०९३ रामेण रक्षःसैन्यविनाशः

VI : Yuddha Kanda - Book Of Chapter [Sarga] 93

As per Ravana’s command, his army marches forward to the battle-field, so as to fight fiercely with Rama and his army with their weapon. When the demons attack the monkeys with their various weapons fiercely, they seek refuge in Rama. Rama destroys the troops of demons in the battle-field swiftly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

93. श्रीरामद्वारा राक्षससेनाका संहार

स प्रविश्य सभां राजा दीनः परमदुःखितः ।
निषसादासने मुख्ये सिंहः क्रुद्ध इव श्वसन् ॥ १ ॥

सभामें पहुँचकर राक्षसराज रावण अत्यन्त दुःखी एवं दीन हो श्रेष्ठ सिंहासनपर बैठा और कुपित सिंहकी भाँति लम्बी साँस लेने लगा ॥ १ ॥

सभॆगॆ होगि राक्षसराज रावणनु अत्यन्त दुःखित हागू दीननागि श्रेष्ठ सिंहासनदल्लि कुळितु कुपितवागि सिंहदन्तॆ निट्टुसिरु बिडतॊडगिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. saH raajaa = that king; diinaH = who was dejected; parama duHkhitaH = and very much distressed; sabhaam pravishya = having entered the assembly-hall; niShasaada = sat; mukhya aasane = on his pre-eminent seat; shvasan = snorting; simhaH iva = like a lion.

अनुवादः

That king, who was dejected and very much distressed, having entered the ssembly-hall, sat on his pre-eminent seat, snorting like a lion.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अब्रवीच्च स तान् सर्वान् बलमुख्यान् महाबलः ।
रावणः प्राञ्जलिर्वाक्यं पुत्रव्यसनकर्शितः ॥ २ ॥

अब्रवीच्च तदा सर्वान्बलमुख्यान्महाबलः । रावणः प्रांजलीन्वाक्यं पुत्रव्यसनकर्शितः ॥ ९३-६-२

वह महाबली रावण पुत्रशोकसे पीड़ित हो रहा था; अतः अपनी सेनाके प्रधान-प्रधान योद्धाओंसे हाथ जोड़कर बोला— ॥ २ ॥

पुत्रशोकदिन्द पीडितनाद महाबलि रावणनु तन्न सैन्यद मुख्य मुख्य योधरल्लि कैमुगिदु हेळिदनु .॥2॥

पदच्छेदः

2. saH mahaabalaH raavaNaH = that mighty Ravana; putra vyasana karshitaH = who was emaciated with is son’s death; praajJNaliH = having joined both his palms in salutation; abraviichcha = spoke; vaakyam = the following words; taan sarvaan = to all those; balamukhyaan = chiefs of his army.

अनुवादः

That mighty Ravana, who was emaciated for his son’s death, having joined both his palms in salutation, spoke the following words all those chiefs of army:

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वे भवन्तः सर्वेण हस्त्यश्वेन समावृताः ।
निर्यान्तु रथसङ्घैश्च पादातैश्चोपशोभिताः ॥ ३ ॥
एकं रामं परिक्षिप्य समरे हन्तुमर्हथ ।
वर्षन्तः शरवर्षाणि प्रावृट्काल इवाम्बुदाः ॥ ४ ॥

‘वीरो! तुम सब लोग समस्त हाथी, घोड़े, रथसमुदाय तथा पैदल सैनिकोंसे घिरकर उन सबसे सुशोभित होते हुए नगरसे बाहर निकलो और समरभूमिमें एकमात्र रामको चारों ओरसे घेरकर मार डालो । जैसे वर्षाकालमें बादल जलकी वर्षा करते हैं, उसी प्रकार तुमलोग भी बाणोंकी वृष्टि करते हुए रामको मार डालनेका प्रयत्न करो ॥ ३-४ ॥

वीररे! नीवॆल्लरू आनॆ, कुदुरॆ, रथगळु हागू पदाति सैनिकरिन्द परिवृतरागि नगरदिन्द हॊरडिरि. समराङ्गणदल्लि एकमात्र रामनन्नु आक्रमिसि वर्षाकालदल्लि मोडगळु मळॆगरॆयुवन्तॆ नीवु बाणगळ मळॆ सुरिसि रामनन्नु संहरिसि बिडि.॥3-4॥

पदच्छेदः

4. pariShipya = encircling; raamam = Rama; ekam = alone; arhatha = you ought; hantum = to kill (him); varShantaH = by showering; shara varShaaNi = streams of arrows; ambudaaH iva = even as clouds; (pour showers) praavR^iTkaale = during the rainy season.

अनुवादः

“Encircling Rama alone, you have to kill him, by showering streams of arrows upon him, even as clouds pour showers during the rainy season.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथवाहं शरैस्तीक्ष्णैर्भिन्नगात्रं महाहवे ।
भवद्भिः श्वो निहन्तास्मि रामं लोकस्य पश्यतः ॥ ५ ॥

अथ वाहन् शरैर्तीष्क्णैर्भिन्नगात्रं महारणे । भवद्भिः श्वो निहन्तास्मि रामन् लोकस्य पश्यतः ॥ ९३-६-५

‘अथवा मैं ही कल महासमरमें तुम्हारे साथ रहकर अपने तीखे बाणोंसे रामके शरीरको छिन्न-भिन्न करके सब लोगोंके देखते-देखते उन्हें मार डालूँगा’ ॥ ५ ॥

अथवा नाळॆ नाल्कनॆ महासमरदल्लि निम्मॊन्दिगॆ सेरि नन्न हरितवाद बाणगळिन्द रामन शरीरवन्नु छिन्न भिन्नगॊळिसि ऎल्लरू नोडुत्तिरुवन्तॆये अवनन्नु कॊन्दुहाकुवॆनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. bhinna gaatram = once his limbs are torn; bharadbhiH = by you; tiiikShNaiH sharaiH = with your sharp arrows; mahaahave = in the great battle; aham = I; nihantaasmi = shall kill; raamam = Rama; lokasya = while the world; pashyaataH = is witnessing it; shvaH = tomorrow.

