भी नहीं सह सकते हैं ॥ २ ॥

रावणन आ असङ्ख्यात बाणप्रहारवन्नु उरियुव बॆङ्कियन्नु पतङ्गगळु क्षणमात्रवू सहिसदन्तॆ आ वानररु ऒन्दु घळिगॆयू सहिसदादरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. (Those monkeys); na shekuH = could not; sahitum = bear; tam = that; aprsahyam = irresistible; sharapaatam = descent of arrows; ekatam raavaNasya = loosed by Ravana alone; pataN^gaaH yathaa = as moths; (cannot bear); diiptam jvalanam = a blazing fire.

अनुवादः

Those monkeys could not bear that irresistible descent of arrows loosed by Ravana, any more than moths would bear a blazing fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेऽर्दिता निशितैर्बाणैः क्रोशन्तो विप्रदुद्रुवुः ।
पावकार्चिः समाविष्टा दह्यमाना यथा गजाः ॥ ३ ॥

तेऽर्दिता निशितैर्बाणैः क्रोशन्तो विप्रदुद्रुवः ।
पावकार्चिः समाविष्टा दह्यमाना यथा गजाः ॥

तेअर्दिता निशितैर्बाणैः क्रोशन्तो विप्रदुद्रुवुः । पावकार्चिःसमाविष्टा दह्यमाना यथा गजाः ॥ ६-९६-३

राक्षसराजके तीखे बाणोंकी मारसे पीड़ित हो वे वानर उसी तरह चीखते-चिल्लाते हुए भागे, जैसे दावानलकी ज्वालाओंसे घिरकर जलते हुए हाथी चीत्कार करते हुए भागते हैं ॥ ३ ॥

रावणन हरित बाणगळिन्द पीडितराद वानररु काड्गिच्चिनिन्द सुत्तुवरॆद आनॆगळु घीळिडुत्ता ओडुत्तिरु वन्तॆये, चीरुत्ता ओडिहोगुत्तिद्दरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. te = those monkeys; arditaaH = tormented; nishitaiH baaNaiH = by sharp arrows; vipradudruvuH = fled away; kroshantaH = roaring; gajaaH yathaa = as elephants (run away); paavaakaarchiH samaaviShTaaH = when enveloped in flames of fire; dahyamaanaaH = and getting scorched.

अनुवादः

Those monkeys tormented by sharp arrows, fled away roaring, as elephants run away, when enveloped in flames of fire and getting scorched by them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्लवङ्गानामनीकानि महाभ्राणीव मारुतः ।
संययौ समरे तस्मिन् विधमन् रावणः शरैः ॥ ४ ॥

प्लवङ्गानामनीकानि महाभ्राणीव मारुतः । स ययौ समरे तस्मिन्विधमन्रावणः शरैः ॥ ६-९६-४

जैसे हवा बड़े-बड़े बादलोंको छिन्न-भिन्न कर देती है, उसी प्रकार रावण अपने बाणोंसे वानरसेनाओंका संहार करता हुआ समराङ्गणमें विचरने लगा ॥ ४ ॥

प्रचण्ड वायुवु मोडगळन्नु चदुरिसिबिडुवन्तॆये रावणनु तन्न बाणगळिन्द वानर सैन्यवन्नु संहरिसुत्ता समराङ्गणदल्लि विचरिसुत्तिद्दनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. raavaNaH = Ravana; samyayau = was marching forward swiftly; tasmin samare = in that battle-field; vidhaman = blowing away; aniikaani = the army; plavaN^gamaan = of monkeys; maarutaH iva = like the wind; (blows away); mahaabhraaNi = large clouds.

अनुवादः

Ravana was marching forward swiftly in that battle-field, blowing away the army of monkeys, like the wind blows away large clouds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कदनं तरसा कृत्वा राक्षसेन्द्रो वनौकसाम् ।
आससाद ततो युद्धे त्वरितं राघवं रणे ॥ ५ ॥

कदनन् तरसा कृत्वा राक्षसेन्द्रो वनौकसाम् । आससाद ततो युद्धे राघवन् त्वरितस्तदा ॥ ६-९६-५

बड़े वेगसे वानरोंका संहार करके वह राक्षसराज समराङ्गणमें जूझनेके लिये तुरंत ही श्रीरामचन्द्रजीके पास जा पहुँचा ॥ ५ ॥

वेगवागि वानररन्नु संहरिसुत्ता राक्षसेन्द्रनु रणरङ्गदल्लि कादाडलु कूडले श्रीरामचन्द्रन बळिगॆ बन्दनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. kadanam kR^itvaa = destroying; tarasaa = with his strength; vanaukasaam = the monkeys; tato yuddhe = in that battle; raakShasendraH = Ravana; tvaritam = quickly; aasasaada = approached; raaghavam = Rama; raNe = on the battle-field.

अनुवादः

Having brought about with his might the destruction of those monkeys in battle, Ravana quickly approached Rama on the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवस्तान् कपीन् दृष्ट्वा भग्नान् विद्रावितान् रणे ।
गुल्मे सुषेणं निक्षिप्य चक्रे युद्धे द्रुतं मनः ॥ ६ ॥

सुग्रीवस्तान्कपीन्दृष्ट्वा भग्नान्विद्रवतो रणे । गुल्मे सुषेणं निक्षिप्य चक्रे युद्धे द्रुतं मनः ॥ ६-९६-६

उधर सुग्रीवने देखा, वानरसैनिक रावणसे खदेड़े जाकर समरभूमिसे भाग रहे हैं, तब उन्होंने सेनाको स्थिर रखनेका भार सुषेणको सौंपकर स्वयं शीघ्र ही युद्ध करनेका विचार किया ॥ ६ ॥

वानर सैनिकरु रावणनिन्द तडॆयल्पट्टु ओडिहोगुत्तिरुवुदन्नु नोडिद सुग्रीवनु सैन्यद हॊणॆयन्नु सुषेणनिगॆ ऒप्पिसि, शीघ्रवागि युद्ध माडलु योचिसिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. dR^iShTvaa = seeing; taan kapiin = those monkeys; vidraavitaan = running away; bhagnaan = in defeat; raNe = in the battle; sugriivaH = Sugreeva; nikShipya = keeping; suSheNam = Sushena; gulme = as a guard for his soldiers; drutam = and quickly; manaH chakre = threw his mind; yuddhe = into the fight.

