०९२ रावणेन पुत्रमरणशोकः

VI : Yuddha Kanda - Book Of Chapter [Sarga] 92

Ravana feels distressed in hearing the news of his son’s death. He gets enraged and after deeply pondering over, decides to kill Seetha, who was the root of all this trouble. Ravana with a sword in his hand, sallies forth towards Ashoka garden to make a short work of Seetha. Seetha observes Ravana rushing towards her and laments that after killing Rama and Lakshmana, he is coming to her place to kill her. Beholding the lamentation of Seetha, Suparshva, a good and upright minister of Ravana advises Ravana to desist from that dastardly act and to divert his anger towards Rama in battle. Ravana accepts the advice of his minister and returns to his assembly-hall.

स्रोतः: valmikiramayan.net

92. रावणका शोक तथा सुपार्श्वके समझानेसे उसका सीता-वधसे निवृत्त होना

ततः पौलस्त्यसचिवाः श्रुत्वा चेन्द्रजितो वधम् ।
आचचक्षुरभिज्ञाय दशग्रीवाय सत्वराः ॥ १ ॥

ततः पौलस्त्य सचिवाः श्रुत्वा चेन्द्रजितं हतम् । आचचक्षुरभिज्ञाय दशग्रीवाय सव्यथाः ॥ ९२-६-१

रावणके मन्त्रियोंने जब इन्द्रजित् के वधका समाचार सुना, तब उन्होंने स्वयं भी प्रत्यक्ष देखकर इसका निश्चय कर लेनेके बाद तुरंत जाकर दशमुख रावणसे सारा हाल कह सुनाया ॥ १ ॥

रावणन मन्त्रिगळु इन्द्रजितुविन वधॆय समाचारवन्नु केळि, स्वतः प्रत्यक्ष नोडि निश्चयिसिकॊण्डु, दशमुख रावणन बळिगॆ होगि ऎल्ल वृत्तान्तवन्नु तिळिसिदरु.॥1॥

युद्धे हतो महाराज लक्ष्मणेन तवात्मजः ।
विभीषणसहायेन मिषतां नो महाद्युतिः ॥ २ ॥

युद्धे हतो महाराज लक्ष्मणेन तवात्मजः । विभीषणसहायेन मिषतां नो महाद्युते ॥ ९२-६-२

वे बोले—‘महाराज! युद्धमें विभीषणकी सहायता पाकर लक्ष्मणने आपके महातेजस्वी पुत्रको हमारे सैनिकोंके देखते-देखते मार डाला ॥ २ ॥

महाराजरे! युद्धदल्लि विभीषणन सहाय पडॆदु लक्ष्मणनु निम्म महातेजस्वी पुत्रनन्नु नम्म सैनिकरु नोडु नोडुत्तिरुवन्तॆ कॊन्दु हाकिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. mahaaraaja = O monarch!; tava = your; mahaadyutiH = great majestic; aatmajaH = son; hataH = has been killed; lakShmaNena = by Lakshmana; vibhiiShaNa sahaayena = with the help of Vibhishana; naH niShataam = while we were witnessing the same; yuddhe = in the battle-field.

अनुवादः

“O monarch! Your great majestic son has been killed by Lakshmana with the help of Vibhishana, while we were witnessing the event in the battle-field.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शूरः शूरेण सङ्गम्य संयुगेष्वपराजितः ।
लक्ष्मणेन हतः शूरः पुत्रस्ते विबुधेन्द्रजित् ॥ ३ ॥
गतः स परमाल्ँ लोकान् शरैः सन्तर्प्य लक्ष्मणम् ।

शूरः शूरेण सङ्गम्य संयुगेष्व पराजितः ।
लक्ष्मणेन हतः शूरः पुत्रस्ते विबुधेन्द्रजित् ॥
गतः स परमांल्लोकान्शरैः सन्तर्ष्य लक्ष्मणम् ।

शूरः शूरेण संगम्य संयुगेष्वपराजितः । लक्ष्णनेन हतः शूरः पुत्रस्ते विबुधेन्द्रजित् ॥ ९२-६-३ गतः स परमान् लोकान् शरैः संताप्य् लक्ष्मणम् ।

‘जिसने देवताओंके राजा इन्द्रको भी परास्त किया था और पहलेके युद्धोंमें जिसकी कभी पराजय नहीं हुई थी, वही आपका शूरवीर पुत्र इन्द्रजित् शौर्यसम्पन्न लक्ष्मणके साथ भिड़कर उनके द्वारा मारा गया । वह अपने बाणोंद्वारा लक्ष्मणको पूर्णतः तृप्त करके उत्तम लोकोंमें गया’ ॥ ३ १/२ ॥

देवेन्द्रनन्नु सोलिसिद, मॊदलु युद्धदल्लि ऎन्दू पराजयवागद, आ शूर निम्म पुत्र इन्द्रजितनु शौर्यसम्पन्न लक्ष्मणनॊन्दिगॆ कादाडि अवनिन्द हतनादनु. अवनु तन्न उत्तम बाणगळिन्द लक्ष्मणनन्नु पूर्णतृप्तगॊळिसि उत्तमलोकक्कॆ तॆरळिदनु.॥3½॥

पदच्छेदः

3. te shuuraH putraH = your valiant son; aparaajitaH = who was unbeatable; samyugeShu = in combats; shuuraH = that hero; vibudhendrajit = who conquered Indra the lord of celestials; samgamya = having collided; shureNa lakShmaNena = with valiant Lakshmana; hataH = has been killed; samtaapya = tormenting; lakShmaNam = Lakshmana; sharaiH = with his arrows; saH = Indrajit; gataH = departed; paramaan lokaan = to the highest world.

अनुवादः

“Your valiant son, who was unbeatable in combats and that hero who conquered Indra the lord of celestials, having collided with valiant Lakshmana, has been killed. Having tormented Lakshmana with his arrows, Indrajit departed to the highest world.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तं प्रतिभयं श्रुत्वा वधं पुत्रस्य दारुणम् ॥ ४ ॥
घोरमिन्द्रजितः सङ्ख्ये कश्मलं प्राविशन्महत् ।

युद्धमें अपने पुत्र इन्द्रजित् के भयानक वधका घोर एवं दारुण समाचार सुननेपर रावणको बड़ी भारी मूर्च्छाने धर दबाया ॥ ४ १/२ ॥

युद्धदल्लि तन्न पुत्र इन्द्रजितन भयानक वधॆय घोर मत्तु दारुणवाद समाचार केळि रावणनिगॆ मूर्छॆ उण्टायितु.॥4½॥

पदच्छेदः

4. shrutvaa = hearing; tam = that; (news of); pratibhayam = formidable; daaruNam = harsh; ghoram = and indrajitaH = of his son; Indrajit; samkhye = in battle; saH = Ravana; praavishat = gave way; mahat kashmalam = to a protracted swoon.

अनुवादः

Hearing that news of formidable, harsh and terrific death of Indrajit his son in battle, Ravana gave way to a protracted swoon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपलभ्य चिरात् सञ्ज्ञां राजा राक्षसपुङ्गवः ॥ ५ ॥
पुत्रशोकाकुलो दीनो विललापाकुलेन्द्रियः ।

फिर दीर्घकालके बाद होशमें आकर राक्षसप्रवर राजा रावण पुत्रशोकसे व्याकुल हो गया । उसकी सारी इन्द्रियाँ अकुला उठीं और वह दीनतापूर्वक विलाप करने लगा— ॥ ५ १/२ ॥

ऎष्टो हॊत्तिनल्लि ऎच्चरगॊण्ड राक्षस श्रेष्ठ रावणनु पुत्रशोकदिन्द व्याकुलनागि ऎल्ल इन्द्रियगळु शिथिलवागि, दीनतॆयिन्द विलापिसतॊडगिदनु.॥5½॥

पदच्छेदः

5. upalabhya = regaining; samjJNaam = his consciousness; chiraat = after a long time; raajaa = the king; raakShasapungavaH = Ravana; vilalaapa = lamented; putrashokaakulaH = confounded as he was with sorrow of his son’s death; diinaH = became depressed; aakulendriyaH = and confused in mind.

अनुवादः

Regaining his consciousness after a long time, the king Ravana, confounded as he was with sorrow on account of his son’s death and with his mind confused, lamented as follows depressed as he was.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हा राक्षसचमूमुख्य मम वत्स महाबल ॥ ६ ॥
जित्वेन्द्रं कथमद्य त्वं लक्ष्मणस्य वशं गतः ।

हा राक्षसचमूमुख्य मम वत्स महारथ ॥ ९२-६-६ जित्वेन्द्रं कथमद्य त्वं लक्ष्मणस्य वशं गतः ।

‘हा पुत्र! हा राक्षस-सेनाके महाबली कर्णधार! तुम तो पहले इन्द्रपर भी विजय पा चुके थे; फिर आज लक्ष्मणके वशमें कैसे पड़ गये? ॥ ६ १/२ ॥

राक्षससेना प्रमुखने! महाबलने! अय्यो मगने! नीनादरो मॊदलु इन्द्रनन्नु जयिसिद्दॆ. हागिरुवाग नीनु इन्दु हुलुमानव लक्ष्मणनिगॆ हेगॆ वशनादॆ.॥6½॥

पदच्छेदः

6. haa = alas!; raakShasachamuumukhya = O chief of the army of demons!; mama vatsa = O my child!; mahaabala = O the mighty one!; katham = how; tvam = were you; jitvaa = who; having conquered; indram = Indra; adya = now; lakShmaNasya vasham gataH = subjected to the will of Lakshmana?

अनुवादः

“Alas! My child, the chief of the army of demons, having extraordinary might! Having conquered Indra, how have you been subjected to the power of Lakshmana now?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ननु त्वमिषुभिः क्रुद्धो भिन्द्याः कालान्तकावपि ॥ ७ ॥
मन्दरस्यापि शृङ्गाणि किं पुनर्लक्ष्मणं युधि ।

ननु त्वमिषुभिः क्रुद्धो भिन्द्याः कालान्तकावपि ॥ ९२-६-७ मन्दरस्यापि शृङ्गाणि किं पुनर्लक्ष्मणं रणे ।

‘बेटा! तुम तो कुपित होनेपर अपने बाणोंसे काल और अन्तकको भी विदीर्ण कर सकते थे, मन्दराचलके शिखरोंको भी तोड़-फोड़ सकते थे; फिर युद्धमें लक्ष्मणको मार गिराना तुम्हारे लिये कौन बड़ी बात थी? ॥ ७ १/२ ॥

मगने! नीनु कुपितनादाग बाणगळिन्द काल मत्तु अन्तकनन्नु सीळि हाकुत्तिद्दॆ. मन्दराचलद शिखरगळन्नु पुडि माडिबिडुत्तिद्दॆ; हागिरुवाग युद्धदल्लि लक्ष्मणनन्नु संहरिसुवुदु निनगॆ याव दॊड्ड विषयवागित्तु.॥7½॥

पदच्छेदः

7. nana = certainly; kruddhaH = when enraged; tvam bhindyaa = you would pierce; iSubhiH = with your arrows; yudhi = in battle; kaalaantakau api = even the all-destroying time in the form of Yama the lord of Death; shR^iNyapi = even the peaks; mandarasya = of Mount Mandara; lakShmaNam kim punaH = what to tell about Lakshmana?