अनुवादः

“Or I shall kill Rama, while the world is witnessing it tomorrow, once his limbs are torn by you with your sharp arrows in the great battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येतद् वाक्यमादाय राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः ।
निर्ययुस्ते रथैः शीघ्रैर्नानानीकैश्च संयुताः ॥ ६ ॥

इत्येवन् राक्षसेन्द्रस्य वाक्यमादाय राक्षसाः । निर्ययुस्ते रथैः शीघ्रं नागानीकैश्च सन्वृताः ॥ ९३-६-६

राक्षसराजकी इस आज्ञाको शिरोधार्य करके वे निशाचर शीघ्रगामी रथों तथा नाना प्रकारकी सेनाओंसे युक्त हो लङ्कासे निकले ॥ ६ ॥

राक्षसराजन ई आज्ञॆयन्नु शिरसावहिसि आ निशाचररु शीघ्रगामि रथगळिन्द मत्तु सैन्यदिन्द युक्तरागि लङ्कॆयिन्द हॊरटरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. aadaaya = having grasped; etat = these; vaakyam = words; raakShasendrasya = of Ravana; te raakShasaaH = those demons; niryayuH = sallied forth; samyutaaH = along with; naanaaniikaishcha = the various kinds of armies; shiighraiH rathaiH = and speedy chariots.

अनुवादः

Having heard those words of Ravana, those demons sallied forth for the battle, along with various kinds of armies and speedy chariots.

स्रोतः: valmikiramayan.net

परिघान् पट्टिशांश्चैव शरखड्गपरश्वधान् ।
शरीरान्तकरान् सर्वे चिक्षिपुर्वानरान् प्रति ॥ ७ ॥
वानराश्च द्रुमान् शैलान् राक्षसान् प्रति चिक्षिपुः ।

वे सब राक्षस वानरोंपर परिघ, पट्टिश, बाण, तलवार तथा फरसे आदि शरीरनाशक अस्त्र-शस्त्रोंका प्रहार करने लगे । इसी प्रकार वानर भी राक्षसोंपर वृक्षों और पत्थरोंकी वर्षा करने लगे ॥ ७ १/२ ॥

ऎल्ल राक्षसरु वानरर मेलॆ परिघ, पट्टिश, बाण, खड्ग, कॊडलि मुन्ताद शरीरनाशक अस्त्र-शस्त्रगळन्नु प्रहरिसतॊडगिदरु. हीगॆये वानररू कूड राक्षसर मेलॆ मरगळन्नु शिलॆगळन्नु मळॆ सुरिसिदरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. sarve = all those demons; chikShipuH = hurled; parighaan = iron clubs; paTTishaamshchaiva = sharp-edged pikes; sharakhaDga parashvadhaan = arrows; swords and axes; shariiraantakaan = capable of destroying the life; vaanaraashcha = the monkeys too; chikShipaH = hurled; drumaan = trees; shailaan = and mountains; raakShasaan prati = towards the demons.

अनुवादः

All those demons hurled iron clubs, sharp-edged spikes, arrows, swords and axes capable of destroying the life. The monkeys too hurled trees and mountains towards the demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सङ्ग्रामो महाभीमः सूर्यस्योदयनं प्रति ॥ ८ ॥
रक्षसां वानराणां च तुमुलः समपद्यत ।

सूर्योदयके समय राक्षसों और वानरोंके उस तुमुल युद्धने महाभयंकर रूप धारण किया ॥ ८ १/२ ॥

सूर्योदय समय राक्षसर मत्तु वानरर आ तुमुल युद्धवु महाभयङ्कर रूप ताळितु.॥8॥

पदच्छेदः

8. suuryasya udayanam prati = towards sun-rise; saH mahaabhiimaH = that very terrific; samgraamaH = battle; samapadyata = became; tumulaH = tumultuous; rakShasaam vaanaraaNaam cha = between demons and monkeys.

अनुवादः

Towards sun-rise, that very terrific battle became tumultuous between demons and monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते गदाभिश्च चित्राभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः ॥ ९ ॥
अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तदा वानरराक्षसाः ।

ते गदाभिर्विचित्राभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः ॥ ९३-६-९ अन्योन्यन् समरे जघ्नुस्तदा वानरराक्षसाः ।

वानर और राक्षस उस युद्धभूमिमें विचित्र गदाओं, भालों, तलवारों और फरसोंसे एक-दूसरेको मारने लगे ॥

वानररु मत्तु राक्षसरु आ युद्धदल्लि विचित्रगदॆगळिन्द, भल्लॆगळिन्द, खड्गगळिन्द हागू गण्डुकॊडलिगळिन्द ऒब्बरु मत्तॊब्बरु प्रहरिसतॊडगिदरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. te = those; vaanara raakShasaaH = monkeys and demons; tadaa = then; jaghnuH = struck; anyonyam = each other; chitraabhiH = with multi-coloured; gadaabhiH = maces; praasaiH = darts; khaDgaiH = swords; parashvadhaiH = and axes; samare = in the battle.

अनुवादः

Those monkeys and demons then began to strike each other with multi-coloured maces, darts, swords and axes in the battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं प्रवृत्ते सङ्ग्रामे ह्यद्भुतं सुमहद्रजः ॥ १० ॥
रक्षसां वानराणां च शान्तं शोणितविस्रवैः ।

एवं प्रवृते संग्रामे ह्यदुभुतं सुमहद्रजः ॥ ९३-६-१० रक्षसां वानराणां च शान्तं शोणितविस्रवैः ।

इस प्रकार युद्ध छिड़ जानेपर जो बहुत बड़ी धूलराशि उड़ रही थी, वह राक्षसों और वानरोंके रक्तका प्रवाह जारी होनेसे शान्त हो गयी । यह एक अद्भुत बात थी ॥ १० १/२ ॥

हीगॆ युद्ध नडॆयुवाग ऎद्दिरुव धूळु राक्षसर मत्तु वानरर रक्तप्रवाहदिन्द शान्तवायितु. इदॊन्दु अद्भुतवाद विषयवागित्तु.॥10॥

पदच्छेदः

10. samgraame evam pravR^itte = while the battle was thus in progress; adbhutam = surprisingly; sumahat = enormous; rajaH = dust; shaantam = was actually settled down; shoNita visravaiH = by the streams of blood; rakShasaam vaanaraamcha = proceeding from the demons and monkeys.