अनुवादः

Seeing those monkeys running away in defeat in that battle, Sugreeva kept Sushena in charge of his army and quickly threw his mind into the fight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आत्मनः सदृशं वीरं स तं निक्षिप्य वानरम् ।
सुग्रीवोऽभिमुखं शत्रुं प्रतस्थे पादपायुधः ॥ ७ ॥

आत्मनः सदृशन् वीरं स तं निक्षिप्य वानरम् । सुग्रीवोअभिमुखः शत्रुं प्रतस्थे पादपायुधः ॥ ६-९६-७

सुषेणको अपने ही समान पराक्रमी वीर समझकर उन्होंने सेनाकी रक्षाका कार्य सौंपा और स्वयं वृक्ष लेकर शत्रुके सामने प्रस्थान किया ॥ ७ ॥

सुषेणनु तन्नन्तॆये पराक्रमि वीरनॆन्दु तिळिदु सुग्रीवनु सैन्यद रक्षणॆय भारवन्नु अवनिगॊप्पिसि, स्वतः वृक्षवन्नॆत्ति कॊण्डु शत्रुविन ऎदुरिगॆ बन्दनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. nikShipya = keeping; tam viiram vaanaram = that valiant Sushena; sadR^isham = who was equal; aatmanaH = to himself; saH sugriivaH = that Sugreeva; paadapaayudhaH = armed witht he tree as a weapon; pratasthe = marched forward; shatrum abhimukham = towards the enemy.

अनुवादः

Keeping that Sushena who was equal to himself, his substitute, that Sugreeva, armed with the tree as a weapon, marched forward towards the enemy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पार्श्वतः पृष्ठतश्चास्य सर्वे वानरयूथपाः ।
अनुजग्मुर्महाशैलान् विविधांश्च वनस्पतीन् ॥ ८ ॥

पार्श्वतः पृष्ठतश्चास्य सर्वे यूथाधिपाः स्वयम् । अनुजह्रुर्महाशैलान्विविधांश्च महाद्रुमान् ॥ ६-९६-८

उनके अगल-बगलमें और पीछे समस्त वानरयूथपति बड़े-बड़े पत्थर और नाना प्रकारके वृक्ष लेकर चले ॥ ८ ॥

अवन अक्कपक्कदल्लि मत्तु हिन्दॆ समस्त वानर दळपतिगळु दॊड्ड दॊड्ड बण्डॆगळन्नु हागू वृक्षगळन्नॆत्तिकॊण्डु निन्तिद्दरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. mahaashailaan = (Taking) huge rocks; vividhaan vanaspatiimshcha = and various kinds of trees; sarve = all; vaanara yuuthapaaH = the monkey-warriors; anujagmuH = followed; (Sugreeva); asya paarshrataH = at his side; pR^iShThatashcha = and behind.

अनुवादः

Taking huge rocks and various kinds of trees, all the monkey-warriors followed Sugreeva at his side and behind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ननर्द युधि सुग्रीवः स्वरेण महता महान् ।
पोथयन् विविधांश्चान्यान् ममन्थोत्तमराक्षसान् ॥ ९ ॥
ममर्द च महाकायो राक्षसान् वानरेश्वरः ।
युगान्तसमये वायुः प्रवृद्धानगमानिव ॥ १० ॥

उस समय सुग्रीवने युद्धमें उच्चस्वरसे गर्जना की और प्रलयकालमें बड़े-बड़े वृक्षोंको उखाड़ फेंकनेवाले वायुदेवकी भाँति उन विशालकाय वानरराजने विभिन्न प्रकारकी आकृतिवाले बड़े-बड़े राक्षसोंको गिरा-गिराकर मथ एवं कुचल डाला ॥ ९-१० ॥

आग सुग्रीवनु युद्धदल्लि गट्टियागि गर्जिसि, प्रळय कालदल्लि दॊड्ड दॊड्ड वृक्षगळन्नु उरुळिसि बिडुव बिरुगाळियन्तॆ, आ विशालकाय वानरराजनु विभिन्न आक्रतिय दॊड्ड दॊड्ड राक्षसरन्नु बीळिसि जज्जिहाकिदनु.॥9-10॥

पदच्छेदः

9. mahaan = the gigantic; sugreevaH = Sugreeva; manarda = roared; mahataa svareNa = at a high pitch; yudhi = in the battle-field; pothayan = striking with his blows; mamantha = (he) crushed; anyaan vividhaan = various other; uttama raakShasaan = chiefs of demons.

अनुवादः

The gigantic Sugreeva roared at a high pitch in the battle-field. Striking with his blows, he crushed various other chiefs of demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

10. mahaakaayaH = the colossal bodied; vaanareshvaraH = Sugreeva; mamarda cha = smashed; raakShasaan = the demons; pravR^iddhaan agamaaniva = as the grown-up trees; (are smashed); vaayuH = by the wind; yugaantasamaye = at the time of dissolution of the world.