अनुवादः

“Certainly, when enraged, you would pierce with your arrows in battle, even the all-destroying time in the form of Yama the Lord of Death and even the peaks of Mount Mandara. What to tell about Lakshmana?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य वैवस्वतो राजा भूयो बहुमतो मम ॥ ८ ॥
येनाद्य त्वं महाबाहो संयुक्तः कालधर्मणा ।

‘महाबाहो! आज सूर्यके पुत्र प्रेतराज यमका महत्त्व मुझे अधिक जान पड़ने लगा है, जिन्होंने तुम्हें भी कालधर्मसे संयुक्त कर दिया ॥ ८ १/२ ॥

महाबाहो! सूर्यपुत्र यमने ननगिन्त हॆच्चु प्रभावशालि ऎन्दु नानु भाविसुत्तेनॆ. अवनु निन्नन्नु कूड काल धर्मदॊडनॆ संयुक्तगॊळिसिदनल्ल.॥8½॥

पदच्छेदः

8. mahaabaaho = O the long armed one! bhuuyaH bahumataH = highly esteemed mama = to me; raajaa = is king Yama; vaivasvataH = son of sun-god; yena = by whom; tvam = you; samyuktaH = have been subjected to; kaaladharmaNaa = the ravages of time; adya = today.

अनुवादः

“O the long armed one! Highly esteemed to me is the king Yama, son of sun-god, by whom you have been subjected to the ravages of time today.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष पन्थाः सुयोधानां सर्वामरगणेष्वपि ।
यः कृते हन्यते भर्तुः स पुमान् स्वर्गमृच्छति ॥ ९ ॥

‘समस्त देवताओंमें भी अच्छे योद्धाओंका यही मार्ग है । जो अपने स्वामीके लिये युद्धमें मारा जाता है, वह पुरुष स्वर्गलोकमें जाता है ॥ ९ ॥

तन्न स्वामिगागि युद्धदल्लि मडियुववनु स्वर्गलोकक्कॆ होगुत्तानॆ. मानव- राक्षस-देवतॆगळिगू इदे राजमार्गवागिदॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. eShaH = this; panthaaH = is the path; snyodhaanaam = for great warriors; sarvaamaragaNeShvapi = even among all the celestial hosts; saH pumaan = that male offspring; hanyate = who is killed; bhartuH kR^ite = for the cause of his lord; R^ichchhati = obtains; svargam = heaven.

अनुवादः

“This is the path for great warriors even among all the celestial hosts. That male offspring who is killed for the cause of his lord, obtains heaven.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य देवगणाः सर्वे लोकपाला महर्षयः ।
हतमिन्द्रजितं श्रुत्वा सुखं स्वप्स्यन्ति निर्भयाः ॥ १० ॥

अद्य देवगणाः सर्वे लोकपालास्तथर्षयः ॥ ९२-६-१० हतमिन्द्रजितं दृष्ट्वा सुखं स्वप्स्यन्ति निर्भयाः ।

‘आज समस्त देवता, लोकपाल तथा महर्षि इन्द्रजित् का मारा जाना सुनकर निडर हो सुखकी नींद सो सकेंगे ॥ १० ॥

समस्त देवतॆगळु लोकपालकरु हागू महर्षिगळु इन्दु इन्द्रजितु हतनादुदन्नु केळि निर्भयवागि निद्दॆ माडुवरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. dR^iShTvaa = seeing; indrajitam = Indrajit; hatam = having been killed; samasta = all; devagaNaaH = the hosts of celestials; lokapaalaaH = the guardians of the world; maharShayaH = the great sages; adya = can now; svapsyanti = sleep; adya = can now; sukham = comfortably; nirbhayaaH = and peacefully.

अनुवादः

“Seeing Indrajit having been killed, all the hosts of celestials, the guardians of the world and the great sages now can sleep comfortably and peacefully.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य लोकास्त्रयः कृत्स्ना पृथिवी च सकानना ।
एकेनेन्द्रजिता हीना शून्येव प्रतिभाति मे ॥ ११ ॥

अद्य लोकास्त्रयः कृत्स्नाः पृथिवी च सकानना ॥ ९२-६-११ एकेनेन्द्रजिता हीना शूण्येव प्रतिभाति मे ।

‘आज तीनों लोक और काननोंसहित यह सारी पृथ्वी भी अकेले इन्द्रजित् के न होनेसे मुझे सूनी-सी दिखायी देती है ॥ ११ ॥

ऒब्ब इन्द्रजितनु इल्लदिरुवुदरिन्द इन्दु ननगॆ मूरु लोकगळु, काननगळ सहित इडी पृथिवियू बरिदागि काणुत्तदॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. hiinaa = bereft; indrajitaa = of Indrajit; ekena = alone; kR^itsnaa = the entire; pR^ithivii = earth; sakaananaa = with its forests; pratibhaati = appear; shuunyena = to be wholly alone; me = to me; trayaH lokaaH = may; even the three worlds!

अनुवादः

“Bereft of Indrajit alone, the entire earth with its forest appear to be wholly alone to me. Nay, even the three worlds!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य नैर्ऋतकन्यानां श्रोष्याम्यन्तःपुरे रवम् ।
करेणुसङ्घस्य यथा निनादं गिरिगह्वरे ॥ १२ ॥

अद्य नैरृतकन्यायां श्रोष्याम्यन्तःपुरे रवम् ॥ ९२-६-१२ करेणुसङ्घस्य यथा निनादं गिरिगह्वरे ।

‘जैसे गजराजके मारे जानेपर पर्वतकी कन्दरामें हथिनियोंका आर्तनाद सुनायी पड़ता है, उसी प्रकार आज अन्तःपुरमें मुझे राक्षस-कन्याओंका करुण-क्रन्दन सुनना पड़ेगा ॥ १२ ॥

गजराजनु सत्तुहोदाग हॆण्णानॆगळ आर्तनाद पर्वतद कन्दरगळल्लि केळि बरुवन्तॆये इन्दु अन्तःपुरदल्लिन राक्षस कन्यॆयर करुणाक्रन्दन ननगॆ केळि बन्दितु.॥12॥

पदच्छेदः

12. adya = now; shruShyaami = I shall hear; ravam = the hue and cry; nairR^ita antaHpuram = in the gynaecium; ninaadam yathaa = even as one would hear the roar; kareNu samghasya = of a troop of female-elephants; girigahvare = in a mountain cave.

अनुवादः

“Now, I shall hear the hue and cry of the demon-maidens in the gynaecium, even as one would hear the roar of a troop of female-elephants in a mountain cave.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परन्तप ।
मातरं मां च भार्याश्च क्व गतोऽसि विहाय नः ॥ १३ ॥

यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परन्तप ।
मातरं मां च भार्याश्च च क्व गतोऽसि विहाय नः ॥

यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परन्तप ॥ ९२-६-१३ मातरं मां च भार्यां च क्व गतोऽसि विहाय नः ।

‘शत्रुओंको संताप देनेवाले पुत्र! आज अपने युवराजपदको, लङ्कापुरीको, समस्त राक्षसोंको, अपनी माँको, मुझको और अपनी पत्नियोंको—हम सब लोगोंको छोड़कर तुम कहाँ चले गये? ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

13. paramtapa = O destroyer of enemies! kva = where; gataH api = did you go; vihaaya = leaving; yauva raajyam cha = your right of succession to our kingdom; laN^kaamcha = Lanka; rakShaamsi cha = the demons; maataram = your mother; maamcha = myself; bhaaryaamcha = your wives; naH = and all of us.

अनुवादः

“O destroyer of enemies! Where did you go leaving the rank of Prince Regent as also Lanka, the demons, your mother and myself, your wives and all of us.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

परन्तप पुत्रने! इन्दु तन्न युवराजपदवन्नु, लङ्कॆयन्नु, समस्त राक्षस रन्नु तन्न तायियन्नु, नन्नन्नु मत्तु तन्न पत्नियन्नु बिट्टि नीनु ऎल्लिगॆ होदॆ.॥1.॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = hearing; indrajitaH vadham = of Indrajit’s killing; paulastya sachivaaH = Ravana’s counsellors; tataH = then; satvaraaH = hurriedly; abhijJNaaya = ascertained the news; aachachakShuH = reported the matter; dashagrivaaya = to Ravana.

अनुवादः

Hearing of Indrajit’s killing and having ascertained the news, Ravana’s counsellors reported the matter hurriedly to Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम नाम त्वया वीर गतस्य यमसादनम् ।
प्रेतकार्याणि कार्याणि विपरीते हि वर्तसे ॥ १४ ॥

‘वीर! होना तो यह चाहिये था कि मैं पहले यमलोकमें जाता और तुम यहाँ रहकर मेरे प्रेतकार्य करते; परंतु तुम विपरीत अवस्थामें स्थित हो गये (तुम परलोकवासी हुए और मुझे तुम्हारा प्रेतकार्य करना पड़ेगा) ॥ १४ ॥

वीरने! नानु मॊदलु यमलोकक्कॆ होगि नीनु इल्लिद्दु प्रेत कार्यमाडबेकागित्तु. आदरॆ नीने ननगिन्त मॊदलु हॊरटु होगि नानु निन्न और्धदेहिक कार्यमाडबेकायितल्ल.॥14॥

पदच्छेदः

14. viira = O hero!; preta kaaryaaNi maama = the obsequial; rights in my honour; ma magatasya yamasaadanam = consequent upon my death; kaaryaaNi = are to be done; tvayaa = by you; vipariite vartase hi = you are indeed in a reverse path.

अनुवादः

“O hero! The obsequies rights in my honour ought to have been done by you, consequent upon my death in future. You are, however, following a reverse path.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स त्वं जीवति सुग्रीवे लक्ष्मणे च सराघवे ।
मम शल्यमनुद‍्धृत्य क्व गतोऽसि विहाय नः ॥ १५ ॥

स त्वं जीवति सुग्रीवे लक्ष्मणे च राघवे ॥ ९२-६-१५ मम शल्यमनुद्धृत्य क्व गतोऽसि विहाय नः ।

‘हाय! राम, लक्ष्मण और सुग्रीव अभी जीवित हैं; ऐसी अवस्थामें मेरे हृदयका काँटा निकाले बिना ही तुम हमें छोड़कर कहाँ चले गये?’ ॥ १५ ॥

अय्यो! राम-लक्ष्मण मत्तु सुग्रीव इन्नू बदुकिद्दारल्ल! इन्तह स्थितियल्लि नन्न हृदयद मुळ्ळन्नु नीनु कीळदॆये ऎल्लिगॆ हॊरटुहोदॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. sugriive = while Sugreeva; lakShmaNena = Lakshmana; raaghave = and Rama; jiivate = are still alive; saH tvam = you as such; annddhR^itya = without taking away; mama shalyam = my tormentation; kva = where; gataH = have you gone; vihaaya = deserting; naH = us?

अनुवादः

“Deserting us without taking away my tormentation, while Sugreeva, lakshmana and Rama are still alive, where have you gone?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमादिविलापार्तं रावणं राक्षसाधिपम् ।
आविवेश महान् कोपः पुत्रव्यसनसम्भवः ॥ १६ ॥

इस प्रकार आर्तभावसे विलाप करते हुए राक्षसराज रावणके हृदयमें अपने पुत्रके वधका स्मरण करके महान् क्रोधका आवेश हुआ ॥ १६ ॥

हीगॆ आर्तनागि विलापिसुत्तिरुव राक्षसराज रावणन हृदयदल्लि पुत्रवधॆय स्मरणॆयागि महाक्रोधद आवेश उण्टायितु.॥16॥

पदच्छेदः

16. mahaan = a huge; kopaH = rage; aavivesha = enveloped; raavaNam = Ravana; raakShasaadhipam = the king of demons; putravyasana sambhavaH = born of his son’s death; evamaadivilaapaartam = while he was feeling distressed through grief as aforesaid.