अनुवादः

While the battle was thus in progress, the surprisingly enormous dust was actually settled down by the streams of blood, proceeding from the demons and mokeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मातङ्गरथकूलाश्च शरमत्स्या ध्वजद्रुमाः ॥ ११ ॥
शरीरसङ्घाटवहाः प्रसस्रुः शोणितापगाः ।

मातंगरथकूलस्य वाजिमत्स्या ध्वजद्रुमाः ॥ ९३-६-११ शरीरसंघाटवहाः प्रसस्रुः शोणितापगाः ।

रणभूमिमें खूनकी कितनी ही नदियाँ बह चलीं, जो काष्ठसमूहकी भाँति शरीरसमुदायको ही बहाये लिये जाती थीं । गिरे हुए हाथी और रथ उन नदियोंके किनारे जान पड़ते थे । बाण मत्स्यके समान प्रतीत होते थे और ऊँचे-ऊँचे ध्वज ही उनके तटवर्ती वृक्ष थे ॥ ११ १/२ ॥

रणरङ्गदल्लि ऎष्टो हरियुत्तिद्द रक्तद नदियल्लि कट्टिगॆगळु तेलिहोगुवन्तॆ वानरर राक्षसर शरीरगळु तेलिहोगुत्तिद्दवु. सत्तुबिद्दिद्द आनॆगळु, मुरिदुबिद्दिद्द रथगळु आ नदिय दडगळन्तॆ काणुत्तित्तु. बाणगळु मीनिनन्तॆ कण्डुबन्दरॆ, ऎत्तरवाद ध्वजगळे तीरद मरगळन्तॆ इद्दवु.॥11॥

पदच्छेदः

11. shoNitaapagaaH = rivers of blood; maataN^garatha kuulaaH = with elephants and chariots as their river-banks; vaajimatsyaaH = with horses as their fish; dhvajadrumaaH = with flag-staffs as trees; prasasruH = gushed forth; shariira samghaaTavahaaH = carrying dead bodies as logs of wood.

अनुवादः

With elephants and chariots as their river-banks, with horses as their fish and with flag-staffs as trees, rivers of blood gushed forth, carrying dead

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ते वानराः सर्वे शोणितौघपरिप्लुताः ॥ १२ ॥
ध्वजवर्मरथानश्वान् नानाप्रहरणानि च ।
आप्लुत्याप्लुत्य समरे वानरेन्द्रा बभञ्जिरे ॥ १३ ॥

ततस्ते वानराः सर्वे शोणितौघ परिप्लुताः ॥ ध्वजवर्मरथानश्वान्नाना प्रहरणानि च ।
आप्लुत्याप्लुत्य समरे राक्षसानां बभञ्जिरे ॥

समस्त वानर खूनसे लथपथ हो रहे थे । वे कूद-कूदकर समराङ्गणमें राक्षसोंके ध्वज, कवच, रथ, घोड़े और नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंका विनाश करने लगे ॥

समस्त वानररु रक्तदिन्द तॊय्दु होगिद्दरु. अवरु रणरङ्गदल्लि हारि नॆगॆयुत्ता राक्षसर ध्वज,कवच, रथ, कुदुरॆ मत्तु नाना विधद अस्त्र-शस्त्रगळन्नु नाशमाडुत्तिद्दरु.॥12-13॥

पदच्छेदः

12; 13. tataH = then; sarve = all; te = those; vaanaraaH = monkeys; shoNitangha pariplutaaH = were drenched with streams of blood; aaplutya aaplutya = leaping and bouncing; samare = on the battle-field; vaanarendraaH = the monkey-chiefs; babhaN^jare = broke off; dhvaja varma rathaan = flag = staff; srmours; chariots; ashvaan = horses; naanaapraharaaNicha = and various kinds of weapons.

अनुवादः

Then, all those monkeys were drenched in streams of blood. Leaping and bouncing on the battle-field, the monkey-chiefs broke off flag-staffs, armours, chariots, horses and various kinds of weapons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

केशान् कर्णललाटं च नासिकाश्च प्लवङ्गमाः ।
रक्षसां दशनैस्तीक्ष्णैर्नखैश्चापि व्यकर्तयन् ॥ १४ ॥

केशान्कर्णललाटांश्च नासिकाश्च प्लवंगमाः । रक्षसान् दशनैस्तीक्ष्णैर्नखैश्चापि व्यकर्तयन् ॥ ९३-६-१४

वानर अपने तीखे दाँतों और नखोंसे निशाचरोंके केश, कान, ललाट और नाक कुतर डालते थे ॥ १४ ॥

वानररु तम्म चूपाद हल्लु-उगुरुगळिन्द निशाचरर कूदलु, किवि, हणॆ, मूगु, परचि हाकुत्तिद्दरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. plavangamaaH = the monkeys; tiikShaNaiH dashanaiH = with their sharp teeth; nakhaishchaapi = and even nails; vyakartayan = tore off; keshaan = the hair; karNa lalaaTaamshcha = ears eye-brows; naasikaashchaapi = and noses; rakShasaan = of demons.

अनुवादः

With their sharp teeth and nails, the monkeys tore off the hair, ears, eye-brows and noses of the demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एकैकं राक्षसं सङ्ख्ये शतं वानरपुङ्गवाः ।
अभ्यधावन्त फलिनं वृक्षं शकुनयो यथा ॥ १५ ॥

जैसे फलवाले वृक्षकी ओर सैकड़ों पक्षी दौड़े जाते हैं, उसी प्रकार एक-एक राक्षसपर सौ-सौ वानर टूट पड़े ॥ १५ ॥

हण्णुगळिरुव मरगळ कडॆगॆ नूरारु पक्षिगळु मुगिबीळुवन्तॆ ऒब्बॊब्ब राक्षसर मेलॆ नूरु नूरु वानररु मुगिबीळुत्तिद्दरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. shatam = A hundred; vaanara pungavaaH = monkey-chiefs; abhyadhaavanta = rushed towards; ekaikam = each single; raakShasam = demon; samkhye = in battle; shakunayo yathaa = even as birds; (would rush towards); vR^ikSham = a tree; phalinam = laden with fruits.

अनुवादः

A hundred monkey-chiefs rushed towards each single demon in the battle, even as birds would rush towards a tree laden with fruits.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदा गदाभिर्गुर्वीभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः ।
निर्जघ्नुर्वानरान् घोरान् राक्षसाः पर्वतोपमाः ॥ १६ ॥

तथा गदाभिर्गुर्वीभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः ।
निजघ्नुर्वानरान् घोरान्राक्षसाः पर्वतोपमाः ॥

तथा गदाभिर्गुर्वीभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः । निर्जघ्नुर्वानरान्घोरान्राक्षसाः पर्वतोपमाः ॥ ९३-६-१६

उस समय पर्वताकार राक्षस भी भारी गदाओं, भालों, तलवारों और फरसोंसे भयंकर वानरोंको मारने लगे ॥ १६ ॥

आग पर्वताकार राक्षसरू कूड भारी गदॆ, भल्ले, खड्ग, कॊडलि इवुगळिन्द भयङ्कर वानररन्नु कॊल्लतॊडगिदरु.॥16॥

पदच्छेदः

16. tadaa = then; raakShasaaH = the demons; parvatopamaaH = resembling mountains in size; nirjaghnuH = struck down; ghoraan = the terrific; vaanaraan = monkeys; gurviibhiH gadaabhiH = with large maces; praasaiH = darts; khaDgaiH = swords; parashvadhaiH = and axes.