अनुवादः

The colossal bodied Sugreeva smashed the demons, as the grown-up trees are smashed by the wind at the time of dissolution of the world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसानामनीकेषु शैलवर्षं ववर्ष ह ।
अश्मवर्षं यथा मेघः पक्षिसङ्घेषु कानने ॥ ११ ॥

राक्षसानामनीकेषु शैलवर्षन् ववर्ष ह । अश्ववर्षन् यथा मेघः पक्षिसङ्घेषु कानने ॥ ६-९६-११

जैसे बादल वनमें पक्षियोंके समुदायपर ओले बरसाता है, उसी प्रकार सुग्रीव राक्षसोंकी सेनाओंपर बड़े-बड़े पत्थरोंकी वर्षा करने लगे ॥ ११ ॥

मोडगळु काडिनल्लि पक्षिगळ मेलॆ आलिकल्लु सुरिसुवन्तॆये सुग्रीवनु राक्षसर सैन्यद मेलॆ दॊड्ड दॊड्ड बण्डॆगळ मळॆगरॆयतॊडगिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. vavarSha = (Sugreeva) rained; shaila varSham = a hail of rocks; raakShasaam aniikeShu = on the army of demons; meghaH yathaa = as a cloud; (rains); ashvavarShaM = a shower of hail-stones; pakShisamgheShu = on a host of birds; kaanane = in a forest.

अनुवादः

Sugreeva rained a hail of rocks on the army of demons, as a cloud rains a shower of hail-stones on a host of birds in a forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कपिराजविमुक्तैस्तैः शैलवर्षैस्तु राक्षसाः ।
विकीर्णशिरसः पेतुर्विकीर्णा इव पर्वताः ॥ १२ ॥

वानरराजके चलाये हुए शैलखण्डोंकी वर्षासे राक्षसोंके मस्तक कुचल जाते और वे ढहे हुए पर्वतोंके समान धराशायी हो जाते थे ॥ १२ ॥

वानरराजनु प्रयोगिसिद पर्वतगळ मळॆयिन्द राक्षसर तलॆगळु पुडियागि, कुसियुत्तिरुव पर्वतदन्तॆ धराशायिगळागुत्तिद्दरु.॥12॥

अथ सङ्क्षीयमाणेषु राक्षसेषु समन्ततः ।
सुग्रीवेण प्रभग्नेषु नदत्सु च पतत्सु च ॥ १३ ॥
विरूपाक्षः स्वकं नाम धन्वी विश्राव्य राक्षसः ।
रथादाप्लुत्य दुर्धर्षो गजस्कन्धमुपारुहत् ॥ १४ ॥

इस प्रकार सुग्रीवकी मारसे जब सब ओर राक्षसोंका विनाश होने लगा तथा वे भागने और आर्तनाद करते हुए पृथ्वीपर गिरने लगे, तब विरूपाक्ष नामक दुर्जय राक्षस हाथमें धनुष ले अपना नाम घोषित करता हुआ रथसे कूद पड़ा और हाथीकी पीठपर जा चढ़ा ॥ १३-१४ ॥

ई प्रकार सुग्रीवन एटुगळिन्द राक्षस विनाशवायितु. अवरु ओडुत्ता, आर्तनाद माडुत्ता नॆलक्कॆ बीळतॊडगिदाग विरूपाक्ष ऎम्ब दुर्जय राक्षसनु कैयल्लि धनुस्सन्नॆत्तिकॊण्डु तन्न नामधेय वन्नु घोषिसुत्ता रथदिन्द नॆगॆदु आनॆय मेलॆ हत्ति कुळितनु.॥13-14॥

पदच्छेदः

12-14. raakShaseShu = (While) those demons; prabhagneShu = defeated; sugriiveNa = by Sugreeva; atha = and then; patasucha = falling on the floor; nadatsu = roaring; samkShiiyamaaNeShu = get diminished; samantataH = on all sides; durdharShaH = the indomitable; viruupaakShaH = Virupaksha; raakShasaH = the demon; dhanvii = holder of the bow; vishraavya = pronouncing; naama = his name; svam = himself; aaplutya = descending; rathaat = from his chariot; upaaruhat = mounted; gajaskandham = the back of an elephant.

अनुवादः

While those demons, thus defeated by Sugreeva, falling on the floor and then roaring, get diminished in number from all sides, the indomitable Virupaksha the demon, holding a bow, pronouncing his name by himself, descended from his chariot and mounted the back of an elephant.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तं द्विपमथारुह्य विरूपाक्षो महाबलः ।
ननर्द भीमनिर्ह्रादं वानरानभ्यधावत ॥ १५ ॥

स तं द्विपमथारुह्य विरूपाक्षो महाबलः ।
विनर्द भीमनिर्ह्रादं वानरानभ्यधावत ॥

स तन् द्विरदमारुह्य विरूपाक्षो महारथः । विनदन्भीमनिर्ह्रालन् वानरानभ्यधावत ॥ ६-९६-१५

उस हाथीपर चढ़कर महाबली विरूपाक्षने बड़ी भयानक आवाजमें गर्जना की और वानरोंपर वेगपूर्वक धावा किया ॥ १५ ॥

आनॆय मेलॆ हत्ति महाबलि विरूपाक्षनु गट्टियागि भयानकवागि गर्जिसिदनु हागू वानररन्नु वेगवागि आक्रमण माडिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. saH mahaabalaH = that mighty; nirupaakShaH = Virupaksha; aaruhya = mounting; tam dvipam = that elephant; nanarda = roared; atha = then; bhiimanirharaadam = a terrific noise; abhyadhaavata = and rushed; vaanaraan = towards the monkeys.