अनुवादः

A huge rage enveloped Ravana, the king of demons, born of his son’s death, while he was feeling distressed through grief as aforesaid.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रकृत्या कोपनं ह्येनं पुत्रस्य पुनराधयः ।
दीप्तं सन्दीपयामासुर्घर्मेऽर्कमिव रश्मयः ॥ १७ ॥

प्रकृत्या कोपनं ह्येनं पुत्रस्य पुनराधयः ।
दीप्तं सन्दीपयामासुर्घमेऽर्कमिव रश्मयः ॥

एक तो वह स्वभावसे ही क्रोधी था । दूसरे पुत्रकी चिन्ताओंने उसे उत्तेजित कर दिया—जलते हुएको और भी जला दिया । जैसे सूर्यकी किरणें ग्रीष्म ऋतुमें उसे अधिक प्रचण्ड बना देती हैं ॥ १७ ॥

ऒन्दु अवनु स्वभावदिन्दले क्रोधियागिद्दनु, इन्नॊन्दु पुत्रन चिन्तॆयिन्द उत्तेतवागिद्दनु. ग्रीष्मऋतुविनल्लि सूर्य किरणगळन्नु इन्नू प्रचण्डवागिसुवन्तॆ उरियुत्तिरुववन्नु इन्नू सुडतॊडगितु.॥17॥

पदच्छेदः

17. aathayaH = the anguishes; putrasya = of his son’s death; samdiipayaamaasuH = flared up; punaH = further; evam = for him; prakR^ityaa = who by nature; kopanam = was wrathful; rashmayaH iva = as rays of the sun; (flare up) diiptam arkam = the blazing sun; gharme = in summer.

अनुवादः

The anguishes occasioned by the death of his son, flared up further for him, who by his very nature, was wrathful, as rays of the sun flare up the blazing sun in summer.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ललाटे भ्रुकुटीभिश्च सङ्गताभिर्व्यरोचत ।
युगान्ते सह नक्रैस्तु महोर्मिभिरिवोदधिः ॥ १८ ॥

ललाटे भुकुटीभिश्च संगताभिर्व्यरोचत ॥ ९२-६-१८ यगान्ते सहनक्त्रस्तु महोर्मिभिरिवोदधिः ।

ललाटमें टेढ़ी भौंहोंके कारण वह उसी तरह शोभा पाता था, जैसे प्रलयकालमें मगरों और बड़ी-बड़ी लहरोंसे महासागर सुशोभित होता है ॥ १८ ॥

हुब्बेरिसिद अवनु प्रळयकालदल्लि मॊसळॆ मत्तु दॊड्ड दॊड्ड अलॆगळिन्द शोभिसुव महासागरदन्तॆ सुशोभितनागिद्दनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. vyarochata = he shone; udadhiH iva = like an ocean; mahormiH = with giant waves; sahanakraiH = and crocodiles; yugaanti = at the time of dissolution of the world; bhrukuTiibhiH = with his eye-brows; samgataabhiH = joined together; lalaaTe = on his forehead.

अनुवादः

With his eye brows joined together on his forehead, he shone brightly like an ocean, at the time of the dissolution of the world, with crocodiles and giant waves.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कोपाद् विजृम्भमाणस्य वक्त्राद् व्यक्तमिव ज्वलन् ।
उत्पपात सधूमाग्निर्वृत्रस्य वदनादिव ॥ १९ ॥

कोपाद्विजृम्भमाणस्य वक्त्रद्व्यक्तमिव ज्वलन् ॥ ९२-६-१९ उत्पपात सधूमाग्निर्वृत्रस्य वदनादिव ।

जैसे वृत्रासुरके मुखसे धूमसहित अग्नि प्रकट हुई थी, उसी तरह रोषसे जँभाई लेते हुए रावणके मुखसे प्रकटरूपमें धूमयुक्त प्रज्वलित अग्नि निकलने लगी ॥ १९ ॥

वृत्रासुरन बायियिन्द हॊगॆयिन्द कूडिद अग्नियु हॊर हॊम्मुवन्तॆ, कोपदिन्द आकळिसुत्तिद्द रावणन बायिन्द हॊगॆयुक्त अग्नियु हॊरहॊम्म तॊडगितु.॥19॥

पदच्छेदः

19. vijR^imbhamaaNasya = while he was yawning; kopaat = with anger; sadhuumaagniH = a fire with smoke; utpapaata = broke out; iva = as through; vyaktam = clearly; jvalan = burning; vaktraat = from his mouth; vadanaadiva = as it did from the month; vR^itrasya = of Vritra (in the former days).

अनुवादः

While he was yawning with anger; a fire with smoke, as though clearly burning, broke out from his mouth, as it did from the month of Vritra (in the former days).

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पुत्रवधसन्तप्तः शूरः क्रोधवशं गतः ।
समीक्ष्य रावणो बुद्‍ध्या वैदेह्या रोचयद् वधम् ॥ २० ॥

अपने पुत्रके वधसे संतप्त हुआ शूरवीर रावण सहसा क्रोधके वशीभूत हो गया । उसने बुद्धिसे सोच-विचारकर विदेहकुमारी सीताको मार डालना ही अच्छा समझा ॥ २० ॥

मगन वधॆयिन्द परितपिसुत्तिद्द शूर रावणनु क्रोधक्कॆ वशीभूतनागि योचिसुत्ता, वैदेहियन्नु वधिसुवुदे युक्तवॆन्दु निश्चयिसिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. saH = that; shuuraH = valiant; raavaNaH = Ravana; putra vadha samtaptaH = afflicted with the grief of his son’s killing; krodhavasham gataH = got wrapped up in wrath; samiikShya buddhyaa = pondering with his mind; rochayat = craved; vadham = for the killing; vaidehyaaH = of Seetha.

अनुवादः

Afflicted with the grief of his son’s killing, that valiant Ravana got wrapped up in wrath and pondering with his mind, craved for the killing of Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य प्रकृत्या रक्ते च रक्ते क्रोधाग्निनापि च ।
रावणस्य महाघोरे दीप्ते नेत्रे बभूवतुः ॥ २१ ॥

रावणकी आँखें एक तो स्वभावसे ही लाल थीं । दूसरे क्रोधाग्निने उन्हें और भी रक्तवर्णकी बना दिया था । अतः उसके वे दीप्तिमान् नेत्र महान् घोर प्रतीत होते थे ॥ २१ ॥

रावणन कण्णुगळु मॊदले कॆम्पागिद्दवु. ईग क्रोधाग्नियिन्द इन्नू कॆम्पागि, अवन आ उरियुत्तिरुव नेत्रगळु महा घोरवागि काणुत्तिद्दवु.॥21॥

पदच्छेदः

21. mahaaghore = the dreadful; netre = eyes; rakte = which were red in colour; prakR^itye = by their nature; rakte = and red; krodhaagninaapi = even by the fire of wrath; tasya raavaNasya = of that Ravana; babhuuvatuH = were found; kiipte = to be glittering.

अनुवादः

The dreadful eyes of that Ravana, which were red in colour by their very nature and were red even by the fire of his wrath, looked glittering.

स्रोतः: valmikiramayan.net

घोरं प्रकृत्या रूपं तत् तस्य क्रोधाग्निमूर्च्छितम् ।
बभूव रूपं क्रुद्धस्य रुद्रस्येव दुरासदम् ॥ २२ ॥

घोरं प्रकृत्यारूपं तत्तस्य क्रोधाग्नि मूर्छितम् ।
बभूव रूपं क्रुद्धस्य रुद्रस्येव दुरासदम् ॥

घोरं प्रकृत्या रूपं तत्तस्य क्रोधाग्निमूर्छितम् ॥ ९२-६-२२ बभूव रूपं रुद्रस्य क्रुद्धस्येव दुरासदम् ।

रावणका रूप स्वभावसे ही भयंकर था । उसपर क्रोधाग्निका प्रभाव पड़नेसे वह और भी भयानक हो चला और कुपित हुए रुद्रके समान दुर्जय प्रतीत होने लगा ॥ २२ ॥

रावणन रूप स्वाभाविकवागिये भयङ्करवागित्तु. ईग क्रोधाग्निय प्रभावदिन्द इन्नु भयानकवागित्तु. कुपितनाद रुद्रनन्तॆ दुर्जयनागि कण्डु बरतॊडगिदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. tat prakR^ityaa ghoram ruupam = that naturally terrific form; tasya = of his; krodhaagni muurchhitam = filled with the fire of his wrath; babhuuva = became; duraasadam = difficult to be approached; kruddhasya rudrasya iva = like the form of enraged Rudra the god of destruction.

अनुवादः

That naturally terrific form of Ravana, filled with the fire of his wrath, became difficult to be approached, like the form of enraged Rudra the god of destruction.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः ।
दीपाभ्यामिव दीप्ताभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः ॥ २३ ॥

तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः ।
दीप्ताभ्यामिव दीपाभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः ॥

तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नस्रबिन्दवः ॥ ९२-६-२३ दीप्ताभ्यामिव दीपाभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः ।

क्रोधसे भरे हुए उस निशाचरके नेत्रोंसे आँसुओंकी बूँदें गिरने लगीं, मानो जलते हुए दीपकोंसे लौके साथ ही तेलके बिंदु झड़ रहे हों ॥ २३ ॥

उरियुव दीपदिन्द ऎण्णॆय तॊट्टुगळु बीळुवन्तॆ क्रोधगॊण्ड आ निशाचरन कण्णुगळिन्द कण्णीरिन बिन्दुगळु उदुरुत्तिद्दवु.॥23॥

पदच्छेदः

23. ashru bindavaH = drops of tears; praapatan = fell down; tasya kruddhasya netraabhyaam = from his enraged eyes; snehabindavaH = as drops of oil; saarchiShaH = with flames; (fall down); diiptaabhyaam = from blazing; diipaabhyaam = lamps.

अनुवादः

Drops of tears fell down from his enraged eyes, as drops of oil with flames fall down from blazing lamps.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दन्तान् विदशतस्तस्य श्रूयते दशनस्वनः ।
यन्त्रस्याकृष्यमाणस्य मथ्नतो दानवैरिव ॥ २४ ॥

दन्तान्विदशतस्तस्य श्रूयते दशनस्वनः ॥ ९२-६-२४ यन्त्रस्यावेष्ट्यमानस्य महतो दानवैरिव ।

वह दाँत पीसने लगा । उस समय उसके दाँतोंके कटकटानेका जो शब्द सुनायी देता था, वह समुद्र-मन्थनके समय दानवोंद्वारा खींचे जाते हुए मन्थन-यन्त्रस्वरूप मन्दराचलकी ध्वनिके समान जान पड़ता था ॥

आग अवनु हल्लु कडियुवाग अदर कटकट शब्द केळि बरुत्तित्तु. अदु समुद्रमन्थनद समय दानवरिन्द ऎळॆयल्पट्ट कडॆगोलाद मन्दराचलद ध्वनियन्तॆ अनिसुत्तित्तु.॥24॥

पदच्छेदः

24. tasya dashanasvanaH = the sound of his teeth; vidashataH dantaan = produced from the friction of his teeth as he ground them; shruuyate = like the noise of a large machine; aakR^iShyamaaNasya = being dragged; daanavaiH = by demons.

अनुवादः

The sound of his teeth, produced from the friction of his teeth as he ground them, were heard like the noise of a large machine being bragged by the demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कालाग्निरिव सङ्क्रुद्धो यां यां दिशमवैक्षत ।
तस्यां तस्यां भयत्रस्ता राक्षसाः संविलिल्यिरे ॥ २५ ॥

कालाग्निरिव संक्रुद्धो यां यां दिशमवैक्षत ॥ ९२-६-२५ तस्यां तस्यां भयत्रस्ता राक्षसाः संनिलिल्यिरे ।

कालाग्निके समान अत्यन्त कुपित हो वह जिस-जिस दिशाकी ओर दृष्टि डालता था, उस-उस दिशामें खड़े हुए राक्षस भयभीत हो खम्भे आदिकी ओटमें छिप जाते थे ॥ २५ ॥

कालाग्नियन्तॆ अत्यन्त कुपितनागि अवनु दृष्टिहरिसिद दिक्किनल्लि निन्तिरुव राक्षसरु भयगॊण्डु कम्बगळ हिन्दॆ अवितुकॊळ्ळुत्तिद्दरु.॥25॥

पदच्छेदः

25. bhayatrastaaH = trembling with fear; raakShasaaH = the demons; samvililyire = hid themselves; yaam yaam disham = in whichever quarter; avaikShata = to which he directed his look; samkruddhaH = enraged as he was; kaalaagniriva = like the fire of universal dissolution.