अनुवादः

Then, the demons resembling mountain in size, struck down the terrific monkeys with large maces, darts, swords and axes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसैर्वध्यमानानां वानराणां महाचमूः ।
शरण्यं शरणं याता रामं दशरथात्मजम् ॥ १७ ॥

राक्षसोंद्वारा मारी जाती हुई वानरोंकी वह विशाल सेना शरणागतवत्सल दशरथनन्दन भगवान् श्रीरामकी शरणमें गयी ॥ १७ ॥

राक्षसरिन्द हॊडॆत तिन्द वानरर विशालसैन्यवु शरणागत वत्सल दशरथनन्दन भगवान् श्रीरामनल्लि शरणादरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. mahaachamuuH = the huge army of monkeys; vadhyamaanaanaam = being struck down; raakShasaiH = by the demons; yaataa = sought; sharaNam = refuge; raamam = in Rama; dasharathaatmajam = the son of Dasaratha; sharaNyam = who affords protection.

अनुवादः

The huge army of monkeys, being struck down by the demons, sought refuge in Rama, the son of Dasaratha, who affords protection.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान् ।
प्रविश्य राक्षसं सैन्यं शरवर्षं ववर्ष च ॥ १८ ॥

ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान् । प्रविश्य राक्षसन् सैन्यं शरवर्षं ववर्ष ह ॥ ९३-६-१८

तब बल-विक्रमशाली महातेजस्वी श्रीरामने धनुष ले राक्षसोंकी सेनामें प्रवेश करके बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ॥ १८ ॥

आग बल-विक्रमशालि महातेजस्वी श्रीरामनु धनुस्सन्नॆत्तिकॊण्डु राक्षसर सैन्यवन्नु प्रवेशिसि बाणगळ मळॆ सुरिसलु प्रारम्भिसिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. tataH = thereupon; raamaH = Rama; mahaatejaaH = of great splendour; viiryavaan = and prowess; aadaaya = taking up; dhanuH = his bow; pravishya = and entering; sainyam = the army; raakShasam = of demons; vavarShaha = streamed forth; shara varSham = showers of arrows.

अनुवादः

Thereupon, Rama of great splendour and prowess, taking up his bow and entering the army of demons, streamed forth showers of arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रविष्टं तु तदा रामं मेघाः सूर्यमिवाम्बरे ।
नाधिजग्मुर्महाघोरा निर्दहन्तं शराग्निना ॥ १९ ॥

प्रविष्टन् तु तदा रामं मेघाः सूर्यमिवाम्बरे । नाभिजग्मुर्महाघोरं निर्दहन्तन् शराग्निना ॥ ९३-६-१९

जैसे आकाशमें बादल तपते हुए सूर्यपर आक्रमण नहीं कर सकते, उसी प्रकार सेनामें प्रवेश करके अपने बाणरूपी अग्निसे राक्षससेनाको दग्ध करते हुए श्रीरामपर वे महाक्रूर निशाचर धावा न कर सके ॥ १९ ॥

आकाशदल्लि बॆळगुत्तिरुव सूर्यनन्नु मोडगळु आक्रमिसलु साध्यवागदन्तॆ, सैन्यदल्लि प्रवेशिसि तन्न बाणरूपी अग्नियिन्द राक्षस सैन्यवन्न सुट्टु भस्म माडुत्तिद्द श्रीरामनन्नु आ महाक्रूर निशाचररु आक्रमिसदादरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. mahaaghoraaH = the highly terrific demons; naadhijagmuH = dared not approach; raamam = Rama; praviShTam tu = having entered their ranks; nirdahantam = was scarching them; sharaagninaa = with the flame of his arrows; meghaaH iva = even as clouds; suuryam = (would not approach) the sun; ambare = in the sky.

अनुवादः

Those highly terrific demons dared not approach Rama, having entered their ranks, was scorching them with the flame of his arrows, even as clouds would not approach the scorching sun in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतान्येव सुघोराणि रामेण रजनीचराः ।
रणे रामस्य ददृशुः कर्माण्यसुकराणि ते ॥ २० ॥

कृतान्येव सुघोराणि रामेण रजनीचराः ।
रणे रामस्य ददृशुः कार्याण्यसुकराणि ते ॥

कृतान्येव सुघोराणि रामेण रजनीचराः । रणे रामस्य ददृशुः कर्माण्यसुकराणि च ॥ ९३-६-२०

निशाचर रणभूमिमें श्रीरामचन्द्रजीके द्वारा किये गये अत्यन्त घोर एवं दुष्कर कर्मोंको ही देख पाते थे, उनके स्वरूपको नहीं ॥ २० ॥

निशाचररु रणभूमि यल्लि श्रीरामन अत्यन्त दुष्करवाद, घोरवाद कर्मगळन्नु मात्र नोडुत्तिद्दरे विनह अवन स्वरूपवन्नु नोडुत्तिरलिल्ल.॥20॥

पदच्छेदः

20. te = those; rajaniicharaaH = demons; dadR^ishuH = saw; raamasya = Rama’s karmaNyeva = deeds only; sughoraaNi = which were the most terrible; kR^itaani = destruction; raameNa = by Rama; raNe = in the battle field; asukaraaNi kR^itaani = which were difficult to perform for others.

अनुवादः

Those demons saw the most terrible deeds only of Rama, when they were actually performed by him in the battle-field, which were difficult to perform for others.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चालयन्तं महासैन्यं विधमन्तं महारथान् ।
ददृशुस्ते न वै रामं वातं वनगतं यथा ॥ २१ ॥

चालयन्तं महासैनं विधमन्तं महारथान् ।
ददृशुस्ते न वै रामं वातं वनगतं यथा ॥

चालयन्तं महानीकन् विधमन्तं महारथान् । ददृशुस्ते न वै रामन् वातं वनगतं यथा ॥ ९३-६-२१

जैसे वनमें चलती हुई हवा बड़े-बड़े वृक्षोंको हिलाती और तोड़ डालती है तो भी वह देखनेमें नहीं आती, उसी प्रकार भगवान् श्रीराम निशाचरोंकी विशाल सेनाको विचलित करते और कितने ही महारथियोंकी धज्जियाँ उड़ा देते थे तो भी वे राक्षस उन्हें देख नहीं पाते थे ॥

महारण्यदल्लि दॊड्ड दॊड्ड वृक्षगळन्नॆ उरुळिसुत्तिद्द बिरुगाळियन्नु नोडलागदन्तॆ राक्षसर महासैन्यवन्नु अल्लोलकल्लोलगॊळिसुत्तिद्द. महारथिगळन्नु ध्वंसमाडुत्तिद्दरू श्रीरामनु यारिगू काणुत्तिरलिल्ल.॥21॥

पदच्छेदः

21. te = those demons; na dadR^ishaH = could not actually see; raamam = Rama; chaalayantam = while he was shaking; mahaa sainyam = their huge army; vidhamantam = and blowing away; mahaarathaan = great chariots; vaatam yathaa = any more than a gale of wind; vanagatam = in a forest.