अनुवादः

That mighty Virupaksha, mounting that elephant, then roared a terrific noise and rushed towards the monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवे स शरान् घोरान् विससर्ज चमूमुखे ।
स्थापयामास चोद्विग्नान् राक्षसान् सम्प्रहर्षयन् ॥ १६ ॥

सुग्रीवे स शरान्घोरान्विससर्ज चमूमुखे । स्थापयामासा चोद्विग्नान्राक्षसान्सम्प्रहर्षयन् ॥ ६-९६-१६

उसने सेनाके मुहानेपर सुग्रीवको लक्ष्य करके बड़े भयंकर बाण छोड़े और डटे हुए राक्षसोंका हर्ष बढ़ाकर उन्हें स्थिरतापूर्वक स्थापित किया ॥ १६ ॥

उद्विग्नरागिद्द राक्षसरन्नु तन्न सिंहगर्जनॆयिन्द हर्षगॊळिसुत्ता विरूपाक्षनु सुग्रीवन मेलॆ घोरवाद बाणगळन्नु प्रयोगिसिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. visasarja = (Virupaksha) released; ghoraan = dreadful; sharaan = arrows; sugriive = on Sugreeva; chamuumukhe = who was as the front-rank of the army; sthaapayamaasa = (He) strengthened his support; udvignaan = to the worried; raakShasaan = demons; sampraharShayan = by cheering them up.

अनुवादः

Virupaksha released dreadful arrows on Sugreeva who was at the front-rank of the army. He strengthened his support to the worried demons, by cheering them up.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽतिविद्धः शितैर्बाणैः कपीन्द्रस्तेन रक्षसा ।
चुक्रोश च महाक्रोधो वधे चास्य मनो दधे ॥ १७ ॥

सोअतिविद्धः शितैर्बाणैः कपीन्द्रस्तेन रक्षसा । चुक्रोध च महाक्रोधो वधे चास्य मनो दधे ॥ ६-९६-१७

उस राक्षसके पैने बाणोंसे अत्यन्त घायल हुए वानरराज सुग्रीवने महान् क्रोधसे भरकर भीषण गर्जना की और विरूपाक्षको मार डालनेका विचार किया ॥ १७ ॥

राक्षसन हरितवाद बाणगळिन्द अत्यन्त गायगॊण्ड वानरराज सुग्रीवनु क्रोधगॊण्डु भीषणवागि गर्जिसि, विरूपाक्षनन्नु कॊन्दुहाकलु योचिसिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. saH kapiindvaH = Sugreeva; that king of monkeys; atividdhaH = when struck severely; shitaiH baaNaiH = with sharp arrows; tena rakShasaa = by that demon; chukrosha = shouted loudly; mahaakrodhaH = with profuse anger; dadhe manaH = he set his mind; asya vadhe = on killing him.

अनुवादः

Sugreeva, the king of monkeys, when he was struck severely with sharp arrows by that demon, shouted loudly. With profuse anger, he set his mind on killing him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः पादपमुद‍्धृत्य शूरः सम्प्रधनो हरिः ।
अभिपत्य जघानास्य प्रमुखे तं महागजम् ॥ १८ ॥

ततः पादपमुद्धृत्य शूरः सम्प्रधने हरिः । अभिपत्य जघानास्य प्रमुखे तं महागजम् ॥ ६-९६-१८

शूरवीर तो वे थे ही, सुन्दर ढंगसे युद्ध करना भी जानते थे; अतः एक वृक्ष उखाड़कर आगे बढ़े और अपने सामने खड़े हुए उसके विशाल हाथीपर उन्होंने उस वृक्षको दे मारा ॥ १८ ॥

अवनु शूर वीरनागिद्दु, युद्दकलॆयन्नु चॆन्नागि तिळिदिद्द सुग्रीवनु ऒन्दु वृक्षवन्नु कित्तुकॊण्डु, तन्न ऎदुरिगॆ निन्तिद्द विशाल आनॆयन्नु आ वृक्षदिन्द प्रहार माडिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. uddR^itya = uplifting; paadapam = a tree; abhipatya = and coming near; tam = that; mahaagajam = huge elephant; shuuraH hariH = the valiant Sugreeva; sampradhanaH = a thorough fighter; jaghaana = struck it; pramukhe = on its face.

अनुवादः

Uplifting a tree and coming near that huge elephant, the valiant Sugreeva, a thorough fighter, struck it on its face.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु प्रहाराभिहतः सुग्रीवेण महागजः ।
अपासर्पद् धनुर्मात्रं निषसाद ननाद च ॥ १९ ॥

सुग्रीवके प्रहारसे घायल हो वह महान् गजराज एक धनुष पीछे हटकर बैठ गया और पीड़ासे आर्तनाद करने लगा ॥ १९ ॥

सुग्रीवन प्रहारदिन्द गायगॊण्ड आ महागजवु बिल्लन्तरक्कॆ हिन्दॆ सरिदु कुळितु बिट्टितु हागू नोविनिन्द आर्तनाद माडतॊडगितु.॥19॥

पदच्छेदः

19. saH = that; mahaagajaH = huge elephant; prahaara abhihataH = struck with the blow; sugriiveNa = by Sugreeva; apaasarpat = receded; dhanurmaatram = to a distance of four yards; niShasaada = sank down; nanaada cha = and roared too.