अनुवादः

Trembling with fear, the demons hid themselves, in whichever quarter to which he directed his look, enraged as he was, like the fire of universal dissolution.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमन्तकमिव क्रुद्धं चराचरचिखादिषुम् ।
वीक्षमाणं दिशः सर्वा राक्षसा नोपचक्रमुः ॥ २६ ॥

चराचर प्राणियोंको ग्रस लेनेकी इच्छावाले कुपित कालके समान सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर देखते हुए रावणके पास राक्षस नहीं जाते थे—उसके निकट जानेका साहस नहीं करते थे ॥ २६ ॥

चराचर प्राणिगळन्नु नुङ्गलु इच्छिसुव कालनन्तॆ ऎल्ल दिक्कुगळन्नु नोडुत्ता इरुव रामन बळियल्लि राक्षसरु सुळियुत्तिरलिल्ल.॥26॥

पदच्छेदः

26. raakShasaaH = Demons; nopachakramuH = could not go towards; tam = Ravana; viikShamaaNam = who was looking at; sarvaaH = all (the four); dishah = quarters; kruddham antakamiva = like the enraged Yama the god of Death; charaachara chikhaadiShum = who wants to devour mobile and immobile creatures.

अनुवादः

Demons could not go towards Ravana, who was looking at all the four quarters, like the enraged Yama the god of Death, who wants to devour both the mobile and the immobile creatures.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः परमसङ्क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः ।
अब्रवीद् रक्षसां मध्ये संस्तम्भयिषुराहवे ॥ २७ ॥

तब अत्यन्त कुपित हुआ राक्षसराज रावण युद्धमें राक्षसोंको स्थापित करनेकी इच्छासे उनके बीचमें खड़ा होकर बोला— ॥ २७ ॥

आग अत्यन्त कुपितनाद रावणेश्वरनु युद्धदल्लि राक्षसनन्नु नेमिसलु अवर नडुवॆ निन्तु हेळिदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. samstabhayiShuH = desirous of posting; rakShasaam = the demons; aahave = to the field of battle; raavaNaH = Ravana; raakShasaadhipaH = the king of demons; parama samkruddhaH = who was very much enraged; tataH = then; abraviit = spoke (as follows); madhye = in their midst.

अनुवादः

Desirous of posting the demons to the battle-field, Ravana the king of demons, who was very much enraged, then spoke as follows, in their midst:

स्रोतः: valmikiramayan.net

मया वर्षसहस्राणि चरित्वा परमं तपः ।
तेषु तेष्ववकाशेषु स्वयम्भूः परितोषितः ॥ २८ ॥

‘निशाचरो! मैंने सहस्रों वर्षोंतक कठोर तपस्या करके विभिन्न तपस्याओंकी समाप्तिपर स्वयम्भू ब्रह्माजीको संतुष्ट किया है ॥ २८ ॥

निशाचररे! नानु साविरारु वर्ष तपस्सु माडि स्वयम्भू ब्रह्मदेवरन्नु ऒलिसिकॊण्डिद्दॆ.॥28॥

पदच्छेदः

28. svayambhuuH = Brahma the lord of creation; paritoShitaH = was gratified; mayaa = by me; charitvaa = by performing; paramam tapaH = a stupendous austerity; varSha sahasraaNi for thousands of years; teSu teShu avakaasheShu = at the conclusion of those austerities.

अनुवादः

“Brahma the lord of creation was gratified by me, by performing a stupendous austerity for thousands of years, at the conclusion of those austerities.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यैव तपसो व्युष्ट्या प्रसादाच्च स्वयम्भुवः ।
नासुरेभ्यो न देवेभ्यो भयं मम कदाचन ॥ २९ ॥

तस्यैव तपसो व्यष्ट्या प्रसादाच्च स्वयम्भुवः ।
नासुरेभ्यो न देवेभ्यो भयं मम कदाचन ॥

‘उसी तपस्याके फलसे और ब्रह्माजीकी कृपासे मुझे देवताओं और असुरोंकी ओरसे कभी भय नहीं है ॥

आ तपस्सिन फलदिन्द ब्रह्मदेवर कृपॆयिन्द ननगॆ देवतॆगळिन्द असुररिन्द याव भयविल्ल.॥29॥

पदच्छेदः

29. vyuShTyaa = as a consequence; tasya tapasaH eva = of that austerity alone; prasaadascha = and by the grace; svayambhuvaH = of Brahma the lord of creation; na kadaachana = there was never; bhyam = a fear; mama = for me; asurebhyaH = either from the demons; devebhyaH = or from the celestials.

अनुवादः

“As a consequence of that austerity alone and by the grace of Brahma the lord of creation, there was never a fear for me either from the demons or from the celestials.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कवचं ब्रह्मदत्तं मे यदादित्यसमप्रभम् ।
देवासुरविमर्देषु न च्छिन्नं वज्रमुष्टिभिः ॥ ३० ॥

कवचं ब्रह्मदत्तं मे यदादित्यसमप्रभम् ।
देवासुरविमर्देषु न भिन्नं वज्रमुष्टिभिः ॥

कवचं ब्रह्मदत्तं मे यदादित्यसमप्रभम् ॥ ९२-६-३० देवासुरविमर्देषु न भिन्नं वज्रशक्तिभिः ।

‘मेरे पास ब्रह्माजीका दिया हुआ कवच है, जो सूर्यके समान दमकता रहता है । देवताओं और असुरोंके साथ घटित हुए मेरे संग्रामके अवसरोंपर वह वज्रके प्रहारसे भी टूट नहीं सका है ॥ ३० ॥

ब्रह्मदेवरु कॊट्टिरुव सूर्यनन्तॆ हॊळॆयुव कवच नन्न बळि इदॆ. देवासुररॊडनॆ नडॆद सङ्ग्रामदल्लि अदु वज्रायुधदिन्दलू पुडियागलिल्ल.॥30॥

पदच्छेदः

30. devaasura vimardeShu = in the battles between the celestials and demons; yat kavacham = whatever armour was there; aaditya sama prabham = which was as brilliant as the sun; brahma dattam = gifted by Brahma the lord of creation; me = to me; na bhinnam = was not mutilated; vajramuShTibhiH = by thunderbolt in their fists."

अनुवादः

“In the course of combats with the gods and demons, the armour gifted to me by Brahma, the lord of creation, which is as brilliant as the sun, could not be mutilated by those who held the thunderbolt in their fists.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन मामद्य संयुक्तं रथस्थमिह संयुगे ।
प्रतीयात् कोऽद्य मामाजौ साक्षादपि पुरन्दरः ॥ ३१ ॥

‘इसलिये यदि आज मैं युद्धके लिये तैयार हो रथपर बैठकर रणभूमिमें खड़ा होऊँ तो कौन मेरा सामना कर सकता है? साक्षात् इन्द्र ही क्यों न हो, वह भी मुझसे युद्ध करनेका साहस नहीं कर सकता ॥ ३१ ॥

इन्दु नानु युद्धक्कॆ सिद्धनागि रथारूढनागि रणरङ्गदल्लि निन्तुकॊण्डरॆ, यारु ताने नन्न ऎदुरिगॆ निल्लबल्लनु? साक्षात् इन्द्रनू कूड नन्नॊडनॆ युद्ध माडलु साहस माडलारनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. kaH = who; pratiiyaat = will attack; maam = me; adya = now; rathastham = seated in the chariot; samyuktam tena = and wearing that armour; iha samyuge = in this battle-field; saakShaat purandaraH api = nay; even Indra himself; adya = now; aajau = in combat?

अनुवादः

“Who will, be it Indra himself, dare to attack me on the battle-field now, when mounted on chariot on this field of battle, and duly wearing the aforesaid armour?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यत् तदाभिप्रसन्नेन सशरं कार्मुकं महत् ।
देवासुरविमर्देषु मम दत्तं स्वयम्भुवा ॥ ३२ ॥
अद्य तूर्यशतैर्भीमं धनुरुत्थाप्यतां मम ।
रामलक्ष्मणयोरेव वधाय परमाहवे ॥ ३३ ॥

‘उन दिनों देवासुर-संग्राममें प्रसन्न हुए ब्रह्माजीने मुझे जो बाणसहित विशाल धनुष प्रदान किया था, आज मेरे उसी भयानक धनुषको सैकड़ों मङ्गल-वाद्योंकी ध्वनिके साथ महासमरमें राम और लक्ष्मणका वध करनेके लिये ही उठाया जाय ॥ ३२-३३ ॥

अन्दु देवासुरर सङ्ग्रामदल्लि प्रसन्नराद ब्रह्मदेवरु करुणिसिद बाणसहित विशालवाद भयानक धनुस्सन्नु नूरारु मङ्गलवाद्यगळॊन्दिगॆ महा समरदल्लि राम-लक्ष्मणर वधॆयन्नु माडलिक्कागिये उपयोगिसलागुवुदु.॥32-33॥

पदच्छेदः

32; 33. tadaa = at that time; atiprasannena = by the very gracious; svayambhuvaa = Brahma the lord of creation; yat mahat kaarmukam = which large bow; sasharam = along with arrows; dattam = was given; mama = to me; devaasura vimardeShu = in the combat between gods and demons; adya = today; utthaapyataam = it can be taken out; tuuryashataiH = with a band of musical instruments; vadhaayaiva = for the purpose of killing; raamalakShmaNayoH = Rama and Lakshmana; paramaahave = in the great battle.

अनुवादः

“Let that large bow of mine, which was given at that time to me along with arrows by the gracious Brahma the lord of creation, on the occasion of my combat between gods and demons, be taken out today to the accompaniment of a band of musical instruments, for the purpose of killing Rama and Lakshmana in the great battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पुत्रवधसन्तप्तः क्रूरः क्रोधवशं गतः ।
समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या सीतां हन्तुं व्यवस्यत ॥ ३४ ॥

स पुत्रवधसन्तप्तः शूरः क्रोधवशं गतः ॥ ९२-६-३४ समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या सीतां हन्तुं व्यवस्यत ।

पुत्रके वधसे संतप्त हो क्रोधके वशीभूत हुए क्रूर रावणने अपनी बुद्धिसे सोच-विचारकर सीताको मार डालनेका ही निश्चय किया ॥ ३४ ॥

पुत्रवधॆयिन्द सन्तप्तनागि क्रोधक्कॆ वशनाद क्रूर रावणनु तुम्बा योचिसि, सीतॆयन्नु कॊन्दुहाकुवुदॆन्दे निश्चयिसिदनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. saH = that; kruuraH = cruel; raavaNaH = Ravana; putra vadha samtaptaH = afflicted with grief at the killing of his son; krodha vasham gataH = was subjected to anger; samiikShya = and deeply pondering; buddhyaa = with his mind; vyavasyata = decided; hantum = to kill; siitaam = Seetha.