अनुवादः

Those demons could not actually see Rama, whle he was shaking their huge army and blowing away their great chariots, any more than one could see a gale of wind in a forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

छिन्नं भिन्नं शरैर्दग्धं प्रभग्नं शस्त्रपीडितम् ।
बलं रामेण ददृशुर्न रामं शीघ्रकारिणम् ॥ २२ ॥

छिन्नं भिन्नन् शरैर्दग्धं प्रभग्नं शस्त्रपीडितम् । बलन् रामेण ददृशुर्न रमं शीघ्रकारिणम् ॥ ९३-६-२२

वे अपनी सेनाको श्रीरामके द्वारा बाणोंसे छिन्न-भिन्न, दग्ध, भग्न और पीड़ित होती हुई देखते थे; किंतु शीघ्रतापूर्वक युद्ध करनेवाले श्रीराम उनकी दृष्टिमें नहीं आते थे ॥ २२ ॥

तम्म सैन्यवु श्रीरामन बाणगळिन्द छिन्न भिन्न, दग्ध-भग्नवागुत्तिरुवुदन्नु नोडुत्तिद्दरु, आदरॆ शीघ्रवागि युद्धमाडुत्तिद्द रामनु अवर कण्णिगॆ बीळुत्तिरलिल्ल.॥22॥

पदच्छेदः

22. dadR^ishaH = (They) saw; balam = the army; chhinnam = torn; bhinnam = and pierced; sharaiH = with arrows; dagdham = scorched; prabhinnam = broken down; shastra piiDitam = and tormented with missiles; (They) na = could not (see); raamam = Rama; shiighra kaariNam = who was doing hs martial operations swiftly.

अनुवादः

They saw the army torn and pierced with arrows, as also scorched, broken down and tormented with missiles. They could not see Rama, who was so swift in his martial art.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रहरन्तं शरीरेषु न ते पश्यन्ति राघवम् ।
इन्द्रियार्थेषु तिष्ठन्तं भूतात्मानमिव प्रजाः ॥ २३ ॥

प्रहरन्तन् शरीरेषु न ते पश्यन्ति राभवम् । इन्द्रियार्थेषु तिष्ठन्तं भूतात्मानमिव प्रजाः ॥ ९३-६-२३

अपने शरीरोंपर प्रहार करते हुए श्रीरघुनाथजीको वे उसी तरह नहीं देख पाते थे, जैसे शब्दादि विषयोंके भोक्तारूपमें स्थित जीवात्माको प्रजाएँ नहीं देख पाती हैं ॥

शब्दादि विषयगळ भोक्ता रूपदिन्द स्थित जीवात्मनन्नु जनरु नोडुवुदिल्लवो हागॆये तम्म शरीरगळल्लि प्रहरिसुत्तिरुव श्रीरामनन्नु राक्षसरु नोडुत्तिरलिल्ल.॥23॥

पदच्छेदः

23. te = they; na pashyanti = could not behold; raaghavam = Rama; praharantam = hitting; shariireShu = their bodies; prajaaH iva = even as created being; (are not able to see); bhuutaatmaanam = their individual souls; tiShThantam = residing; indriyaartheShu = in the objects of their senses.

अनुवादः

The demons could not behold Rama hitting their bodies, even as created beings are not able to see their individual souls resting in their sense-objects.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष हन्ति गजानीकमेष हन्ति महारथान् ।
एष हन्ति शरैस्तीक्ष्णैः पदातीन् वाजिभिः सह ॥ २४ ॥
इति ते राक्षसाः सर्वे रामस्य सदृशान् रणे ।
अन्योन्यं कुपिता जघ्नुः सादृश्याद् राघवस्य तु ॥ २५ ॥

एष हन्ति गजानीकमेष हन्ति महारथान् । एष हन्ति शरैस्तीक्ष्णैः पदातीन्वाजिभिः सह ॥ ९३-६-२४ इति ते राक्षसाः सर्वे रामस्य सदृशान्रणे । अन्योन्यकुपिता जघ्नुः सादृश्याद्राघवस्य तु ॥ ९३-६-२५

‘ये राम हैं, जो हाथियोंकी सेनाको मार रहे हैं, ये रहे राम, जो बड़े-बड़े रथियोंका संहार कर रहे हैं, नहीं-नहीं ये हैं राम, जो अपने पैने बाणोंसे घोड़ोंसहित पैदल सैनिकोंका वध कर रहे हैं’ इस प्रकार वे सब राक्षस श्रीरघुनाथजीकी किंचित् समानताके कारण सभीको राम समझ लेते और रामके ही भ्रमसे क्रोधमें भरकर आपसमें एक-दूसरेको मारने लगते थे ॥ २४-२५ ॥

अदो गजसैन्यवन्नु संहरिसुत्तिद्दानॆ अवने रामनु; महामहा रथिकरन्नु संहरिसुववने रामनु; इल्ल, इल्ल! अश्वसैनिकरन्नु पदातिगळन्नु वधिसुववने रामनु, हीगॆ राक्षसरु ऎल्ल कडॆगळल्लि रामनन्ने नोडुत्तिद्दरु. कॊनॆगॆ ई भ्रमॆयिन्द क्रोधगॊण्डु राक्षसरे परस्पर कॊल्लतॊडगिदरु.॥24-25॥

पदच्छेदः

24; 25. eShaH = “Here is; (Rama; hanti = killing; gajaaniikam = the army of elephants; eShaH = here is Rama; hanti = destroying; mahaarathaan = great chariot-warriors; eShaH = here is Rama; hanti = killing; padaatiin = foot-soldiers; vaajibhiH saha = along with horses; tiikShNaiH sharaiH = with sharp arrows:” iti = saying so; sare te raakShasaaH = all those demons; jaghnuH = struck; anyonyam = one another; kupitaaH = with anger; raNe = in the batlle-field; sadR^ishaan = who were in similarity; raamasya = of Rama; saadR^ishyaat = because of their resemblance with Rama.