अनुवादः

That huge elephant, struck with the blow of Sugreeva, receded to a distance of four yards, sank down and roared too.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गजात् तु मथितात् तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान् ।
राक्षसोऽभिमुखः शत्रुं प्रत्युद‍्गम्य ततः कपिम् ॥ २० ॥
आर्षभं चर्म खड्गं च प्रगृह्य लघुविक्रमः ।
भर्त्सयन्निव सुग्रीवमाससाद व्यवस्थितम् ॥ २१ ॥

गजात्तु मथितात्तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान् । राक्षसोअभिमुखः शत्रुं प्रत्युद्गम्य ततः कपिम् ॥ ६-९६-२० आर्षभन् चर्मखड्गं च प्रगृह्य लघुविक्रमः । भर्त्सयन्निव सुग्रीवमाससाद व्यवस्थितम् ॥ ६-९६-२१

पराक्रमी राक्षस विरूपाक्ष उस घायल हाथीकी पीठसे तुरंत कूद पड़ा और ढाल-तलवार ले शीघ्रतापूर्वक अपने शत्रु सुग्रीवकी ओर बढ़ा । सुग्रीव एक स्थानपर स्थिरतापूर्वक खड़े थे । वह उन्हें फटकारता हुआ-सा उनके पास जा पहुँचा ॥ २०-२१ ॥

पराक्रमि विरूपाक्ष राक्षसनु आ गायगॊण्ड आनॆय बॆन्निनिन्द तत्क्षण हारि, कत्ति गुराणि हिडिदुकॊण्डु वेगवागि सुग्रीवन कडॆगॆ मुन्नुग्गिदनु. ऒन्दे कडॆ स्थिरवागि निन्तिद्द सुग्रीवनन्नु निन्दिसुत्ता अवन बळिगॆ होदनु.॥20-21॥

पदच्छेदः

20; 21. apakramya = descending; tuurNam = quickly; mathitaat gajaat = from his wounded elephant; saH = that; viiryavaan = valiant; raakShasaH = demon; tataH = then; pragR^ihya = seizing hold of; khaD^gam cha = his sword; aarShabham charma = from a shield made of a bull’s hide; pratyudgmya laghuvikramaH = and advancing in rapid paces; abhimukhaH = facing; kapim = Sugreeva; the monkey; shatrum = his enemy; aasasaada = approached; sugriivam = Sugreeva; vyavasthitam = who stood firm; bhartsayanniva = threatening him as it were.

अनुवादः

Descending quickly from his wounded elephant, that valiant demon then seizing hold of his sword from a shield made of a bull’s hide and advancing in rapid paces, facing towards Sugreeva his enemy, approached him, who stood firm, threatening him as it were.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स हि तस्याभिसङ्क्रुद्धः प्रगृह्य विपुलां शिलाम् ।
विरूपाक्षस्य चिक्षेप सुग्रीवो जलदोपमाम् ॥ २२ ॥

स हि तस्याभिसङ्क्रुद्धः प्रगृह्य महतीन् शिलाम् । विरूपाक्षाय चिक्षेप सुग्रीवो जलदोपमाम् ॥ ६-९६-२२

यह देख सुग्रीवने एक बहुत बड़ी शिला हाथमें ली, जो मेघके समान काली थी । उसे उन्होंने विरूपाक्षके शरीरपर क्रोधपूर्वक दे मारा ॥ २२ ॥

इदन्नु नोडिद सुग्रीवनु मेघदन्तॆ कप्पाद भारी दॊड्ड शिलॆयॊन्दन्नु ऎत्तिकॊण्डु विरूपाक्षन शरीरद मेलॆ क्रोधदिन्द प्रहरिसिदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. abhisamkruddhaH = enraged; tasya = on that Virupaksha; saH sugriivaH = that Sugreeva; pragR^ihya = taking; shilaam = a rock; vipulaam = so extensive; jaladopamam = as a cloud; chikShepa = threw (it); viruupaakShasya = on Virupaksha.

अनुवादः

Taking a huge rock, which looked like a cloud, that Sugreeva, who felt enraged, threw it on Virupaksha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तां शिलामापतन्तीं दृष्ट्वा राक्षसपुङ्गवः ।
अपक्रम्य सुविक्रान्तः खड्गेन प्राहरत् तदा ॥ २३ ॥

उस शिलाको अपने ऊपर आती देख उस परम पराक्रमी राक्षसशिरोमणि विरूपाक्षने पीछे हटकर आत्मरक्षा की और सुग्रीवपर तलवार चलायी ॥ २३ ॥

आ शिलॆयु तन्न मेलॆ बीळु वुदन्नु नोडिद परमपराक्रमि राक्षस विरूपाक्षनु हिन्दॆ सरिदु तन्नन्नु रक्षिसिकॊण्डु सुग्रीवन मेलॆ खड्गदिन्द हॊडॆदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. dR^iShTvaa = seeing; taam shilaam = that rock; aapatantiim = falling; saH suvikraantaH = that highly valiant; raakShasapungavaH = excellent of demons; tadaa = then; apakramya = receding away; praaharat = struck (him); khaDgena = with a sword.

अनुवादः

Seeing that rock falling, that highly valiant and excellent of demons then receding away, struck him with a sword.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन खड्गप्रहारेण रक्षसा बलिना हतः ।
मुहूर्तमभवद् भूमौ विसञ्ज्ञ इव वानरः ॥ २४ ॥

तेन खड्गेन सङ्क्रुद्धः सुग्रीवस्य चमूमुखे । कवचं पातयामास स खड्गाभिहतोअपतत् ॥ ६-९६-२४

उस बलवान् निशाचरकी तलवारसे घायल होकर वानरराज सुग्रीव मूर्च्छित होकर थोड़ी देर धरतीपर पड़े रहे ॥ २४ ॥

आ बलवन्त निशाचरन खड्गदिन्द गायगॊण्ड वानरराज सुग्रीवनु मूर्छितनागि स्वल्प हॊत्तु नॆलदल्लि बिद्दिद्दनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. hataH = wounded; khaDga praaareNa = by the blow of the sword; balinaa tena rakShasaa = of that strong demon; vaanaraH = Sugreeva; abhavat = became; visamjJNaH iva = as though unconscious; bhuumau = on the ground; muhuurtam = for a moment.