अनुवादः

That cruel Ravana, afflicted as he was with grief at the killing of his son, was subjected to anger and deeply pondering with his mind, decided kill Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रत्यवेक्ष्य तु ताम्राक्षः सुघोरो घोरदर्शनः ।
दीनो दीनस्वरान् सर्वांस्तानुवाच निशाचरान् ॥ ३५ ॥

प्रत्यवेक्ष्य तु ताम्राक्षः सुघोरो घोरदर्शनान् ॥ ९२-६-३५ दीनो दीनस्वरान्सर्वांस्तानुवाच निशाचरान् ।

उसकी आँखें क्रोधसे लाल हो गयीं और आकृति अत्यन्त भयानक दिखायी देने लगी । वह सब ओर दृष्टि डालकर पुत्रके लिये दुःखी हो दीनतापूर्ण स्वरवाले सम्पूर्ण निशाचरोंसे बोला— ॥ ३५ ॥

अवन कण्णुगळु क्रोधदिन्द कॆम्पादवु, आकृति अत्यन्त भयानकवागि काणतॊडगितु. अवनु ऎल्लॆडॆ दृष्टिहरिसि पुत्रनिगागि दुःखितनागि दीनस्वरदिन्द समस्त निशाचररल्लि हेळिदनु-॥35॥

पदच्छेदः

35. pratyavekShya = looking fixedly; taamraakShaH = with blood-red eyes; sarvaan taan = on all those; nishaacharaan = demons; diinasvaraan = who were making miserable sounds; sughoraH = the very awful Ravana for his part; ghora darshanaH = who had assumed a terrible appearance; diinaH = though feeling distressed; uvaacha = spoke (to them as follows):

अनुवादः

Looking fixedly with blood-red eyes on all those demons, who were making miserable sounds, that very awful Ravana for his part, who had assumed a terrible appearance, though feeling distressed, spoke to them as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

मायया मम वत्सेन वञ्चनार्थं वनौकसाम् ।
किञ्चिदेव हतं तत्र सीतेयमिति दर्शितम् ॥ ३६ ॥

‘मेरे बेटेने मायासे केवल वानरोंको चकमा देनेके लिये एक आकृतिको ‘यह सीता है’ ऐसा कहकर दिखाया और झूठे ही उसका वध किया था ॥ ३६ ॥

नन्न मगनु मायॆयिन्द केवल दानवरन्नु वञ्चिसलु ऒन्दु आकृतियन्नु ‘इवळु सीतॆ’ ऎन्दु हेळि तोरिसि सुळ्ळुसुळ्ळे अदर वधॆमाडिद्दनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. vaN^chanaartham = in order to hoodwink; vanaukasaam = the monkeys; maayayaa = by conjuring tricks; kimchideva = something; hatam = was killed; tatra = there; mama vatsena = by my child; iyam = It; darshitam = was shown; siitaa iti = as Seetha.

अनुवादः

“In order to hoodwink the monkeys, something which had been killed there, was shown, by taking recourse to conjuring tricks, as Seetha, by my child (Indrajit)”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदिदं तथ्यमेवाहं करिष्ये प्रियमात्मनः ।
वैदेहीं नाशयिष्यामि क्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ॥ ३७ ॥

‘सो आज उस झूठको मैं सत्य ही कर दिखाऊँगा और ऐसा करके अपना प्रिय करूँगा । उस क्षत्रियाधम राममें अनुराग रखनेवाली सीताका नाश कर डालूँगा’ ॥

आदरॆ आ सुळ्ळन्नु इन्दु नानु निजवागिसुवॆनु मत्तु हीगॆ माडि ननगॆ प्रियवादुदन्नु माडुवॆनु. आ क्षत्रियाधम रामनल्लि अनुरागविट्टिरुव सीतॆ यन्नु कॊन्दु हाकुवॆनु.॥37॥

इत्येवमुक्त्वा सचिवान् खड्गमाशु परामृशत् ।
उद्‍धृत्य गुणसम्पन्नं विमलाम्बरवर्चसम् ॥ ३८ ॥
निष्पपात स वेगेन सभार्यः सचिवैर्वृतः ।
रावणः पुत्रशोकेन भृशमाकुलचेतनः ॥ ३९ ॥

मन्त्रियोंसे ऐसा कहकर उसने शीघ्र ही तलवार हाथमें ले ली, जो खड्गोचित गुणोंसे युक्त और आकाशके समान निर्मल कान्तिवाली थी । उसे म्यानसे निकालकर पत्नी और मन्त्रियोंसे घिरा हुआ रावण बड़े वेगसे आगे बढ़ा । पुत्रके शोकसे उसकी चेतना अत्यन्त आकुल हो रही थी ॥ ३८-३९ ॥

मन्त्रिगळल्लि हीगॆ हेळि, तत्क्षण उचितवाद गुणगळिन्द कूडिद आकाशदन्तॆ निर्मल कान्तियुळ्ळ खड्गवन्नु ऒरॆयिन्द तॆगॆदु पत्नी मत्तु मन्त्रिगळिन्द सुत्तुवरिद रावणनु वेगदिन्द मुन्दुरिदनु. पुत्रशोकदिन्द अवन चैतन्य उडुगिहोदन्तॆ आगित्तु.॥38-39॥

पदच्छेदः

37; 38. aham = I; kariShye = shall make; tat idam = that hoax; tathyameva = into a hard reality; aatmanaH priyam = which is pleasing to me; naashayiShyaami = I shall destroy; vaidehiim = Seetha; anuvrataam = who is devoted to; kShatra bandhum = Rama; a bad warrior; ityevam = thus; uktvaa = speaking; schivaan = to his counsellors; paraamR^ishat = he drew; khaDgam = his sword; aashu = swiftly.

अनुवादः

“I shall make that hoax into a hard reality, which is pleasing to me. I shall destroy Seetha, who is devoted to Rama, a bad warrior”. Thus speaking to his counsellors, he swiftly drew his sword.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सङ्क्रुद्धः खड्गमादाय सहसा यत्र मैथिली ।
व्रजन्तं राक्षसं प्रेक्ष्य सिंहनादं विचुक्रुशुः ॥ ४० ॥

सङ्क्रुद्धः खड्गमादाय सहसा यत्र मैथिली ।
व्यजन्तं राक्षसं प्रेक्ष्यसिंहनादं प्रचुक्रुशुः ॥

वह अत्यन्त कुपित हो तलवार लेकर सहसा उस स्थानपर जा पहुँचा, जहाँ मिथिलेशकुमारी सीता मौजूद थीं । उधर जाते हुए उस राक्षसको देखकर उसके मन्त्री सिंहनाद करने लगे ॥ ४० ॥

अवनु अत्यन्त कुपितनागि खड्गवन्नॆत्तिकॊण्डु मिथिलेशकुमारि सीतॆयिरुवल्लिगॆ होदनु. आ कडॆगॆ होगुत्तिरुव राक्षसनन्नु नोडि अवन मन्त्रिगळु सिंहनाद माडतॊडगिदरु.॥40॥

पदच्छेदः

39; 40. samkR^iddhaH raavaNaH = the enraged Ravana; bhR^isham aakulachetanaH = who was very much agitated in mind; putrashokena = because of the grief for his son’s death; utplatya = springing up suddenly aadaaya = and taking; khaDgam = the sword; guNasampannam = enriched with good attributes; vimalaambaravarchasam = with the dazzle of a clear sky; niShpapaata = sallied forth; sachivaiH vR^itaH = along with his ministers; vegena = swiftly; sahasaa = and quickly; sabhaayaaH = from the assembly; yatra = to the place where; maithilii = Seetha was.

अनुवादः

The enraged Ravana, who was very much agitated in mind because of the grief for his son’s death, springing up suddenly and taking his excellent sword, having the dazzle of a clear sky, sallied forth from the assembly hall along with his ministers swiftly and quickly to the place where Seetha was.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऊचुश्चान्योन्यमालिङ्‍ग्य सङ्क्रुद्धं प्रेक्ष्य राक्षसम् ।
अद्यैनं तावुभौ दृष्ट्वा भ्रातरौ प्रव्यथिष्यतः ॥ ४१ ॥

ऊचुश्चान्योन्यमालिङ्ग्य संक्रुद्धं प्रेक्ष्य राक्षसाः ।

वे रावणको रोषसे भरा देख एक-दूसरेका आलिङ्गन करके बोले—‘आज इसे देखकर वे दोनों भाई राम और लक्ष्मण व्यथित हो उठेंगे ॥ ४१ ॥

रोषगॊण्ड रावणनन्नु नोडि अवरु परस्पर आलिगिंसिकॊण्डु नुडिदरु. इन्दु इदन्नु नोडि राम-लक्ष्मणरिब्बरू सहोदररु व्यथितरागुवरु.॥41॥

पदच्छेदः

41. prekShya = seeing; raakShasam = Ravana; vrajantam = going; (his followers); vichukrushuH = emitted; simhanaadam = a lion’s roar; prekShya = seeing; samkruddham = the enraged; raakShasam = Ravana; aaliN^gya = and embracing; anyonyam = each other; (they); uuchushchaH = spoke (as follows):

अनुवादः

Seeing Ravana going, his followers emitted a lion’s roar. Seeing the enraged Ravana and embracing each other, they spoke as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

लोकपाला हि चत्वारः क्रुद्धेनानेन निर्जिताः ।
बहवः शत्रवश्चान्ये संयुगेष्वभिपातिताः ॥ ४२ ॥

लोकपाला हि चत्वारः क्रुद्धेनानेन निर्जिताः ।
बहवः शत्रवश्चास्ये संयुगेष्वभिपातिताः ॥

लोकपाला हि चत्वारः क्रुद्धेनानेन तर्जिताः । ९२-६-४२ बहवः शत्रवश्चान्ये संयुगेष्वभिपातिताः ।

‘क्योंकि कुपित होनेपर इस राक्षसराजने इन्द्र आदि चारों लोकपालोंको जीत लिया और दूसरे बहुत-से शत्रुओंको भी युद्धमें मार गिराया था ॥ ४२ ॥

एकॆन्दरॆ कुपितनादाग ई राक्षसनु इन्द्रादिनाल्कु लोकपालकरन्नु गॆद्दुकॊण्डिद्दनु हागू इतर अनेक शत्रुगळन्नु युद्धदल्लि कॊन्दुहाकिद्दनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. ubhau = both; tau = those; bhraatarau = brothers (Rama and Lakshmana); dR^iShTvaa = on seeing; enam = him; adya = now; pravyathiShyataH = will get perturbed; anena = by him; kruddhena = who was in fury; chatvaara = four; lokapaalaaH = guardians of the world; tarjitaaH hi = were indeed frightened; bahavaH = Many; anye = other; shatravashchaapi = enemies were also; abhipaatitaaH = struck down; samyugeShu = in battles.

अनुवादः

“Both those brothers (Rama and Lakshmana), on seeing him now in fury, will get perturbed. Indeed even the four guardians of the world had been frightened by him, who was in fury. Many other enemies were also frightened by him in various battles.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रिषु लोकेषु रत्नानि भुङ्‍क्ते आहृत्य रावणः ।
विक्रमे च बले चैव नास्त्यस्य सदृशो भुवि ॥ ४३ ॥

त्रिषु लोकेषु रत्नानि भुङ्क्तॆ आहृत्य रावणः ।
विक्रमे च बले चैवनास्त्यस्य सदृशो भुवि ॥

त्रिषु लोकेषु रत्नानि भुङ्क्ते चाहृत्य रावणः ॥ ९२-६-४३ विक्रमे च बले चैव नास्त्यस्य सदृशो भुवि ।

‘तीनों लोकोंमें जो रत्नभूत पदार्थ हैं, उन सबको लाकर रावण भोग रहा है । भूमण्डलमें इसके समान पराक्रमी और बलवान् दूसरा कोई नहीं है’ ॥ ४३ ॥

मूरु लोकगळल्लि इरुव रत्नभूषित पदार्थगळॆल्लवन्नु तन्दु रावणनु भोगिसुत्तिद्दानॆ. भूमण्डलदल्लि इवनिगॆ समानराद पराक्रमि मत्तु बलवन्तनु बेरॆ यारू इल्ल.॥43॥

पदच्छेदः

43. raavaNaH = Ravana; aahR^itya = having brought; ratnaani = valuable things; triShulokeSu = from the three worlds; bhuNkte cha = enjoys them; naasti = no one; bhuvi = on earth; sadR^ishaH = is equal; asya = to him; vikramecha = i prowess; balechaiva = and strength.