अनुवादः

“Here is Rama, killing the army of elephants. Here is Rama, destroying great chariot-warriors. Here is Rama, killing foot-soldiers along with horses with his sharp arrows”. Saying so, all those demons struck one another with rage in the battle-field those who were in similarity of appearance to Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न ते ददृशिरे रामं दहन्तमपि वाहिनीम् ।
मोहिताः परमास्त्रेण गान्धर्वेण महात्मना ॥ २६ ॥

स ते ददृशिरे रामन् दहन्तमरिवाहिनीम् । मोहिताः परमास्त्रेण गान्धर्वेण महात्मना ॥ ९३-६-२६

श्रीरामचन्द्रजी राक्षससेनाको दग्ध कर रहे थे तो भी वे राक्षस उन्हें देख नहीं सके । महात्मा श्रीरामने राक्षसोंको गान्धर्व नामक दिव्य अस्त्रसे मोहित कर दिया था ॥ २६ ॥

आदरॆ श्रीरामनु राक्षस सैन्यवन्नु सुडुत्तिद्दरू राक्षसरु अवनन्नु नोडले इल्ल. बळिक महात्मनाद श्रीरामनु गान्धर्वास्त्रवन्नु प्रयोगिसि ऎल्ल राक्षसरन्नु विमोहगॊळिसिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. mohitaaH = having been thrown into confusion; gandharveNa paramastreNa = by the great Gandharva missile; mahaatmanaa = employed by the great souled Rama; te = those demons; na dadR^ishire = were not able to see; raama = Rama; dhantamapi = even when he was scorching; vaahiniim = their army.

अनुवादः

Having been thrown into confusion by the great mystic missile presided over by the Gandharvas, the celestial musicians; presided over by the Gandharvas, the celestial musicians; those demons were unable to see Rama, even when he was scorching away their army.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते तु रामसहस्राणि रणे पश्यन्ति राक्षसाः ।
पुनः पश्यन्ति काकुत्स्थमेकमेव महाहवे ॥ २७ ॥

ते तु राम सहस्राणि रणे पश्यन्ति राक्षसाः । पुनः पश्यन्ति काकुत्स्थमेकमेव महात्मना ॥ ९३-६-२७

अतः वे राक्षस रणभूमिमें कभी तो हजारों राम देखते थे और कभी उन्हें उस महासमरमें एक ही रामका दर्शन होता था ॥ २७ ॥

आद्दरिन्द आ राक्षसरु युद्धभूमियल्लि कॆलवॊम्मॆ साविरारु रामरन्नु नोडिदरॆ कॆलवॊम्मॆ आ महासङ्ग्रामदल्लि ओर्वने रामन दर्शन माडुत्तिद्दरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. raNe = In the battle; te raakShasaaH tu = those demons for their part; pashyanti = saw; raamasahasraaNi = thousands of Ramas; mahaavahe = in the great battle; pashchanti (they) saw; punaH = again; ekam eva = only one; kaakutstham = Rama.

अनुवादः

Those demons for their part saw thousands of Rama’s in the battle-field, while at other times, they saw only one Rama in that great battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्रमन्तीं काञ्चनीं कोटिं कार्मुकस्य महात्मनः ।
अलातचक्रप्रतिमां ददृशुस्ते न राघवम् ॥ २८ ॥

वे महात्मा श्रीरामके धनुषकी सुनहरी कोटि(नोक या कोणभाग)-को अलातचक्रकी भाँति घूमती देखते थे; किंतु साक्षात् श्रीरघुनाथजीको नहीं देख पाते थे ॥ २८ ॥

गर गरने तिरुगुत्तिरुव कॊळ्ळिगळ चक्रदन्तॆ काणुत्तिद्द रामन स्वर्णमय धनुस्सिन अग्रभागवन्नु मात्र राक्षसरु नोडुत्तिद्दरु; आदरॆ साक्षात् श्रीरामनन्नु काणुत्तिरलिल्ल.॥28॥

पदच्छेदः

28. te = those demons; dadR^ishuH = saw; raama sahasraaNi = thousands of Ramas; mahaavahe = in the great battle; pashchanti = (they) saw; punaH = again; ekam eva = only one; kaakutstham = Rama.

अनुवादः

Those demons for their part saw thousands of Ramas in the battle-field; while at other times, they saw only one Rama in that great battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरीरनाभि सत्त्वार्चिः शरारं नेमिकार्मुकम् ।
ज्याघोषतलनिर्घोषं तेजोबुद्धिगुणप्रभम् ॥ २९ ॥
दिव्यास्त्रगुणपर्यन्तं निघ्नन्तं युधि राक्षसान् ।
ददृशू रामचक्रं तत् कालचक्रमिव प्रजाः ॥ ३० ॥

युद्धस्थलमें राक्षसोंका संहार करते हुए श्रीरामचन्द्रजी साक्षात् चक्रके समान जान पड़ते थे । शरीरका मध्यभाग अर्थात् नाभि ही उस चक्रकी नाभि थी, बल ही उससे प्रकट होनेवाली ज्वाला था, बाण ही उसके अरे थे, धनुष ही नेमिका स्थान ग्रहण किये हुए थी, धनुषकी टंकार और तलध्वनि—ये ही दोनों उस चक्रकी घर्घराहट थीं, तेज-बुद्धि और कान्ति आदि गुण ही उस चक्रकी प्रभा थे तथा दिव्यास्त्रोंके गुणप्रभाव ही उसके प्रान्तभाग अर्थात् धार थे । जैसे प्रजा प्रलयकालमें कालचक्रका दर्शन करती है, उसी प्रकार राक्षस उस समय श्रीरामरूपी चक्रको देख रहे थे ॥ २९-३० ॥

रणरङ्गदल्लि राक्षसरन्नु ऎडॆबिडदे संहरिसुत्तिद्द श्रीरामनु साक्षात् चक्रदन्तॆ काणुत्तिद्दनु. शरीरद नाभि प्रदेशवे चक्रद नाभियागित्तु. अवन बलवे चक्रदिन्द हॊरहॊम्मुव ज्वालॆयागित्तु, बाणगळे अदर अरॆगळिद्दवु, धनुस्से चक्रद अञ्चु आगित्तु, धनुस्सिन टङ्कार, अङ्गैध्वनिये चक्रद गर्गर शब्दवागित्तु. तेजस्सु, बुद्धि, शान्ति मॊदलाद गुणगळे चक्रद प्रभॆयागित्तु, दिव्यास्त्रगळ गुण प्रभावगळे अवर अलगु आगित्तु. प्रजॆगळु प्रळय कालदल्लि कालचक्रवन्नु दर्शिसुवन्तॆये राक्षसरु आग श्रीरामरूपी चक्रवन्नु नोडुत्तिद्दरु.॥29-30॥

पदच्छेदः

29; 30. prajaaH = the created beings; dadR^ishuH = saw; raama chakram = that Rama in the form of a discus; nighnantam = which was killing; raakShasaan = the demons; yuddhi = on the battle-field; kaalachakram iva = like the “Wheel of Time”; shariira naabhi = which had the body for its navel; sattvaarchiH = his strength for its flame; sharaaram = the arrows for its spokes; nenikaarmukam = his bow for the felly of the wheel; jyaaghoShatalanirghoSham = the twanging of the bow-string and the clanging of the gauntlet for the sound produced by its revolution; tejobuddhiguNa prabham = his energy; intelligence and other virtues for its radiance; divyaastraguNa paryantam = and the power of his mystic missiles for its edge.