अनुवादः

Wounded by the blow of the sword of that strong demon, Sugreeva became as though unconscious on the ground, for a moment.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सहसा स तदोत्पत्य राक्षसस्य महाहवे ।
मुष्टिं संवर्त्य वेगेन पातयामास वक्षसि ॥ २५ ॥

फिर सहसा उछलकर उन्होंने उस महासमरमें मुट्ठी बाँधकर विरूपाक्षकी छातीपर वेगपूर्वक एक मुक्का मारा ॥ २५ ॥

मत्तॆ कूडले नॆगॆदु अवनु आ महासमरदल्लि मुष्टिबिगिदु विरूपाक्षन ऎदॆगॆ वेगवागि प्रहरिसिदनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. tadaa = then; utpatya = bouncing up; sahasaa = suddenly; mahaahave = in that great battle; saH = that Sugreeva; samvartya = tightening; muShTim = his fist; paatayaamaasa = brought it down; raakShasasya vakShasi = on the demon’s chest; vegena = violently.

अनुवादः

Then, bouncing up suddenly in that great battle, Sugreeva, tightening his fist, brought it down on the demon’s chest violently.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुष्टिप्रहाराभिहतो विरूपाक्षो निशाचरः ।
तेन खड्गेन सङ्क्रुद्धः सुग्रीवस्य चमूमुखे ॥ २६ ॥
कवचं पातयामास पद्‍भ्यामभिहतोऽपतत् ।

उनके मुक्केकी चोट खाकर निशाचर विरूपाक्षका क्रोध और बढ़ गया और उसने सेनाके मुहानेपर उसी तलवारसे सुग्रीवके कवचको काट गिराया; साथ ही उसके पैरोंका आघात पाकर वे पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ २६ ॥

सुग्रीवन मुष्टिय आघातदिन्द विरूपाक्षन क्रोध उरिदॆद्दु अवनु अदे खड्गदिन्द सुग्रीवन कवचवन्नु तुण्डरिसि, कालिनिन्द ऒद्दु अवनन्नु नॆलक्कॆ बीळिसिदनु.॥26½॥

पदच्छेदः

26. samkruddhaH = enraged; muShTiprahaara abhihataH = when struck by the blow of the fist; viruupaakShaH = Virupaksha; nishaacharaH = the demon; paatayaamaasa = brough donw; kavacham = the armour; sugriivasya = of Sugreeva; tena khaDgena = by his sword; chamuumukhe = at the battle-front; abhihataH = Sugreeva; struck by him; apatat = fell down; padbhyaam = from his feet.

अनुवादः

Feeling enraged, when struck by the blow of that fist, Virupaksha the demon brought down the armour of Sugreeva by his sword at the battle-front. Thus struck by him, Sugreeva fell down from his feet.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स समुत्थाय पतितः कपिस्तस्य व्यसर्जयत् ॥ २७ ॥
तलप्रहारमशनेः समानं भीमनिःस्वनम् ।

स समुत्थाय पतितः कपिस्तस्य व्यसर्जयत् ॥ ६-९६-२७ तलप्रहारमशनेः समानं भीमनिस्वनम् ।

गिरे हुए सुग्रीव पुनः उठकर खड़े हो गये और उन्होंने उस राक्षसको वज्रके समान भीषण शब्द करनेवाले थप्पड़से मारा ॥ २७ १/२ ॥

बिद्दिरुव सुग्रीवनु पुनः ऎद्दु निन्तु राक्षसनिगॆ वज्रायुधदन्तह अङ्गैयिन्द ऒन्दु एटन्नु बिगिदनु.॥27½॥

पदच्छेदः

27. samutthaaya = getting up; patitaH = when fallen; saH kapiH = that Sugreeva; vyasarjayat = gave; tasya = him; talaprahaaram = a sharp; bhiimaniH svanam = with a terrific sound; samaanam = equal; aashaneH = to a thunder.

अनुवादः

Getting up when fallen, Sugreeva gave him a slap, which produced a terrific sound similar to a thunder.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तलप्रहारं तद् रक्षः सुग्रीवेण समुद्यतम् ॥ २८ ॥
नैपुण्यान्मोचयित्वैनं मुष्टिनोरसि ताडयत् ।

तलप्रहारन् तद्रक्षः सुग्रीवेण समुद्यतम् ॥ ६-९६-२८ नैपुण्यान्मोचयित्वैनं मुष्टिनोरस्यताडयत् ।

सुग्रीवके चलाये हुए उस थप्पड़का वार वह राक्षसअपने युद्ध कौशलसे बचा गया और उसने सुग्रीवकी छातीपर एक घूँसा मारा ॥ २८ ॥

सुग्रीवन एटन्नु आ राक्षसनु युद्धकौशल्यदिन्द तप्पिसिकॊण्डु सुग्रीवन ऎदॆगॆ गुद्दिदनु.॥28½॥

पदच्छेदः

28. mochaitvaa = setting himself free; tala prahaaram = from that slap; samudyataat = which was about to be raised; sugreeva = by Sugreeva; naipuNyaat = with skill; tat rakShaH = Virupakha; that demon; ataaDayat = struck; enam = him; urasi = on the chest; muShTinaa = with his fist.