अनुवादः

“Fetching precious things existing in all the three worlds, Ravana enjoys them. No one on the earth is equal to him in strength and prowess.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां सञ्जल्पमानानामशोकवनिकां गताम् ।
अभिदुद्राव वैदेहीं रावणः क्रोधमूर्च्छितः ॥ ४४ ॥

तेषां सञ्जल्पमानानामशोकवनिकां गताम् ।
अभिदुद्राव वैदेहीं रावणः क्रोधमूर्छितः ॥

वे इस प्रकार बातचीत कर ही रहे थे कि क्रोधसे अचेत-सा हुआ रावण अशोक-वाटिकामें बैठी हुई विदेहकुमारी सीताका वध करनेके लिये दौड़ा ॥ ४४ ॥

अवरु हीगॆ मातनाडुत्तिरुवाग क्रोधदिन्द बुद्धिगॆट्टिद्द रावणनु अशोकवनदल्लि इद्द वैदेहियन्नु वधिसलु धाविसिदनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. teShaam samjalpamaanaanaam = while the demons were thus talking; raavaNaH = Ravana; krodhamuurchhitaH = who was excited with fury; abhidudraava = rushed towards; vaidehiim = Seetha; gataam = who was present ashoka vanikaam = in the Ashoka grove.

अनुवादः

While those demons were thus talking, Ravana who was excited with fury, rushed towards Seetha, who was present in the Ashoka grove.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वार्यमाणः सुसङ्क्रुद्धः सुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः ।
अभ्यधावत सङ्क्रुद्धः खे ग्रहो रोहिणीमिव ॥ ४५ ॥

वार्यमाणः सुसङ्क्रुद्धः सुहृद्धिर्हित बुद्धिभिः ।
अभ्यधावत सङ्क्रुद्धः खे ग्रहो रोहिणीमिव ॥

वार्यमाणः सुसंक्रुद्धः सुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः ॥ ९२-६-४५ अभ्यधावत संक्रुद्धः खे ग्रहो रोहिणीम् इव ।

उसके हितका विचार करनेवाले सुहृद् उस रोषभरे रावणको रोकनेकी चेष्टा कर रहे थे; तो भी वह अत्यन्त कुपित हो जैसे आकाशमें कोई क्रूर ग्रह रोहिणी नामक नक्षत्रपर आक्रमण करता हो, उसी प्रकार सीताकी ओर दौड़ा ॥ ४५ ॥

अवन हितवन्नु माडुव सुहृदरु रोषगॊण्ड रावणनन्नु तडॆयलु प्रयत्निसुत्तिद्दरू कूड अवनु अत्यन्त कुपितनागि आकाशदल्लि रोहिणी नक्षत्रवन्नु आक्रमिसुव क्रूरग्रहदन्तॆ सीतॆय कडॆगॆ ओडिदनु.॥45॥

पदच्छेदः

45. vaarua;aaMaH = (Though) being kept back; suhR^idbhiH = by his companions hitabuddhibhiH = whose minds were set on his welfare; susamkR^iddhaH = Ravana; who was very much enraged; abhyadhaavata = rushed; samkruddhaH grahaH iva = like the enraged Mars; khe = in the sky; (would rush towards); rohiNiim = the constellation Rohini.

अनुवादः

Though being kept back by his companions whose minds were set on his welfare, Ravana who was very much enraged, rushed like Mars, in the sky, which would rush towards the constellation, Rohini in fury.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मैथिली रक्ष्यमाणा तु राक्षसीभिरनिन्दिता ।
ददर्श राक्षसं क्रुद्धं निस्त्रिंशवरधारिणम् ॥ ४६ ॥
तं निशम्य सनिस्त्रिंशं व्यथिता जनकात्मजा ।
निवार्यमाणं बहुशः सुहृद्भिरनिवर्तिनम् ॥ ४७ ॥

मैथिली रक्ष्यमाणा तु राक्षसीभिरनिन्दिता
ददर्श राक्षसं क्रुद्धं निस्त्रिंशवरधारिणम् ॥ तं निशम्य सुनिस्त्रिंशं व्यथिता जनकात्मजा ।
निवार्यमाणं बहुशः सुहृद्भिरनिवर्तिनम् ॥

उस समय सतीसाध्वी सीता राक्षसियोंके संरक्षणमें थीं । उन्होंने देखा, क्रोधसे भरा हुआ राक्षस एक बहुत बड़ी तलवार लिये मुझे मारनेके लिये आ रहा है । यद्यपि उसके सुहृद् उसे बारम्बार रोक रहे हैं तो भी वह लौट नहीं रहा है । इस तरह तलवार ले रावणको आते देख जनकनन्दिनीके मनमें बड़ी व्यथा हुई ॥ ४६-४७ ॥

राक्षसियरिन्द रक्षिसल्पडुत्तिद्द अनिन्द्यळाद जानकियु क्रुद्धनाद रावणनु कत्तियन्नॆत्तिकॊण्डु बरुत्तिरुवुदन्नु नोडिदळु. हितैषिगळु तडॆयुत्तिद्दरू मुन्नुग्गि बरुत्तिरुव रावणनन्नु नोडि जनकनन्दिनिय मनस्सिनल्लि बहळ व्यथॆ उण्टायितु.॥46-47॥

पदच्छेदः

46. aninditaa = the faultless; maithilii tu = Seetha for her part; rakShyamaaNaa = who was being guarded; raakShasiibhiH = by female demons; dadarsha = saw; krudham = the enraged; raakShasam = Ravana; nistrimsha vara dhaariNam = bearing an excellent sword.

अनुवादः

The faultless Seetha for her part, who was being guarded by female demons, saw the enraged Ravana who was bearing an excellent sword.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

47. janakaatmajaa = Seetha; vyathitaa = was perturbed; nishaamya = in seeing; tam = him; sanistrimsham = bearing a sword; anivartanam = and who was not going back; nivaaryamaaNam = eventhough being kept back bahushaH = in many ways; suhR^idbhiH = by his friends.

अनुवादः

Seetha was perturbed in seeing him, bearing sword and who was not going back eventhough being kept back in many ways by his friends.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीता दुःखसमाविष्टा विलपन्तीदमब्रवीत् ।
यथायं मामभिक्रुद्धः समभिद्रवति स्वयम् ॥ ४८ ॥
वधिष्यति सनाथां मामनाथामिव दुर्मतिः ।

सीता दुःखमें डूब गयीं और विलाप करती हुई इस प्रकार बोलीं—‘यह दुर्बुद्धि राक्षस जिस तरह कुपित हो स्वयं मेरी ओर दौड़ा आ रहा है, इससे जान पड़ता है, यह सनाथा होनेपर भी मुझे अनाथाकी भाँति मार डालेगा ॥ ४८ १/२ ॥

सीतॆयु दुःखदल्लि मुळुगि, विलापिसुत्ता अन्दुकॊण्डळु - ई दुर्बुद्धि राक्षसनु कुपितनागि नन्नकडॆगॆ ओडिबरुत्तिरुवुदन्नु नोडिदरॆ, इवनु सनाथॆयाद नन्नन्नु अनाथळन्तॆ नन्नन्नु कॊन्दु बिडुवनो ऎन्दु अनिसुत्तदॆ.॥48½॥

बहुशश्चोदयामास भर्तारं मामनुव्रताम् ॥ ४९ ॥
भार्या मम भवस्वेति प्रत्याख्यातो ध्रुवं मया ।

‘मैं अपने पतिमें अनुराग रखती हूँ तो भी इसने अनेक बार प्रेरित किया कि ‘तुम मेरी भार्या बन जाओ ।’ उस समय निश्चय ही मैंने इसे ठुकरा दिया था ॥

पतिपरायणॆयाद नन्नन्नु ई दुष्टनु हलवु बारि ‘नन्न पत्नियागॆन्दु’ प्रचोदिसिद्दनु. आग नानु साध्यविल्ल ऎन्दु निराकरिसिबिट्टिद्दॆ.॥49½॥

पदच्छेदः

48; 49. siitaa = Seetha; duH khasamaaviShTaa = filled; with grief; vilapantii = while lamenting; abraviit = said to herself; idam = these words; ayam = He; durmatiH = the evl-minded; abhikruddhaH = with fury; yathaa = as; abhidravati = he is rushing; svayam himself; maam = towards me; vadhiShyati = will kill; maam = me; sanaathaam = having a husband; anaathaamiva = as if to make me husband-less.

अनुवादः

Filled with sorrow and lamenting, Seetha said to herself as follows: “From the manner in which this fellow himself is rushing towards me in fury, I fear the evil-minded demon is going to kill me, to make me husband-less, even though I have a husband”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽयं मामनुपस्थाने व्यक्तं नैराश्यमागतः ॥ ५० ॥
क्रोधमोहसमाविष्टो व्यक्तं मां हन्तुमुद्यतः ।

सोऽयं मामनुपस्थाने व्यक्तं नैराश्यमागतः ॥
क्रोधमोह समाविष्णो व्यक्तं मां हन्तुमुद्यतः ।

‘मेरे इस तरह ठुकरानेपर निश्चय ही यह निराश हो क्रोध और मोहके वशीभूत हो गया है और अवश्य ही मुझे मार डालनेके लिये उद्यत है ॥ ५० १/२ ॥

नानु ई रीति निराकरिसिदाग निश्चयवागि निराशनागि इवनु क्रोधगॊण्डु मोहवशनागि खण्डितवागि नन्नन्नु कॊल्ल लॆन्दे हॊरटिरुवनु.॥50½॥

अथवा तौ नरव्याघ्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ५१ ॥
मन्निमित्तमनार्येण समरेऽद्य निपातितौ ।

‘अथवा इस नीचने आज समराङ्गणमें मेरे ही कारण दोनों भाई पुरुषसिंह श्रीराम और लक्ष्मणको मार गिराया है ॥

अथवा ई नीचनु इन्दु समराङ्गणदल्लि नन्न कारणदिन्दले इब्बरु पुरुषसिंहराद राम-लक्ष्मणरन्नु कॊन्दुहाकुवनो एनो.॥51½॥

पदच्छेदः

50; 51. maam = to me; anuvrataam = devoted as I am; bhartaaram = to my husband; chodayaamaasa = he incited; bahushaH = several times; iti = saying; mama bhaaryaa bhavasva = “By my consort!”; saH ayam = he as such; pratyaakhyaataH = was refused; mayaa = by me; dhruvam = firmly; vyaktam aagataH = having been evidently afflicted; nairaashyam = with despair; anupasthaane = on my refusing to wait upon him; udyataH = he is intent; vyaktam = surely; hantum = to kill; maam = me; krodhamohasamaaviShTaH = filled as he was with anger and infatuation.

अनुवादः

“He incited me several times, devoted as I am to my husband, saying ‘Be my consort!’. He was refused firmly by me. Having been evidently afflicted with despair on my refusing to wait upon him, he is surely intent to kill me, filled as he was with anger and infatuation.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भैरवो हि महान् नादो राक्षसानां श्रुतो मया ॥ ५२ ॥
बहूनामिह हृष्टानां तथा विक्रोशतां प्रियम् ।

भैरवो हि महान्नादो राक्षसानां श्रुतो मया ॥
बहूनामिव हृष्टानां तथा विक्रोशतां प्रियम् ।

‘क्योंकि इस समय मैंने राक्षसोंका बड़ा भयंकर सिंहनाद सुना है । हर्षसे भरे हुए बहुत-से निशाचर अपने प्रियजनोंको पुकार रहे थे ॥ ५२ १/२ ॥

एकॆन्दरॆ ईग नानु राक्षसर भयङ्कर सिंहनादनवन्नु केळिदॆ. हर्षगॊण्ड अनेक निशाचररु तम्म प्रियजनरन्नु करॆयुत्तिद्दारॆ.॥52½॥

पदच्छेदः

52. athavaa = otherwise; tau bhraatarau raama lakShmaNau = those brothers; Rama and Lakshmana; naravyaaghrau = the foremost of men; nipaatitau = might have been killed; adya = today; samare = in battle; mannimattam = because of me; anaaryeNa = by that vulgar demon.