अनुवादः

The created beings saw that Rama in the form of a discus, which was killing the demons on the battle-field, like the “Wheel of Time”, for its flame, the arrows for its spokes, his bow for the felly of the wheel, the twanging of the bow-string and the clanging of the gauntlet for the sound produced for its revolution, his energy and the virtues for its radiance and the power of his mystic missiles for its edge.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनीकं दशसाहस्रं रथानां वातरंहसाम् ।
अष्टादश सहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम् ॥ ३१ ॥
चतुर्दश सहस्राणि सारोहाणां च वाजिनाम् ।
पूर्णे शतसहस्रे द्वे राक्षसानां पदातिनाम् ॥ ३२ ॥
दिवसस्याष्टभागेन शरैरग्निशिखोपमैः ।
हतान्येकेन रामेण रक्षसां कामरूपिणाम् ॥ ३३ ॥

अनीकन् दशसाहस्रन् रथानां वातरन्हसाम् । अष्टादशसहस्राणि कुंजराणान् तरस्विनाम् ॥ ९३-६-३१ चतुर्दशसहस्राणि सारोहाणान् च वाजिनाम् । पूर्णे शतसहस्रे द्वे राक्षसानां पदातिनाम् ॥ ९३-६-३२ दिवसस्याष्टमे भागे शरैरग्निशिखोपमैः । हतान्येकेन रामेण रक्षसान् कामरूपिणाम् ॥ ९३-६-३३

श्रीरामने अकेले दिनके आठवें भाग (डेढ़ घंटे)-में ही आगकी ज्वालाके समान तेजस्वी बाणोंद्वारा इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले राक्षसोंके वायुके समान वेगशाली दस हजार रथोंकी, अठारह हजार वेगवान् हाथियोंकी, चौदह हजार सवारोंसहित घोड़ोंकी तथा पूरे दो लाख पैदल निशाचरोंकी सेनाका संहार कर डाला ॥ ३१—३३ ॥

श्रीरामनु ऒब्बण्टिगनागि दिनद ऎण्टनॆय ऒन्दु भागदल्लि (ऒन्दूवरॆ गण्टॆयल्लि) अग्निज्वालॆगळन्तिरुव तेजस्वी बाणगळिन्द कामरूपिगळाद राक्षसर वायुवेगदन्तिद्द हत्तु साविर रथगळन्नु, हदिनॆण्टु साविर वेगिगळाद आनॆगळन्नु, हदिनाल्कु साविर अश्वसैन्यवन्नु हागू ऎरडु लक्ष पदाति निशाचरर सैन्यवन्नु संहारमाडिबिट्टनु.॥31-33॥

पदच्छेदः

30; 31; 32. enema raameNa = by Rama single-handed; divasasya aShTa bhaagena = within a matter of three hours (one eighth of a day); tiikShNaiH sharaiH = with his arrows; agnishikhopamaiH = looking like flames; hataani = were killed; raakShasaam aniikam = an army of demns; kaama ruupiNaam = capable of changing their form at will; dashasahasraaM rathaanaaM = including ten thousand chariots; vaataramhasaam = possessing the swiftness of the wind; aShTaadasha tarasvinaam kuN^jaraaNaam eighteen thousand strong elephants; chaturdasha sahasraaNi = fourteen thousand; vaajinaam = horses; saarohaaNaam = with their rides; puurNe dve shata sahasre = a full two laces; demons fighting on foot.

अनुवादः

Within a matter of three hours, with his arrows looking like tongues of flames, Rama killed an army of demons, capable of changing their form at will, including ten thousands chariots possessing the swiftness of the wind, eighteen thousand strong elephants, fourteen thousand horses with their riders and a full two lacs of demons fighting on foot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते हताश्वा हतरथाः शान्ता विमथितध्वजाः ।
अभिपेतुः पुरीं लङ्कां हतशेषा निशाचराः ॥ ३४ ॥

ते हताश्चा हतरथाः शान्ता विमथित ध्वजाः ।
अभिपेतुः पुरीं लङ्कां हतशेषा निशाचराः ॥

ते हताश्वा हतरथाः श्रान्ता विमथितध्वजाः । अभिपेतुः पुरीन् लंकां हतशेषा निशाचराः ॥ ९३-६-३४

जब घोड़े और रथ नष्ट हो गये तथा ध्वज तोड़-फोड़ डाले गये, तब मरनेसे बचे हुए निशाचर शान्त हो लङ्कापुरीमें भाग गये ॥ ३४ ॥

कुदुरॆगळु, रथगळू नाशवागि, ध्वजगळु मुरिदु होदाग सायदे बदुकुळिद निशाचररु शान्तरागि लङ्कापट्टणक्कॆ ओडिहोदरु.॥34॥

पदच्छेदः

34. te hataseShaaH nishaacharaaH = those surviving demons; hataashvaaH = with their horses killed; hata rathaaH = with chariots destroyed; shaantaaH = with slackness in spirit; vimathitadhvajaaH = with their flag-staffs broken; abhipetuh = rushed back towards; laN^kaam puriim = the city of Lanka.

अनुवादः

Those surviving demons, with their horses killed, with their chariots destroyed, with thier flag-staffs broken and with broken spirits, rushed back towards the City of Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हतैर्गजपदात्यश्वैस्तद् बभूव रणाजिरम् ।
आक्रीडभूमिः क्रुद्धस्य रुद्रस्येव महात्मनः ॥ ३५ ॥

हतैर्गजपदात्यश्वैस्तद्बभूव रणाजिरम् । आक्रीडभूमी क्रुद्रस्य रुद्रस्येव महात्मनः ॥ ९३-६-३५

मारे गये हाथियों, घोड़ों और पैदल सैनिकोंकी लाशोंसे भरी हुई वह रणभूमि कुपित हुए महात्मा रुद्रदेवकी क्रीडाभूमि-सी प्रतीत होती थी ॥ ३५ ॥

हतरागि बिद्दिद्द गजाश्व-पदातिगळ हॆणगळिन्द तुम्बिहोद आ रणभूमियु कुपितनाद रुद्रन क्रीडाभूमियन्तॆ कण्डुबरुत्तित्तु.॥35॥

पदच्छेदः

35. tat = that; raNaajiram = battle-field; gaja padaatyashvaiH = with elephants; foot-soldiers and horses; hataiH = killed; babhuuva = became; aakriiDabhuumiH iva = like a pleasure-grave; mahaatmanaH kruddhasya rudrasya = of the powerful and the enraged Rudra the lord of destruction.