अनुवादः

Setting himself free from that slap, which was about to be raised by Sugreeva skillfully, Virupaksha the demon struck Sugreeva on the chest with his fist.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु सङ्क्रुद्धतरः सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ २९ ॥
मोक्षितं चात्मनो दृष्ट्वा प्रहारं तेन रक्षसा ।
स ददर्शान्तरं तस्य विरूपाक्षस्य वानरः ॥ ३० ॥

अब तो वानरराज सुग्रीवके क्रोधकी सीमा न रही । उन्होंने देखा कि राक्षसने मेरे प्रहारको व्यर्थ कर दिया और अपने ऊपर उसका स्पर्श नहीं होने दिया । तब वे विरूपाक्षपर प्रहार करनेका अवसर देखने लगे ॥ २९-३० ॥

आग सुग्रीवनिगॆ असीम क्रोधवुण्टागि राक्षसनु तन्न एटन्नु व्यर्थगॊळिसि तन्नन्नु स्पर्शिसलु बिडदिद्दाग अवनु विरूपाक्षनन्नु प्रहरिसलु सन्दर्भ नोडुत्तिद्दनु.॥29-30॥

पदच्छेदः

29. tataH = then; dR^iShTvaa = seeing; aatmanaH = his; prahaaram = blow; mokShitam = being escaped; sugriivaH = Sugreeva; vaanareshvaraH tu = the king of monkeys for his part; samkruddhataraH = was very much enraged.

अनुवादः

Then, seeing that demon escaping his blow, Sugreeva the monkey-king for his part, very much enraged.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

30.saH vaanaraH = that monkey; dadarsha = saw; antaram = an opportunity; tasya viruupaakShasya = (to strike) that Virupaksha; tataH = then; krodhaat = with anger; paatayat- (Sugreeva) brought down; anyat = another; mahaatalam = violent slap; shaNkha deshe = on his temple-bone.

अनुवादः

That monkey saw an opportunity to strike that Virupaksha. Then, with anger, Sugreeva brought down another violent slap on his temple-bone.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽन्यं पातयत् क्रोधाच्छङ्खदेशे महातलम् ।
महेन्द्राशनिकल्पेन तलेनाभिहतः क्षितौ ॥ ३१ ॥
पपात रुधिरक्लिन्नः शोणितं हि समुद‍‍्गिरन् ।
स्रोतोभ्यस्तु विरूपाक्षो जलं प्रस्रवणादिव ॥ ३२ ॥

ततोऽन्यपातयत् क्रोधाच्छङ्खदेशे महतलम् ।
महेन्द्रा शनिकल्पेन तलेनाभिहतः क्षितौ ॥ पपात रुधिरक्लिन्नः शोणितं हि समुद्गिरन् ।
स्रोतोभ्यस्तु विरूपाक्षो जलं प्रस्रवणादिव ॥

महेन्द्राशनिकल्पेन तलेनाभिहतः क्षितौ ॥ ६-९६-३१ पपात रुधिरक्लिन्नः शोणितन् स समुद्वमन् । स्रोतोभ्यस्तु विरूपाक्षो जलं रस्रवणादिव ॥ ६-९६-३२

तदनन्तर सुग्रीवने विरूपाक्षके ललाटपर क्रोधपूर्वक दूसरा महान् थप्पड़ मारा, जिसका स्पर्श इन्द्रके वज्रके समान दुःसह था । उससे आहत होकर विरूपाक्ष पृथ्वीपर गिर पड़ा । उसका सारा शरीर खूनसे भीग गया और वह समस्त इन्द्रिय-गोलकोंसे उसी प्रकार रक्त वमन करने लगा, जैसे झरनेसे जल गिर रहा हो ॥

अनन्तर सुग्रीवनु विरूपाक्षन हणॆगॆ क्रोधदिन्द अङ्गैयिन्द हॊडॆदनु, अदर स्पर्श इन्द्रन वज्रायुधदन्तॆ दुःस्सहवागित्तु. अदरिन्द आहतनागि विरूपाक्षनु नॆलक्कॆ बिद्दनु. अवन शरीरविडी रक्तदिन्द तॊय्दुहोयितु. पर्वतदिन्द नीरु हरिदु बरुवन्तॆये अवन ऎल्ल इन्द्रियगळिन्द रक्तहरियतॊडगितु.॥31-32॥

पदच्छेदः

31; 32. viruupaakShaH = Virupaksha; abhihataH = struck; talena = by that palm; mahendra ashanikalpena = like the thunderbolt of Indra the lord of celestials; papaata = fell; kShitau = to the ground; rudhira klinnaH = bathing blood; samudgiran = oozing; shoNitam = blood; bahu = profusely; srotobhyaH = from that apertures of his body; jalamiva = as water (flows); prasravaNaat = from the spring.

अनुवादः

Virupaksha, struck by the blow of that palm, which was like the thunderbolt to the ground, oozing blood profusely from the (nine) apertures* of his body, as water flows from the spring.

टिप्पनी

• Nine apertures of body are two eyes, two nostrils, two ears, mouth, penis and anus.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विवृत्तनयनं क्रोधात् सफेनं रुधिराप्लुतम् ।
ददृशुस्ते विरूपाक्षं विरूपाक्षतरं कृतम् ॥ ३३ ॥
स्फुरन्तं परिवर्तन्तं पार्श्वेन रुधिरोक्षितम् ।
करुणं च विनर्दन्तं ददृशुः कपयो रिपुम् ॥ ३४ ॥

विवृत्तनयनं क्रोधात्सेनं रुधिराप्लुतम् ।
ददृशुस्ते विरूपाक्षं विरूपाक्षतरं कृतम् ॥ स्फुरन्तं परिवर्तन्तं पार्श्वेन रुधिरोक्षितम् ।
करुणं च विनर्दन्तं ददृशुः कपयो रिपुम् ॥

विवृत्तनयनन् क्रोधात्सफेन रुधिराप्लुतम् । ददृशुस्ते विरूपाक्षन् विरूपाक्षतरन् कृतम् ॥ ६-९६-३३ स्फुरन्तं परिवर्जन्तं पार्श्वेन रुधिरोक्षितम् । करुणन् च विनर्दान्तं ददृशुः कपयो रिपुम् ॥ ६-९६-३४