अनुवादः

“Otherwise, that vulgar demon might have killed those brothers, Rama and Lakshmana, the foremost of men, today in battle, because of me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहो धिङ्मन्निमित्तोऽयं विनाशो राजपुत्रयोः ॥ ५३ ॥
अथवा पुत्रशोकेन अहत्वा रामलक्ष्मणौ ।
विधमिष्यति मां रौद्रो राक्षसः पापनिश्चयः ॥ ५४ ॥

‘अहो! यदि मेरे कारण उन राजकुमारोंका विनाश हुआ तो मेरे जीवनको धिक्कार है अथवा यह भी सम्भव है कि पापपूर्ण विचार रखनेवाला यह भयंकर राक्षस पुत्रशोकसे संतप्त हो श्रीराम और लक्ष्मणको न मार सकनेके कारण मेरा ही वध कर डाले ॥ ५३-५४ ॥

अय्यो! नन्न कारणदिन्द आ राजकुमारर विनाशवादरॆ ननगॆ धिक्कारविरलि.अथवा पापपूर्ण विचारवुळ्ळ ई भयङ्कर राक्षसनु पुत्रशोकदिन्द सन्तप्तनागि श्रीराम-लक्ष्मणरन्नु कॊल्ललारदॆ नन्नन्नु कॊल्ललु बन्दिरुव साध्यतॆ इदॆ.॥53-54॥

पदच्छेदः

53. iha = here; bhairavaH = a terrific; mahaan = great; naadaH = sound; babhuunaam raakShasaanaam = of many demons; (shrutaH hi = has indeed been heard; mayaa = by me); hR^iShTaanaam = who were merry; tathaa = and; vikroshataam = roaring; priyam = about a pleasant thing.

अनुवादः

“Here, I just heard a terrific great noise of a multitude of demons, who have been jubilant and roaring about a pleasant happening.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

54. aho = alas; dhik = woe is me; ayam vinaashaH = if that destruction; raajaputrayoH = of the two princes; mannimittaH = was brought about because of me; athavaa = otherwise; raudraH = the terrific; raakShasaH = demon; paapanishchayaH = with a sinful resolve; ahatvaa = having not been able to kill; raama lakShmaNau = Rama and Lakshmana; vidhamiSyati = is going to kill; maam = me; putrashokena = because of the grief over his son’s death.

अनुवादः

“Alas! Woe is me, if that destruction of the two princes was brought about because of me. Otherwise, the terrific demon of a sinful resolve, having not been able to kill Rama and Lakshmana, is going to kill, me, because of the grief over his son’s death.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमतस्तु तद् वाक्यं न कृतं क्षुद्रया मया ।
यद्यहं तस्य पृष्ठेन तदायासमनिर्जिता ॥ ५५ ॥
नाद्यैवमनुशोचेयं भर्तुरङ्कगता सती ।

हनूमन्तस्तु तद्वाक्यं न कृतं क्षुद्रया मया ।
यद्यहं तस्य पृष्ठेन तदाया समनिर्जिता ॥
नाद्यैवमनुशोचेयं भर्तुरङ्कगता सती ।

‘मुझ क्षुद्र (मूर्ख) नारीने हनुमान् की कही हुई वह बात नहीं मानी । यदि श्रीरामद्वारा जीती न जानेपर भी उस समय हनुमान् की पीठपर बैठकर चली गयी होती तो पतिके अङ्कमें स्थान पाकर आज इस तरह बारम्बार शोक नहीं करती ॥ ५५ १/२ ॥

क्षुद्र बुद्धियवळाद नानु हनुमन्तनु अन्दु हेळिद मातन्नु केळलिल्ल. श्रीरामनु रावणनन्नु जयिसि नन्नन्नु करॆदुकॊण्डु होगदिद्दरू चिन्तियिल्लवॆन्दु निर्धरिसि हनुमन्तन बॆन्नमेलॆ कुळितु होगिद्दरॆ ईग ई परियल्लि शोकपडबेकागियू इरलिल्ल; ईगागले नानु नन्न प्रियतमन तॊडॆयन्नु सेरिबिडुत्तिद्दॆ.॥55½॥

मन्ये तु हृदयं तस्याः कौसल्यायाः फलिष्यति ॥ ५६ ॥
एकपुत्रा यदा पुत्रं विनष्टं श्रोष्यते युधि ।

‘मेरी सास कौसल्या एक ही बेटेकी माँ हैं । यदि वे युद्धमें अपने पुत्रके विनाशका समाचार सुनेंगी तो मैं समझती हूँ कि उनका हृदय अवश्य फट जायगा ॥ ५६ १/२ ॥

ऒब्बने मगनन्नु हॊन्दिरुव कौसल्यॆयेनादरू युद्धदल्लि तन्न पुत्रन विनाशवन्नु केळिदरॆ आकॆय हृदय ऒडॆदुहोदीतॆन्दु नानु तिळियुत्तेनॆ.॥56½॥

पदच्छेदः

55; 56. tat vaalua; = those words; hanuumataH = of Hanuma; na kR^itam = were not acted upon; mayaa = by me; kShudrayaa = having a low mind; aham ayaasam yadi = If I left; tadaa = on that day; tasya pR^iShThena = on his back; anirjitaa = though not won back (by my husband); anushocheyam = I would not have grieved; adya evam = as I am doing in his manner today; bhartuH aN^kagataa satii = as I should be resting on the lap of my husband (in that case).

अनुवादः

“Those words of Hanuma were not acted upon by me, having a low mind. If I left on that day on his back, though not won back by my husband, I would not have grieved like this today, as I should be resting on the lap of my husband (in that case).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा हि जन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः ॥ ५७ ॥
धर्मकार्याणि रूपं च रुदती संस्मरिष्यति ।

सा हि जन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः ॥
धर्मकार्याणि रूपं च रुदन्ती संस्मरिष्यति ।

‘वे रोती हुई अपने महात्मा पुत्रके जन्म, बाल्यावस्था, युवावस्था, धर्म-कर्म तथा रूपका स्मरण करेंगी ॥ ५७ १/२ ॥

अवळु अळुत्ता तन्न महात्मा पुत्रन जन्म, बाल्यावस्थॆ, यौवनावस्थॆ, धर्म-कर्म हागू रूपवन्नु स्मरिसुवळु.॥57½॥

पदच्छेदः

57. yadaa shroShyate = when she hears; putram = that her son; vinaShTam = is dead; yudhi = in battle; manye = I think; hR^idayam = the heart; tasyaaH kausalyaaH = of that Kausalya; ekaputraa = who had only one son; phaliShyati = will get burst.

अनुवादः

“I think that the heart of that Kausalya will get burst, when the lady, who had only one son, hears of her son having been killed in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निराशा निहते पुत्रे दत्त्वा श्राद्धमचेतना ॥ ५८ ॥
अग्निमावेक्ष्यते नूनमपो वापि प्रवेक्ष्यति ।

सा हि जन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः । धर्मकार्याणि रूपं च रुदती संस्रमिष्यति ॥ ९२-६-५८

‘अपने पुत्रके मारे जानेपर पुत्र-दर्शनसे निराश एवं अचेत-सी हो वे उनका श्राद्ध करके निश्चय ही जलती आगमें समा जायँगी अथवा सरयूकी जलधारामें आत्मविसर्जन कर देंगी ॥ ५८ १/२ ॥

तन्न मगनु मडियलु जीवनदल्लि जिगुप्सॆ हॊन्दि, निश्चेष्टितळन्तागि, अवन श्राद्ध माडि निश्चयवागि बॆङ्किगॆ बीळुवळु. अथवा सरयू नदियल्लि आत्म विसर्जनॆ माडुवळु.॥58½॥

पदच्छेदः

58. rudatii = while lamenting; saa = she; samsmariShyati = would be recollecting; janmacha = about the birth; baalyam cha = childhood; yauvanamcha = youth; dharmakaaryaaNi = the righteous acts; ruupam cha = and the handsome form; mahaatmanaH = of the great-souled Rama.

अनुवादः

“While lamenting, Kausalya will vividly recall about the birth, childhood, youth, the righteous acts and the handsome form of the great-souled Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धिगस्तु कुब्जामसतीं मन्थरां पापनिश्चयाम् ॥ ५९ ॥
यन्निमित्तमिमं शोकं कौसल्या प्रतिपत्स्यते ।

धिगस्तु कुब्जामसतीं मन्थरां पाप निश्चयाम् ॥
यन्निमित्तमिम शोकं कौसल्या प्रतिपत्स्यते ।

निराशा निहते पुत्रे दत्त्वा श्राद्धमचेतना । अग्निमारोक्ष्यते नूनमपो वापि प्रवेक्ष्यति ॥ ९२-६-५९

‘पापपूर्ण विचारवाली उस दुष्टा कुबड़ी मन्थराको धिक्कार है, जिसके कारण मेरी सास कौसल्याको यह पुत्रका शोक देखना पड़ेगा’ ॥ ५९ १/२ ॥

यावळ कारणदिन्द कौसल्यादेवियु इन्तह दारुणवाद शोकवन्नु हॊन्दिरुवळो अन्तह कुलटॆयाद पापनिश्चयळाद मन्थरॆगॆ धिक्कारविरलि.॥59½॥

पदच्छेदः

59. putre nihate = when her son is killed; (Kausalya); niraashaa = becomes despondent; achetanaa = unconscious; dattvaa = after observing; shraaddham = a ceremony in honour of her dead son; nuunam = and certainly; aavekShyate = will enter; agnim = the flame; pravekShyati vaapi = or even be drowned into; aapaH = water.

अनुवादः

“Having observed a ceremony in honour of her deceased son and getting despondent and unconscious, Kausalya will surely enter the flame or be drowned in water.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवं मैथिलीं दृष्ट्वा विलपन्तीं तपस्विनीम् ॥ ६० ॥
रोहिणीमिव चन्द्रेण बिना ग्रहवशं गताम् ।
एतस्मिन्नन्तरे तस्य अमात्यः शीलवान् शुचिः ॥ ६१ ॥
सुपार्श्वो नाम मेधावी रावणं रक्षसां वरम् ।
निवार्यमाणः सचिवैरिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६२ ॥

इत्येवं मैथिलीं दृष्ट्वा विलपन्तीं तपस्विनीम् ॥ रोहिणीमिव चन्द्रेण विना ग्रहवशं गताम् ।
एतस्मिन्नन्तरे तस्य अमात्यः शीलवान् फुत्छुचिः ॥ सुपार्श्वो नाम मेधावीरावणं रक्षसां वरम् ।
निवार्यमाणः सचिवैरिदं वचनमब्रवीत् ॥

धिगस्तु कुब्जामसतीं मन्थरां पापनिश्चयाम् । यन्निमित्तमिदं दुःखं कौसल्या प्रतिपत्स्यते ॥ ९२-६-६० इत्येवं मैथिलीं दृष्ट्वा विलपन्तीं तपस्विनीम् । रोहिणीमिव चन्द्रेण विना ग्रहवशं गताम् ॥ ९२-६-६१ एतस्मिन्नन्तरे तस्य अमात्यः शीलवान् शुचिः । सुपार्श्वो नाम मेधावी रावणं राक्षसेश्वरम् ॥ ९२-६-६२ निवार्यमाणं सचिवैरिदं वचनमब्रवीत् ।

चन्द्रमासे बिछुड़कर किसी क्रूर ग्रहके वशमें पड़ी हुई रोहिणीकी भाँति तपस्विनी सीताको इस प्रकार विलाप करती देख रावणके सुशील एवं शुद्ध आचार-विचारवाले सुपार्श्व नामक बुद्धिमान् मन्त्रीने दूसरे सचिवोंके मना करनेपर भी उस समय राक्षसराज रावणसे यह बात कही— ॥ ६०—६२ ॥

चन्द्रनिन्द बेर्पट्टु बेरॆ ग्रहक्कॆ वशवाद रोहिणियन्तॆ काणुत्तिद्द सीतादेवियु हीगॆ गोळाडुत्तिरुवुदन्नु नोडि शीलवन्तनाद, शुचियाद, मेधावियाद सुपार्श्वनॆम्ब रावणन मन्त्रियु इतर मन्त्रिगळु तडॆयल्पडुत्तिद्दरू परिगणिसदॆ रावणनल्लि हेळिदनु .॥60-62॥

पदच्छेदः

60. dhik astu = woe be; kubjaam = to the hunch-back; asatiim = and unfaithful; mantharaam = Manthara; paapanishchayaam = of sinful resolve; yannimittam = on whose consequence; kausalyaa = Kausalya; pratipadyate = will obtain; imam shokam = this grief.