अनुवादः

That battle-field, with elephants, foot-soldiers and horses killed, looked like a pleasure-grave of the powerful and the enraged the lord of destruction.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
साधु साध्विति रामस्य तत् कर्म समपूजयन् ॥ ३६ ॥

तदनन्तर देवता, गन्धर्व, सिद्ध और महर्षियोंने साधुवाद देकर भगवान् श्रीरामके इस कार्यकी प्रशंसा की ॥ ३६ ॥

बळिक देव-गन्धर्व- सिद्ध-महर्षिगळु भगवान् श्रीरामन ई परमाद्भुत कार्यवन्नु नोडि साधु! साधु! ऎन्दु प्रशंसिसिदरु.॥36॥

पदच्छेदः

36. tataH = then; devaaH = the celestials; sagandharvaaH = along with Gandharvas the celestial musicians; siddhaashcha = holy saints; paramarShayaH = and great sages; samapuujayan = acclaimend; tat karma = that feat; raamasya = of Rama = saadhu saadhu iti = saying; “well done; well done!”

अनुवादः

Then, the celestials along with Gandharvas the celestial musicians, holy saints and great sages acclaimed that feat of Rama, saying “well done, well done!”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अब्रवीच्च तदा रामः सुग्रीवं प्रत्यनन्तरम् ।
विभीषणं च धर्मात्मा हनूमन्तं च वानरम् ॥ ३७ ॥
जाम्बवन्तं हरिश्रेष्ठं मैन्दं द्विविदमेव च ।
एतदस्त्रबलं दिव्यं मम वा त्र्यम्बकस्य वा ॥ ३८ ॥

अब्रवीच्चतदा रामः सुग्रीवं प्रत्यनन्तरम् ।
विभीषणं च धर्मात्मा हनूमन्तं च वानरम् ॥ जाम्बवन्तं हरिश्रेष्ठं मैदं द्विविदमेव च ।
एतदस्त्रबलं दिव्यं मम वा त्र्यम्बकस्य वा ॥

उस समय धर्मात्मा श्रीरामने अपने पास खड़े हुए सुग्रीव, विभीषण, कपिवर हनुमान्, जाम्बवान्, कपिश्रेष्ठ मैन्द तथा द्विविदसे कहा—‘यह दिव्य अस्त्र-बल मुझमें है या भगवान् शंकरमें’ ॥ ३७-३८ ॥

आग धर्मात्मनाद श्रीरामनु तन्न समीपदल्लि निन्तिद्द सुग्रीव, विभीषण, कपिश्रेष्ठ हनुमन्त, जाम्बवन्त हागू मैन्द, द्विविदरल्लि हेळिदनु- ई दिव्यास्त्र बलवु नन्नल्लिदॆ मत्तु भगवान् शिवनल्लि इदॆ; बेरॆ यारल्लियू इल्ल.॥37-38॥

पदच्छेदः

37; 38. tadaa = then; dharmaatmaa raamaH = the virtuous Rama; abraviit cha = spoke also; sugriivam = to Sugreeva; vibhiiShaNam cha = Vibhishana; hanuumantam cha = Hanuma; vaanaram = the monkey; jaambavantam = Jambavan; maindam = Mainda; harishreShTham = the foremost of monkeys; dvividameva cha = and even Dvivida; pratyanantaram = who were in close presence to him; (as follows); etat = this; divyam = wonderful; astrabalam = power of the missile; tryambakaasya = is with either the three-eyed Rudra the lord of destruction; mama vaa = or with me only.

अनुवादः

Then, the virtuous Rama spoke also to Sugreeva, Vibhishana, Hanuma the monkey, Jambavan, Mainda the foremost of monkeys and even Dvivida, who were in close proximity to him as follows “Such wonderful power of this missile exists either with me or with the three-eyed Rudra the lord of destruction.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निहत्य तां राक्षसराजवाहिनीं
रामस्तदा शक्रसमो महात्मा ।
अस्त्रेषु शस्त्रेषु जितक्लमश्च
संस्तूयते देवगणैः प्रहृष्टैः ॥ ३९ ॥

निहत्य तान् राक्षसवाहिनीन् तु । रामस्तदा शक्रसमो महात्मा । अस्त्रेषु शस्त्रेषु जितक्लमश् च । सन्स्तूयते देवगणैः प्रहृष्टैः ॥ ९३-६-३९

उस अवसरपर इन्द्रतुल्य तेजस्वी महात्मा श्रीराम जो अस्त्र-शस्त्रोंका संचालन करते समय कभी थकते नहीं थे, उस राक्षसराजकी सेनाका संहार करके हर्षभरे देवताओंके समुदायद्वारा पूजित एवं प्रशंसित होने लगे ॥

पदच्छेदः

39. tadaa = then; raamaH = Rama; shakra samaH = equal to Indra the lord of celestials; mahaat maa = the great souled; jitaklamaH cha = unwearied in the use; astreShu = of weapons; shastreShu = and missiles; nihatya = having destroyed; taam = that; raakShasa vaaliniim = army of demons; samstuuyate = was applauded; prahR^iShTaiH devagaNaiH = by the rejoiced troops of celestials.

अनुवादः

Rama, a compeer of Indra the lord of celestials, the great souled, unwearied in the use of weapons and missiles, having destroyed that army of demons, was applauded by the rejoiced troops of celestials.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इन्द्रनन्तॆ पराक्रमियाद धर्मात्मा श्रीरामनु अस्त्र-शस्त्र प्रयोगदिन्द स्वल्पवू आयासगॊण्डिरलिल्ल. आ राक्षसराजन सैन्यवन्नु संहरिसि रामनु, हर्षगॊण्ड देवतॆगळिन्द पूजितनागि प्रशंसॆगॆ पात्रनादनु.॥3.॥

पदच्छेदः

3. samaavR^itaaH = surrounded by; sarvaNa = all; hastyashvena = the elephants and horses; upashobhitaaH = as also graced with; ratha samghaishcha = columns of chariots; paadataishcha = and foot-soldiers; sarve bhavantaH = all of you; niryaantu = march forward.

अनुवादः

“Surrounded by the entire elephants and horses, as also graced with columns of chariots and foot-soldiers, all of you march forward.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः ॥ ९३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें तिरानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९३ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि तॊम्भत्तमूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥93॥