उस राक्षसकी आँखें क्रोधसे घूम रही थीं । वह फेनयुक्त रुधिरमें डूबा हुआ था । वानरोंने देखा, विरूपाक्ष अत्यन्त विरूपाक्ष (कुरूप नेत्रवाला और भयंकर) हो गया है । खूनसे लथपथ हो छटपटाता करवटें बदलता तथा करुणाजनक आर्तनाद करता है ॥ ३३-३४ ॥

आ राक्षसन कण्णुगळु क्रोध दिन्द तिरुगुत्तिद्दवु. अवनु नॊरॆ तुम्बिद रक्तदल्लि मुळुगिद्दनु. विरूपाक्षनु अत्यन्त कुरूपियागिद्दु, रक्तदिन्द तॊय्दु होगि ऒद्दाडुत्ता, मग्गलु बदलिसुत्ता करुणाजनक आर्तनाद माडुत्तिद्दुदन्नु वानररु नोडिदरु.॥33-34॥

पदच्छेदः

33. te = the monkeys; dadR^ishuH = saw; viruupaakSham = Virupaksha; vivR^itta nayanam = with his eyes rolling; krodhaat = through anger; saphenam rudhiaaplutam = bathed in foaming blood; viruupaakShataram kR^itam = and as such rendered all the more deformed.*

अनुवादः

The monkeys saw Virupaksha, bathed in foaming blood, with his eyes rolling through anger and as such rendered all the more deformed.*

टिप्पनी

• There is a pun here on the word ‘Virupaksha’ which means one with deformed eyes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

34. kapayaH = the monkeys; dadR^ishuH = saw; ripum = the enemy; rudhirokShitam = moistened with blood; parivartanam = turning to and from; sphurantam = as also throbbing; paarshvena = on his sides; vinardantam = and roaring; karuNam = piteously.

अनुवादः

The monkeys saw their enemy, bathed in blood, turning to and from as also throbbing on his sides and roaring piteously.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा तु तौ संयति सम्प्रयुक्तौ
तरस्विनौ वानरराक्षसानाम् ।
बलार्णवौ सस्वनतुश्च भीमौ
महार्णवौ द्वाविव भिन्नसेतू ॥ ३५ ॥

तथा तु तौ सन्यति सम्प्रयुक्तौ । तरस्विनौ वानरराक्षसानाम् । बलार्णवौ सस्वनतुः सभीमं । महार्णवौ द्वाविव भिन्नवेलौ ॥ ६-९६-३५

इस प्रकार वे दोनों वेगशाली वानरों और राक्षसोंके सैन्य-समुद्र मर्यादा तोड़कर बहनेवाले दो भयानक महासागरोंके समान परस्पर संयुक्त हो युद्धभूमिमें महान् कोलाहल करने लगे ॥ ३५ ॥

हीगॆ वेगशालि वानरर मत्तु राक्षसर सैन्यगळु मेरॆ मीरिद ऎरडु महासमुद्रदन्तॆ रणरङ्गदल्लि महा कोलाहल माडतॊडगिदरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. samprayuktau = confronting together; samyati = in the battle-field; tathaa = in that way; tarasvinau bhiimau = those two violent and terrific; balaarNavau = armies which were extensive as seas; raakShasaanaam = of monkeys and demons; sasvanatushcha = roared; dvau mahaarNavau iva = like two large oceans; bhinna setuu = which had burst their bounds.

अनुवादः

Confronting together in the battle-field in that way, those two violent and terrific armies which were extensive as oceans, of monkeys and demons, roared like two large oceans which had burst their bounds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विनाशितं प्रेक्ष्य विरूपनेत्रं
महाबलं तं हरिपार्थिवेन ।
बलं समेतं कपिराक्षसाना-
मुद‍्वृत्तगङ्गाप्रतिमं बभूव ॥ ३६ ॥

विनाशितं प्रेक्ष्य विरूपनेत्रं । महाबलन् तन् हरिपार्थिवेन । बलन् समस्तन् कपिराक्षसानाम् । उन्मत्तगङ्गाप्रतिमं बभूव ॥ ६-९६-३६

वानरराज सुग्रीवके द्वारा महाबली विरूपाक्षका वध हुआ देख वानरों और राक्षसोंकी सेनाएँ एकत्र हो बढ़ी हुई गङ्गाके समान उद्वेलित हो गयीं (एक ओर आनन्दजनित कोलाहल था तो दूसरी ओर शोकके कारण आर्तनाद हो रहा था) ॥ ३६ ॥

वानरराज सुग्रीवनिन्द महाबलि विरूपाक्षनु हतनादुदन्नु नोडि वानरर मत्तु राक्षसर सैन्यगळु ऒन्दागि गङ्गॆय महापूरदन्तॆ ऒब्बरु आनन्ददिन्द, मत्तॊब्बरु शोकदिन्द कोलाह ऎब्बिसिदरु.॥36॥

पदच्छेदः

36. prekShya = beholding tam = that; mahaabalam = mighty; viruupanetram = virupaksha; vinaashitam = killed; haripaarthivena = by Sugreeva; balam = the army; kapiraakShasaanaam = of monkeys and demon; sametam = together; babhuuva = looked; udvR^itta gaN^gaapratimam = like the agitatd river of Ganga.

अनुवादः

Beholding that mighty Virupaksha killed by Sugreeva, the army of monkeys and demons together looked like the agitated river of Ganga.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षण्णवतितमः सर्गः ॥ ९६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें छानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९६ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि तॊम्भत्तारनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥96॥