अनुवादः

“Woe be to the unfaithful hunch-back Manthara, of sinful resolve, on whose consequence, Kausalya will get this grief.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

61; 62. dR^iShTvaa = seeing; mailthiliim = Seetha; ityevam = thus; vilapantiim = weeping; tapasviniim = miserably; rohiNiim iva = like Rohini (the deity presiding over a constellation of this name); graha vasham gatam = fallen under the sway of the planet Mars; chandreNa vinaa = when away of the moon-god (her husband); amaatyaH = a minister; supaarshvo naama = called Suparshva; shiilavaan = a good natured; shuchiH = upright; medhaavii = highly intelligent demon; nivaaryamaaNaH = eventhough restrained; sachivaiH = by other ministers; abraviit = spoke; idam vachanam = these words; raavaNam = to Ravana; rakShasaam varam = the foremost of demons.

अनुवादः

Seeing Seetha miserably weeping in that manner like Rohini (the deity presiding over a constellation of this name), fallen under the sway of the planet Mars, when away of the moon-god (her husband), a minister called Suparshva, a good-natured, upright and highly intelligent demon, even though restrained by other ministers, spoke the following words Ravana, the foremost of demons:

स्रोतः: valmikiramayan.net

कथं नाम दशग्रीव साक्षाद्वैश्रवणानुज ।
हन्तुमिच्छसि वैदेहीं क्रोधाद् धर्ममपास्य च ॥ ६३ ॥

कथं नाम दशग्रीव साक्षाद्वैश्रवणानुज ॥ ९२-६-६३ हन्तुमिच्छसि वैदेहीं क्रोधाद्धर्ममपास्य हि ।

‘महाराज दशग्रीव! तुम तो साक्षात् कुबेरके भाई हो; फिर क्रोधके कारण धर्मको तिलाञ्जलि दे विदेहकुमारीके वधकी इच्छा कैसे कर रहे हो? ॥ ६३ ॥

महाराज दशग्रीवने! नीनु साक्षात् कुबेरन तम्मनागिरुवॆ; हागिरुवाग क्रोधदिन्दागि धर्मक्कॆ तिलाञ्जलि कॊट्टु वैदेहियन्नु वधिसलु एकॆ इच्छिसुत्तिरुवॆ.॥63॥

पदच्छेदः

63. dashagriiva = O Ravana; vaishraavaNaanuja = the younger brother of Kubera; saakShaat = himself!; katham = how; ichchhasi = do you wish; hantum = to kill; vaidehiim = Seetha; apaasya = abandoning; dharmam = your righteousness; krodhaat = in a bout of anger?

अनुवादः

“O Ravana, the younger brother of Kubera himself! How do you wish to kill Seetha, abandoning your righteousness, in a bout of anger?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वेदविद्याव्रतस्नातः स्वकर्मनिरतस्तथा ।
स्त्रियः कस्माद् वधं वीर मन्यसे राक्षसेश्वर ॥ ६४ ॥

वेद विद्याव्रत स्नातः स्वधर्मनिरतः सदा ॥ ९२-६-६४ स्त्रियाः कस्माद्वधं वीर मन्यसे राक्षसेश्वर ।

‘वीर राक्षसराज! तुम विधिपूर्वक ब्रह्मचर्यका पालन करते हुए वेदविद्याका अध्ययन पूरा करके गुरुकुलसे स्नातक होकर निकले थे और तबसे सदा अपने कर्तव्यके पालनमें लगे रहे तो भी आज अपने हाथसे एक स्त्रीका वध करना तुम कैसे ठीक समझते हो? ॥ ६४ ॥

वीर राक्षसराजने! नीनु विधिवत्तागि ब्रह्मचर्यवन्नु पालिसुत्ता पूर्ण वेदाध्ययन माडि स्नातकनागि गुरुकुलदिन्द बन्दिरुवॆ. अन्दिनिन्द सदा तन्न कर्तव्य पालनॆयल्लि तॊडगिद्दरू इन्दु ऒन्दु स्त्रीयन्नु वधिसुवुदु नीनु हेगॆ सरियॆन्दु तिळियुत्तिरुवॆ.॥64॥

पदच्छेदः

64. viira raakShaseshvara = O valiant king of demons!; kamaat = why; manyase = are you thinking;vadham = destroying; striyaH = a lady; veda vidyaavratasnaataH = ever since you completed the vow of celibacy essential for a study of the Vedic lore; tathaa = and; svakarmanirataH = were devoted to your own duty?

अनुवादः

“O valiant king of demons! Why are you thinking of destroying a lady, ever since you completed the vow of celibacy essential for a study of the Vedic lore and were devoted to your own duty?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मैथिलीं रूपसम्पन्नां प्रत्यवेक्षस्व पार्थिव ।
तस्मिन्नेव सहास्माभिराहवे क्रोधमुत्सृज ॥ ६५ ॥

मैथिलीं रूपसम्पन्नां प्रत्यवेक्षस्व पार्थिव ॥ ९२-६-६५ तस्मिन्नेव सहास्माभी राघवे क्रोधमुत्सृज ।

‘पृथ्वीनाथ! इस मिथिलेशकुमारीके दिव्य रूपकी ओर देखो (देखकर इसके ऊपर दया करो) और युद्धमें हमलोगोंके साथ चलकर रामपर ही अपना क्रोध उतारो ॥

पृथिवीपते! ई मिथिलेशकुमारिय दिव्यरूपवन्नु नोडु, नोडि ईकॆय मेलॆ दयॆतोरु. युद्धदल्लि नम्मॊन्दिगॆ नडॆदु रामन मेलॆये निन्न क्रोधवन्नु तीरिसिको.॥65॥

पदच्छेदः

65. paarthiva = O king!; pratya vekShasva behold at; maithiliim = Seetha; ruua sampannaam = endowed with beauty; asmaabhiH saha = together with us; utsR^ija = release; krodham = your anger; aahave = in battle; tasminneva = on Rama alone.

अनुवादः

“O king! Behold at Seetha, endowed, as she is, with beauty. Together with us, release your anger, in battle, on Rama alone.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभ्युत्थानं त्वमद्यैव कृष्णपक्षचतुर्दशी ।
कृत्वा निर्याह्यमावास्यां विजयाय बलैर्वृतः ॥ ६६ ॥

अभ्युत्थानं त्वमद्यैव कृष्णपक्षचतुर्दशीम् ॥ ९२-६-६६ कृत्वा निर्याह्यमावास्यां विजयाय बलैर्वृतः ।

‘आज कृष्णपक्षकी चतुर्दशी है । अतः आज ही युद्धकी तैयारी करके कल अमावास्याके दिन सेनाके साथ विजयके लिये प्रस्थान करो ॥ ६६ ॥

इन्दु कृष्णपक्षद चतुर्दशियागिदॆ. आद्दरिन्द इन्दे युद्धद सिद्धतॆ माडि नाळॆ अमावास्यॆय दिन सैन्यदॊन्दिगॆ विजयक्कागि प्रस्थान माडिरि.॥66॥

पदच्छेदः

66. kR^itvaa = making; abhyutthaanam = yourself ready; adyaiva = today itself; kR^iShNa pakShachaturdashiim = the fourteenth day of the dark half of this month; tvam = you; vR^itaH = along with; balaiH = the armies; niryaahi = sally forth; amaavaasyaam = tomorrow; the moonless day; vijayaaya = to victory.

अनुवादः

“Making yourself ready today itself, the fourteenth day of the dark half of this month, you along with the armies, sally forth tomorrow, the moonless day, to victory.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शूरो धीमान् रथी खड्गी रथप्रवरमास्थितः ।
हत्वा दाशरथिं रामं भवान् प्राप्स्यति मैथिलीम् ॥ ६७ ॥

‘तुम शूरवीर, बुद्धिमान् और रथी वीर हो । एक श्रेष्ठ रथपर आरूढ़ हो खड्ग हाथमें लेकर युद्ध करो । दशरथनन्दन रामका वध करके तुम मिथिलेशकुमारी सीताको प्राप्त कर लोगे’ ॥ ६७ ॥

नीनु शूरवीर, बुद्धिवन्त मत्तु वीर रथियागिरुवॆ. ऒन्दु श्रेष्ठ रथारूढनागि खड्गवन्नु ऎत्तिकॊण्डु युद्धमाडु. दशरथनन्दन रामनन्नु वधिसि नीनु सीतॆयन्नु पडॆदुकॊळ्ळुवॆ.॥67॥

पदच्छेदः

67. shuuraH = a valiant; dhiimaan = and shrewd; rathii = chariot-warrior; khaDgii = fighting with a sword; ratha pravaram aasthitaH = in the foremost of your chariots; bhavaan praapsyasi = you can get; maithiliim = Seetha; hatvaa = by killing; raamam = Rama; daasharathim = the son of Dasaratha.

अनुवादः

“As a valiant and shrewd chariot-warrior, fighting with a sword, in the foremost of your chariots, you can fetch Seetha by killing Rama, the son of Dasaratha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तद् दुरात्मा सुहृदा निवेदितं
वचः सुधर्म्यं प्रतिगृह्य रावणः ।
गृहं जगामाथ ततश्च वीर्यवान्
पुनः सभां च प्रययौ सुहृद्‍वृतः ॥ ६८ ॥

स तद्दुरात्मा सुहृदा निवेदितं
वचः सुधर्म्यं प्रतिगृह्य रावणः ।
गृहं जगामाथ ततश्च वीर्यवान्
पुनः सभां च प्रययौ सुहृद्धृतः ॥

मित्रके कहे हुए उस उत्तम धर्मानुकूल वचनको स्वीकार करके बलवान् दुरात्मा रावण महलमें लौट गया और वहाँसे फिर अपने सुहृदोंके साथ उसने राजसभामें प्रवेश किया ॥ ६८ ॥

मित्रनु हेळिद आ उत्तम धर्मानुकूल मातन्नु स्वीकरिसि बलवन्त दुरात्मा रावणनु अरमनॆगॆ मरळि, अल्लिन्द तन्न सुहृदयरॊन्दिगॆ राजसभॆयन्नु प्रवेशिसिदनु.॥68॥

पदच्छेदः

68. pratigR^iya = accepting; vachaH = that advice; sudharmyam = endowed with justice; niveditam = tendered; suhR^idaa = by a friend; duraatmaa = the evil-minded; raavaNaH = Ravana; jagaama = went; gR^iham = his palace; atha = thereafter; viiryavaan = that valiant Ravana; suhR^idvR^itaH = along with his friends; punaH = again; prayayau = went; sabhaam cha = to his assembly-hall; tataH = from there.

अनुवादः

Accepting that advice, endowed with justice, tendered by a friend, the evil-minded Ravana went to his palace. Thereafter, that valiant Ravana, along with his friends, again went to his assembly hall from there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः ॥ ९२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें बानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९२ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि तॊम्भत्तॆरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥92॥